सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

Subhashita Ratna Bhandagara

पण्डित काशीनाथ शर्मा (सम्पादक: नारायण राम आचार्य) द्वारा

स्रोत: Subhashita Ratna Bhandagara (10,000+ Classic Sanskrit Epigrams & Maxims - Nirnaya Sagar Press) (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished516 पृष्ठ

पृष्ठ 382, कुल 516 में से

संदर्भ में पढ़ें

पृष्ठ 382

रौद्ररसनिर्देशः, शान्तरसनिर्देशः ३६७


जिह्वालकालानलकवलभयभ्रान्तदेवासुराणि व्यातन्वानो जग-<br>न्ति ज्वलति मुनिरयं पार्वतीधर्मपुत्रः ॥ १२ ॥ अन्योन्या-<br>स्फालभिन्नद्विपस्रुधिरवसामासमस्तिष्कपङ्के मग्नानां स्यन्दना-<br>नामुपरि कृतपदन्यासविक्रान्तपत्तौ । स्फीतासृक्पानगोष्ठीरस-<br>दशिवशिवातूर्यनृत्यत्कवन्धे सङ्ग्रामैकार्णवान्तः प्रविचरितु-<br>मलं पण्डिताः पाण्डुपुत्राः ॥ १३ ॥ रे धृष्टा धार्तराष्ट्राः<br>प्रबलभुजवृ‍हत्ताण्डवाः पाण्डवा रे रे वार्ष्णेयाः सकृष्णाः<br>शृणुत मम वचो यद्ब्रवीम्यूर्ध्वबाहुः । एतत्सोलबातबाहो-<br>र्द्रुपदनृपसुतातार्पितः पापिनोऽहं पाता हृच्छोणितानां प्रम-<br>वति यदि वस्तत्किमेतं न पाथ ॥ १४ ॥ नाहं रक्षो न<br>भूतो रिपुरुधिरजलाह्लादिताङ्गः प्रकाशं विस्तीर्णोरुप्रतिज्ञा-<br>जलनिधिगहनः क्रोधनः क्षत्रियोऽस्मि । भो भो राजन्य-<br>वीराः समरशिखिशिखाभुक्तशेषाः कृतं वस्त्रासेनानेन लीनै-<br>र्हितकरितुरगान्तर्हितैरास्यते यत् ॥ १५ ॥ यो यः शस्त्रं<br>बिभर्ति स्वभुजगुरुमदः पाण्डवीना चमूना यो यः पाञ्चाल-<br>गोत्रे शिशुरधिकवया गर्भशय्या गतो वा । यो यस्तत्कर्म-<br>साक्षी चरति मयि रणे यश्च यश्च प्रतीपः क्रोधान्ध-<br>स्तस्य तस्य स्वयमिह जगतामन्तकान्तकोऽहम् ॥ १६ ॥<br><br>### शान्तरसनिर्देशः<br>#### वैराग्यम्<br>को देशः कानि मित्राणि कः कालः कौ व्ययागमौ ।<br>कश्चाहं का च मे शक्तिरिति चिन्यं मुहुर्मुहुः ॥ १ ॥<br>पुत्रमित्रकलत्रेषु सक्ताः सीदन्ति जन्तवः । सरःपङ्कान्तरे मग्ना<br>जीर्णा वनगजा इव ॥ २ ॥ मन्ये मायेयमज्ञानं यत्सुखं<br>स्वजनादपि । निदाघवारणायालं निजच्छाया न कस्यचित्<br>॥ ३ ॥ विपत्प्रशान्त्यै सेव्यन्ते यदि कष्टेन भूभृतः ।<br>तत्करिष्यति कथापि विपत्किमधिकं ततः ॥ ४ ॥ मितमायु-<br>र्वयोऽनित्यं नैति यातं कदाचन । परामृशन्ति तदपि न<br>भवं भोगलोलुपाः ॥ ५ ॥ निःस्नेहो याति निर्वाणं<br>स्नेहोऽनर्थस्य कारणम् । निःस्नेहेन प्रदीपेन यदेतत्प्रकटीकृतम्<br>॥ ६ ॥ अश्रीमहि वयं भिक्षामआशावासो वसीमहि ।<br>शयीमहि महीपृष्ठे कुर्वीमहि किमीश्वरैः ॥ ७ ॥ यावन्तः<br>कुरुते जन्तुः सबन्धान्मनसः प्रियान् । तावन्तोऽस्य निखन्यन्ते<br>हृदये शोकशावः ॥ ८ ॥ प्रचण्डवासनावातैरूद्धता नौर्मनो-<br>मयी । वैराग्यकर्णधारेण विना रोढुं न शक्यते ॥ ९ ॥