सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

३८० सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ७ प्रकरणम्

---

तस्मात्तु पुरुषो यत्नाद्धर्मं संचिनुयाच्छनैः ॥१०७॥ अग्निहोत्रं त्रयो वेदास्त्रिदण्डं भस्मगुण्ठनम् । प्रज्ञापौरुषहीनानां जीवि- केति बृहस्पतिः ॥ १०८॥ नाकालमत्ताः खगपन्नगाश्च मृग- द्विपाः शैलमृगाश्च लोके । नाकालतः स्त्रीषु भवन्ति गर्भा नायान्यकाले शिशिरोष्णवर्षा ॥१०९॥ एवमेव कुले जाताः पावकोपमतेजसः । क्षमावन्तो निराकारा काष्ठेऽग्निरिव शेरते ॥११०॥ स एव खलु दारुभ्य यदा निर्मथ्य दीप्यते। तद्दारु च वनं चान्यन्निर्दहत्याशु तेजसा ॥ १११॥ नाक्रोशी स्यान्नाबमानी परस्य मित्रद्रोही नोत नीचोपसेवी । न चाभिमानी न च हीनवृत्तो रूक्षां वाचमुषतीं वर्जयीत ॥११२॥ अग्निस्तेजो महल्लोके गूढस्तिष्ठति दारुषु । न चोपयुङ्क्ते तद्दारु यावन्नोद्दीप्यते परैः ॥११३॥ अग्निं प्राप्य यथा सद्यस्तूलराशिरिविनश्यति । तथा गंगा प्रवाहेन सर्वं पापं विनश्यति ॥ ११४ ॥ व्याधिभिर्मथ्यमानाना त्यजता विपुलं धनम् । वेदना नापकर्षन्ति यतमानाश्चिकित्सकाः ॥ ११५ ॥ अक्षेत्रे बीजमुत्सृष्टमन्तरैव विनश्यति । अबीजकमपि क्षेत्र केवलं स्थण्डिलं भवेत् ॥ ११६ ॥ अक्षमा हीपरित्याग. श्रीनाशो 'धर्मसंक्षयः । अभिध्याप्रस्यता चैव सर्वे लोभा- त्प्रवर्तते ॥११७॥ शमयति गजानन्यानन्गन्धद्विपः कलभोऽपि सन्प्रभवतितरा वेगोदग्र भुजंगशिशोर्विषम्। भुबमधिपति- र्बाला वस्थोऽप्यलं परिरक्षितु न खलु वयसा जात्यैवाय स्वकार्यसहो गणः ॥ ११८ ॥ अक्षमः क्षमतामानी क्रियाया यः प्रवर्तते । स हि हास्यास्पदत्वं च लभते प्राणसंशयम् ॥ ११९॥ अक्रोधेन जयेत्क्रोधमसाधुं साधुना जयेत् । जयेत्कदर्यं दानेन जयेत्सत्येन चानृतम् ॥ १२० ॥ ब्राह्मणः पतनीयेषु वर्तमानो विकर्मसु । दाम्भिको दुष्कृतप्राज्ञः शूद्रेण सदृशो भवेत् ॥ १२१ ॥ अक्रोधनः क्रोधनेभ्यो विशिष्टस्तथा तितिक्षुरतितिक्षोर्विशिष्टः । अमानुषेभ्यो मानु- षाश्च प्रधाना विद्वांस्तथैवाविदुषः प्रधानः ॥ १२२ ॥ अकृतेष्वेव कार्येषु मृत्युर्वै संप्रकर्षति । युवैव धर्मशीलः स्यादनिमित्तं हि जीवितम् ॥ १२३ ॥ यस्तु शूद्रो दमे सत्ये धर्मे च सततोत्थितः । तं ब्राह्मणमहं मन्ये वृत्तेन हि भवेद्द्विजः ॥ १२४ ॥ अकीर्ति विनयो हन्ति हन्त्यनर्थं पराक्रमः । हन्ति नित्यं क्षमा क्रोधमाचारो हन्त्यलक्षणम् ॥ १२५ ॥ अकिंचनस्य शुद्धस्य उपपन्नस्य सर्वतः । अवेक्ष- माणस्त्रील्लोकाश्च तुल्यमिह लक्षये ॥ १२६ ॥ सन्त सच्चरि- तोदयव्यसनिन. प्रादुर्भवन्चलणा- सर्वत्रैव जनापवाद- चकिता जीवन्ति दु खं सदा । अव्युत्पन्नमतिः कृतेन न सता नैवासता व्याकुलो युक्तायुक्तविवेकशून्यहृदयो धन्यो जनः प्राकृतः ॥ १२७ ॥ अकिंचन. परिपतन्सुखमाखादयि- ष्यसि । अकिंचनः सुखं शेते समुत्तिष्ठति चैव ह ॥ १२८ ॥ अकाले कृत्यमारब्धं कर्तुर्नाथीय कल्पते । तदेव काले आरब्धं महतेऽर्थाय कल्पते ॥ १२९ ॥ ह्यः पश्यद्भिरकारण- सितसितं पाथोजकोशाकृति श्मश्रूद्वोधकठोरमद्य रभसादुत्तप्त- ताम्रप्रभम् । प्रातर्जीर्णवलक्षकेशविकृत वृद्धाइशीर्षोपमं वक्तं नः परिहस्यते ध्रुवमिदं भूतैश्चिरस्थायिभिः ॥ १३० ॥ अकालसहमत्यल्पं मूर्खव्यसनिनायकम् । अगुप्त भीरुयोधं च दुर्गव्यसनमुच्यते ॥ १३१ ॥ अकार्याण्यपि पर्याय कृत्वापि वृजिनार्जवम् । विधीयते हितं यस्य स देहः कस्य सुस्थिर. ॥ १३२ ॥ स्तनतटमिदमुत्तुङ्गं निम्नो मध्यः समुन्नतं जघनम् । विषमे मृगशावाक्ष्या वपुषि नवे क इव न स्खलति ॥ १३३ ॥ अकार्यकरणाद्धीतः कार्याणा च विवर्ज- नात् । अकाले मन्त्रभेदाच्च येन माद्येन्न तत्पिबेत् ॥ १३४॥ अकामान्कामयति य कामयानानपरित्यजेत् । बलवन्तं च यो द्वेष्टि तमाहुर्मूढचेतसम् ॥ १३५ ॥ स्तनयोर्घनस्थापि मध्ये मध्यं प्रिये तब । अस्ति-नास्तीति संदेहो न मेऽद्यापि निवर्तते ॥१३६॥ अकामो कामयानस्य शरीरं परिपीड्यते । इच्छन्ती कामयानस्य रतिर्भवति शोभना ॥१३७॥ अकामस्य क्रिया काचिदृश्यते नेह कर्हिचित् । यद्यद्धि कुरुते किंचित्तत्तत्कामस्य चेष्टितम् ॥ १३८ ॥ प्रथमा गतिरात्मैव द्वितीया गतिरात्मजः । सन्तो गतिस्तृतीयाक्ता चतुर्थी धर्मसचयः ॥ १३९ ॥ अकस्मात्प्रक्रिया नृणामकस्माच्चाप- कर्षणम् । शुभाशुभे महत्त्वं च प्रकर्तुं बुद्धिलाघवम् ॥१४०॥ अकर्मशीलं च महाशनं च लोकद्विष्टं बहुमायं नृशंसम् । अदेशकालज्ञमनिष्टवेषमेतान्गृहे न प्रतिवासयेत ॥ १४१ ॥ प्रयोजनेषु ये सक्ता न विशेषेषु भारत । तानहं पण्डिता- न्मन्ये विशेषा हि प्रसङ्गिनः ॥ १४२ ॥ अद्यैव कुरु यच्छ्रेयो मा त्वा कालोऽत्यगादयम् । अकृतेष्वेव कार्येषु मृत्युर्वे सप्रकर्षति ॥ १४३ ॥ अधरः किसलयरागः कोमलविटपानु- कारिणौ बाहू । कुसुममिव लोभनीयं यौवनमङ्गेषु संनद्धम् ॥ १४४ ॥ चत्वार्याहुर्नरश्रेष्ठा व्यसनानि महीक्षिताम् । मृगया पानमक्षाश्च ग्राम्ये चैवातिसक्तता ॥ १४५ ॥ अधर्मेण च यः प्राह यश्चाधर्मेण पृच्छति । तयोरन्यतरः प्रैति विद्वेषं वाधिगच्छति ॥ १४६ ॥ अध्रुवेण शरीरेण प्रतिक्षणविना- शिना । ध्रुवं यो नार्जयेद्धर्म स शोच्यो मूढचेतनः ॥ १४७॥ निबन्धनी रज्जुरेषा या ग्रामे वसतो रतिः । छित्त्वैना सुकृतो यान्ति नैना छिन्दन्ति दुष्कृतः ॥ १४८ ॥ अध्वा जरा देहवता पर्वताना जल जरा । असभोगो जरा स्त्रीणा वाक्- शल्य मनसो जरा ॥ १४९ ॥ अनधिगतमनोरथस्य सर्व शतगुणितेव गता मम त्रियामा । यदि तु तब समागमे