<br>रागिण्यपि विरागिण्यः स्त्रियस्तासु रमेत कः । अह च<br>कलये मुक्ति या विरागिणि रागिणी ॥ १० ॥ लावण्य<br>तदसौ कान्तिस्तद्रूप स वचःक्रमः । तदा सुधास्पदम्भूदधुना<br>तु ज्वरो महान् ॥ ११ ॥ पूरयित्वाथिनामाशा प्रियं कृत्वा	द्विषामपि । पारं गत्वा श्रुतौघस्य धन्या वनमुपासते<br>॥ १२ ॥ पुत्रदारादिसारः पुंसा संमूढचेतसाम् । विदुषा<br>शास्त्रसंसार. सद्योगभ्यासविघ्नकृत् ॥ १३ ॥ गतः काम-<br>कथोन्मादो गलितो यौवनज्वरः । गतो मोहश्र्युता तृष्णा<br>कृतं पुंण्याश्रमे मनः ॥ १४ ॥ वनान्यमूनि न गृहाण्येता<br>नद्यो न योषितः । द्रुमा इमे न दायादास्तन्मे नन्दति<br>मानसम् ॥ १५ ॥ शान्तिकन्थालसत्कण्ठो मनःस्थाली-<br>मिलत्करः । त्रिपुरारिपुरद्वारि कदाहं मोक्षभिक्षुकः ॥ १६ ॥<br>उद्घाटितनवद्वारे पञ्जरे विहगोऽनिलः । यत्तिष्ठति तदाश्चर्ये<br>प्रयाणे विस्मयः कुतः ॥ १७ ॥ निर्विवेकतया बाल्यं<br>कामोन्मादेन यौवनम् । वृद्धत्व विकलत्वेन सदा सोपद्रवं<br>नृणाम् ॥ १८ ॥ प्रातर्मूत्रपुरीषाभ्या मध्याह्ने क्षुत्पिपासया ।<br>तृषाः कामेन बाध्यन्ते प्राणिनो निशि निद्रया ॥ १९ ॥<br>गतसारेऽत्र संसारे सुखभ्रान्तिः शरीरिणाम् । लालापान-<br>मिवाङ्गुष्ठे बालाना स्तन्यविभ्रमः ॥ २० ॥ दिनमेक शशी<br>पूर्णः क्षीणस्तु बहुवासराम् । सुखादुःखं सुराणामप्यधिकं<br>का कथा नृणाम् ॥ २१ ॥ न विषयभोगो भाग्यं योग्यं<br>खलु यत्र जन्तुमात्रमपि । ब्रह्मेन्द्ररुद्रमृग्यं भाग्यं विषयेषु<br>वैराग्यम् ॥ २२ ॥ पाषाणखण्डष्वपि रत्नबुद्धिः कान्तेति<br>धीः शोणितमासपिण्डे । पञ्चात्मके वर्ष्मणि चात्मभावो<br>जयत्यसौ काचन मोहलीला ॥ २३ ॥ त्रय्यन्तसिद्धाञ्जन-<br>निर्मलाक्षैस्तपोधनैर्यन्नवेक्षितं यत् । अवेक्ष्यते धाम तदेव<br>काश्यामात्यन्तिकेनाक्षिनिमीलनेन ॥ २४ ॥ कुटुम्बचिन्ता-<br>कुलितस्य पुंसः कुलं च शीलं च गुणाश्च सर्वे । अपक्वकुम्भे<br>निहिता इवापः प्रयान्ति देहेन सम विनाशम् ॥ २५ ॥<br>सुरमन्दिरतुरुमूलनिवासः शय्या भूतलमजिनं वासः । सर्व-<br>परिग्रहभोगत्यागः कस्य सुखं न करोति विरागः ॥ २६ ॥<br>निखिलं जगदेव नश्वरं पुनरस्मिन्नितरा कलेवरम् । अथ<br>तस्य कृते कियानयं क्रियते हन्त जनैः परिश्रमः ॥ २७ ॥<br>मल्यानिलकालकूटयो रमणीकुन्तलभोगिमोगयोः । क्षेप-<br>चँत्तमसुवोः किमन्तरं मम भूयात्परमात्मनि स्थितिः ॥ २८ ॥<br>नवनीलमेघरचिरः पर. पुमानर्नैनीमवाप्य धृतगोपविग्रहैः ।<br>नवनीयकीर्तिरमरैरपि स्वयं नवनीतभिक्षुरधुना स चिन्यते<br>॥ २९ ॥ सार्वभौममधनं वनवासो निक्खमाभवमभावनथा<br>ते । बालिशो हि विषयेन्द्रियचौरैर्मुष्यते स्वभवने च वने च<br>॥३०॥ इतो न किचित्परतो न किचिद्यतो यतो यामि ततो<br>न किचित् । विचार्य पश्यामि जगन्न किचित्स्वात्मावबो-<br>धादधिक न किचित् ॥ ३१ ॥ व्याघ्रीव तिष्ठति जरा ५प॑रि-

जिह्वालकालानलकवलभयभ्रान्तदेवासुराणि व्यातन्वानो जग- न्ति ज्वलति मुनिरयं पार्वतीधर्मपुत्रः ॥ १२ ॥ अन्योन्या- स्फालभिन्नद्विपस्रुधिरवसामासमस्तिष्कपङ्के मग्नानां स्यन्दना- नामुपरि कृतपदन्यासविक्रान्तपत्तौ । स्फीतासृक्पानगोष्ठीरस- दशिवशिवातूर्यनृत्यत्कवन्धे सङ्ग्रामैकार्णवान्तः प्रविचरितु- मलं पण्डिताः पाण्डुपुत्राः ॥ १३ ॥ रे धृष्टा धार्तराष्ट्राः प्रबलभुजवृ‍हत्ताण्डवाः पाण्डवा रे रे वार्ष्णेयाः सकृष्णाः शृणुत मम वचो यद्ब्रवीम्यूर्ध्वबाहुः । एतत्सोलबातबाहो- र्द्रुपदनृपसुतातार्पितः पापिनोऽहं पाता हृच्छोणितानां प्रम- वति यदि वस्तत्किमेतं न पाथ ॥ १४ ॥ नाहं रक्षो न भूतो रिपुरुधिरजलाह्लादिताङ्गः प्रकाशं विस्तीर्णोरुप्रतिज्ञा- जलनिधिगहनः क्रोधनः क्षत्रियोऽस्मि । भो भो राजन्य- वीराः समरशिखिशिखाभुक्तशेषाः कृतं वस्त्रासेनानेन लीनै- र्हितकरितुरगान्तर्हितैरास्यते यत् ॥ १५ ॥ यो यः शस्त्रं बिभर्ति स्वभुजगुरुमदः पाण्डवीना चमूना यो यः पाञ्चाल- गोत्रे शिशुरधिकवया गर्भशय्या गतो वा । यो यस्तत्कर्म- साक्षी चरति मयि रणे यश्च यश्च प्रतीपः क्रोधान्ध- स्तस्य तस्य स्वयमिह जगतामन्तकान्तकोऽहम् ॥ १६ ॥ ### शान्तरसनिर्देशः #### वैराग्यम् को देशः कानि मित्राणि कः कालः कौ व्ययागमौ । कश्चाहं का च मे शक्तिरिति चिन्यं मुहुर्मुहुः ॥ १ ॥ पुत्रमित्रकलत्रेषु सक्ताः सीदन्ति जन्तवः । सरःपङ्कान्तरे मग्ना जीर्णा वनगजा इव ॥ २ ॥ मन्ये मायेयमज्ञानं यत्सुखं स्वजनादपि । निदाघवारणायालं निजच्छाया न कस्यचित् ॥ ३ ॥ विपत्प्रशान्त्यै सेव्यन्ते यदि कष्टेन भूभृतः । तत्करिष्यति कथापि विपत्किमधिकं ततः ॥ ४ ॥ मितमायु- र्वयोऽनित्यं नैति यातं कदाचन । परामृशन्ति तदपि न भवं भोगलोलुपाः ॥ ५ ॥ निःस्नेहो याति निर्वाणं स्नेहोऽनर्थस्य कारणम् । निःस्नेहेन प्रदीपेन यदेतत्प्रकटीकृतम् ॥ ६ ॥ अश्रीमहि वयं भिक्षामआशावासो वसीमहि । शयीमहि महीपृष्ठे कुर्वीमहि किमीश्वरैः ॥ ७ ॥ यावन्तः कुरुते जन्तुः सबन्धान्मनसः प्रियान् । तावन्तोऽस्य निखन्यन्ते हृदये शोकशावः ॥ ८ ॥ प्रचण्डवासनावातैरूद्धता नौर्मनो- मयी । वैराग्यकर्णधारेण विना रोढुं न शक्यते ॥ ९ ॥ रागिण्यपि विरागिण्यः स्त्रियस्तासु रमेत कः । अह च कलये मुक्ति या विरागिणि रागिणी ॥ १० ॥ लावण्य तदसौ कान्तिस्तद्रूप स वचःक्रमः । तदा सुधास्पदम्भूदधुना तु ज्वरो महान् ॥ ११ ॥ पूरयित्वाथिनामाशा प्रियं कृत्वा

द्विषामपि । पारं गत्वा श्रुतौघस्य धन्या वनमुपासते ॥ १२ ॥ पुत्रदारादिसारः पुंसा संमूढचेतसाम् । विदुषा शास्त्रसंसार. सद्योगभ्यासविघ्नकृत् ॥ १३ ॥ गतः काम- कथोन्मादो गलितो यौवनज्वरः । गतो मोहश्र्युता तृष्णा कृतं पुंण्याश्रमे मनः ॥ १४ ॥ वनान्यमूनि न गृहाण्येता नद्यो न योषितः । द्रुमा इमे न दायादास्तन्मे नन्दति मानसम् ॥ १५ ॥ शान्तिकन्थालसत्कण्ठो मनःस्थाली- मिलत्करः । त्रिपुरारिपुरद्वारि कदाहं मोक्षभिक्षुकः ॥ १६ ॥ उद्घाटितनवद्वारे पञ्जरे विहगोऽनिलः । यत्तिष्ठति तदाश्चर्ये प्रयाणे विस्मयः कुतः ॥ १७ ॥ निर्विवेकतया बाल्यं कामोन्मादेन यौवनम् । वृद्धत्व विकलत्वेन सदा सोपद्रवं नृणाम् ॥ १८ ॥ प्रातर्मूत्रपुरीषाभ्या मध्याह्ने क्षुत्पिपासया । तृषाः कामेन बाध्यन्ते प्राणिनो निशि निद्रया ॥ १९ ॥ गतसारेऽत्र संसारे सुखभ्रान्तिः शरीरिणाम् । लालापान- मिवाङ्गुष्ठे बालाना स्तन्यविभ्रमः ॥ २० ॥ दिनमेक शशी पूर्णः क्षीणस्तु बहुवासराम् । सुखादुःखं सुराणामप्यधिकं का कथा नृणाम् ॥ २१ ॥ न विषयभोगो भाग्यं योग्यं खलु यत्र जन्तुमात्रमपि । ब्रह्मेन्द्ररुद्रमृग्यं भाग्यं विषयेषु वैराग्यम् ॥ २२ ॥ पाषाणखण्डष्वपि रत्नबुद्धिः कान्तेति धीः शोणितमासपिण्डे । पञ्चात्मके वर्ष्मणि चात्मभावो जयत्यसौ काचन मोहलीला ॥ २३ ॥ त्रय्यन्तसिद्धाञ्जन- निर्मलाक्षैस्तपोधनैर्यन्नवेक्षितं यत् । अवेक्ष्यते धाम तदेव काश्यामात्यन्तिकेनाक्षिनिमीलनेन ॥ २४ ॥ कुटुम्बचिन्ता- कुलितस्य पुंसः कुलं च शीलं च गुणाश्च सर्वे । अपक्वकुम्भे निहिता इवापः प्रयान्ति देहेन सम विनाशम् ॥ २५ ॥ सुरमन्दिरतुरुमूलनिवासः शय्या भूतलमजिनं वासः । सर्व- परिग्रहभोगत्यागः कस्य सुखं न करोति विरागः ॥ २६ ॥ निखिलं जगदेव नश्वरं पुनरस्मिन्नितरा कलेवरम् । अथ तस्य कृते कियानयं क्रियते हन्त जनैः परिश्रमः ॥ २७ ॥ मल्यानिलकालकूटयो रमणीकुन्तलभोगिमोगयोः । क्षेप- चँत्तमसुवोः किमन्तरं मम भूयात्परमात्मनि स्थितिः ॥ २८ ॥ नवनीलमेघरचिरः पर. पुमानर्नैनीमवाप्य धृतगोपविग्रहैः । नवनीयकीर्तिरमरैरपि स्वयं नवनीतभिक्षुरधुना स चिन्यते ॥ २९ ॥ सार्वभौममधनं वनवासो निक्खमाभवमभावनथा ते । बालिशो हि विषयेन्द्रियचौरैर्मुष्यते स्वभवने च वने च ॥३०॥ इतो न किचित्परतो न किचिद्यतो यतो यामि ततो न किचित् । विचार्य पश्यामि जगन्न किचित्स्वात्मावबो- धादधिक न किचित् ॥ ३१ ॥ व्याघ्रीव तिष्ठति जरा ५प॑रि-

१ भार्गव . २ रक्षथ ३ नाशमामुवति
१ प्रव्रज्यायाम् २ प्राणवायु ३ विचारशून्यत्वेन ४ शैशवम् ५ निःसारे ६ संपूर्णम् ७ नाशनत् ८ शरीरम् ९ चाण्डाल ० १० ब्रह्मा. ११ पृथ्वीम् १२ देह ० १३ भर्त्सयन्ती.

पृष्ठ 381 पृष्ठ 383