सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)
सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)
Subhashita Ratna Bhandagara
पण्डित काशीनाथ शर्मा (सम्पादक: नारायण राम आचार्य) द्वारा
स्रोत: Subhashita Ratna Bhandagara (10,000+ Classic Sanskrit Epigrams & Maxims - Nirnaya Sagar Press) (उद्गम)
DevanagariSanskritpublished516 पृष्ठ
पृष्ठ 396, कुल 516 में से
संदर्भ में पढ़ेंपृष्ठ 396
संकीर्णप्रकरणम् ३८१
| स्तम्भ १ | स्तम्भ २ |
|---|---|
| तथैव प्रसरति सुष्ठु ततः कृती भवेयम् ॥ १५० ॥ मृदुराद्र्रः | द्वारपञ्जरे विहगानिलः । यत्तिष्ठति तदाश्चर्यं वियोगे तस्य |
| कृशो भूत्वा शनैः संङ्गीयते रिपुः । वल्मीक इव वृक्षस्य | का कथा ॥ १७१ ॥ परोक्तमात्र यस्तथ्य मन्यते बुद्धि- |
| पश्चान्मूलानि कृन्तति ॥ १५१ ॥ अनध्वन्याः काव्येष्वलस- | वर्जितः । हसनीय परेषां म शाखारूढो जटी यथा ॥१७२॥ |
| गतयः शास्त्रगहनेष्वदु खज्ञा वाचां परिणतिषु मूकाः परगुणे । | अनिले प्रियसवासे ससारे चक्रवद्गतौ । पथि संगतमेवैत- |
| विदग्धानां गोष्ठीष्वकृतपरिचर्याश्च खलु ये भवेयुस्ते किं वा | द्भाता माता पिता सखा ॥ १७३ ॥ अनिर्वाच्यमनिर्भिन्नामप- |
| परमणितकण्डूतिनिकषाः ॥ १५२ ॥ अनभ्यासेन विद्याना- | रिच्छिन्नमव्ययम् । ब्रह्वेव सुजनप्रेम दु खमूलनिकृन्तनम् |
| मसंसर्गेण धीमताम् । अनिग्रहेण चाक्षाणां जायते व्यसनं | ॥ १७४ ॥ अगूढस्य बुद्धिमतो दूरस्थोऽपीति नाश्वसेत् । |
| नृणाम् ॥ १५३ ॥ मौढ्येन विपदापन्नं मध्यस्थं सुहृदं तथा । | दीर्घौ बुद्धिमतो बाहू याभ्या हिंसति हिंसितः ॥ १७५ ॥ |
| शक्त्या ततः समुद्धृत्य हितार्थं भर्त्सयेत्सुधीः ॥ १५४ ॥ | अनिर्वेदः श्रियो मूलं लामस्य च शुमस्य च । महान्भवत्य- |
| अनर्थकं विप्रवासं गृहेभ्यः पापैः सन्धिं परदाराभिमर्शम् । | निर्विण्णः सुखं चानन्तमश्नुते ॥१७६॥ अनिश्चितैरध्यवसाय- |
| दैन्यं स्तेन्यं पैशुनं मद्यपानं न सेवते यश्च सुखी सदैव | भीरुभिः पदे पदे दोषशतानुदर्शिभिः । फलैर्विस्वादमुपागता |
| ॥ १५५ ॥ अनर्थमर्थतः पश्यन्नर्थं चैवाप्यनर्थतः । इन्द्रियै- | गिर. प्रयान्ति लोके परिहासवस्तुताम् ॥ १७७ ॥ मित्रं |
| रजितैर्बालः सुखं मन्यते सुखम् ॥ १५६ ॥ बन्धुत्याग- | परित्यजति मुञ्चति बन्धुवर्गं शीघ्रं विहाय जननीमपि जन्म- |
| स्तनुत्यागो देशत्याग इति त्रिषु । आद्यन्तावायतक्लेशौ | भूमिम् । ससज्य गच्छति विदेशमनिष्टलोकं वित्ताकुली- |
| मध्यमः क्षणिकज्वरः ॥ १५७ ॥ अनवाप्यं च शोकेन शरीरं | कृतमतिः पुरुषोऽविलम्ब्य ॥ १७८ ॥ अनिष्ठसम्प्रयोगाच्च |
| चोपतप्यते । अमित्राश्च प्रहृष्यन्ति मा स्म शोके मनः | विप्रयोगात्प्रियस्य च । मनुष्या मानसैर्दु.खैर्दह्यन्ते |
| कृथाः ॥ १५८ ॥ अनातुरोत्कण्ठितयोः प्रसिध्यता समा- | स्वल्पबुद्धयः ॥ १७९ ॥ अनीर्ष्युर्गुरुदारश्च सविभागो प्रियं- |
| गमेनापि रतिर्न मा प्रति । परस्परप्राप्तिनिराशयोर्र्वरं शरीर- | वदः । श्लक्ष्णो मधुरवाक् स्त्रीणा न चासा वशगो भवेत् |
| नाशोऽपि समानरागयोः ॥ १५९ ॥ प्रज्ञया मानस दुःखं | ॥ १८० ॥ न पिता नात्मजो नात्मा न माता न सखी- |
| हन्याच्छारीरमौषधैः । एतद्धि ज्ञानसामर्थ्यं न बालैः | जनः । इह प्रेत्य च नारीणा पतिरेको गतिः सदा ॥१८१॥ |
| समतामियात् ॥ १६० ॥ अनात्मवान्नयद्वेषी वर्धयन्नति- | अनुबन्धं च संप्रेक्ष्य विपाकं चैव कर्मणाम् । उत्थानमा- |
| सपदः । प्राप्यापि महदैश्वर्यं सह तेन विपद्यते ॥ १६१ ॥ | त्मनश्चैव धीरः कुर्वीत वा न वा ॥ १८२ ॥ अनुबन्धानुपेक्षेत |
| अनादेयं नाददीत परीक्षीणोऽपि पार्थिवः । न चादेयं | सानुबन्धेषु कर्मसु । सम्प्रधार्य च कुर्वीत न वेगेन समाचरेत् |
| समृद्धोऽपि सूक्ष्ममप्यर्थमुत्सृजेत् ॥ १६२ ॥ न च रात्रौ | ॥ १८३॥ सत्यश्चात्र प्रवादोऽयं लौकिक. प्रतिभाति माम् । |
| सुखं शेते ससर्प इव वेश्मनि । यः कोपयति निर्दोषं | पितृन्समनुजायन्ते नरा मातरम्ङ्गनाः ॥ १८४ ॥ अनुयाति |
| सदोषोऽभ्यन्तर जनम् ॥ १६३ ॥ अनादेयस्य चादानादा- | न भर्तार यदि दैवात्कथंचन । तथापि शीलं सरक्ष्यं शील- |
| देयस्य च वर्जनात् । दौर्बल्य ख्याप्यते राज्ञः स प्रेत्येह | भङ्गात्पतत्यधः ॥ १८५ ॥ अनेकचित्तमन्त्रस्तु द्वेष्यो भवति |
| च नश्यति ॥ १६४ ॥ अनाद्यन्ता तु सा तृष्णा अन्तर्देह- | मन्त्रिणाम् । अनवस्थितचित्तत्वात्कार्ये तैः स उपेक्ष्यते |
| गता नृणाम् । विनाशयति भूतानि अयोनिज इवानिलः | ॥ १८६ ॥ मूढ जहीहि धनागमतृष्णा कुरु तनुबुद्धिमन्तःसु |
| ॥ १६५ ॥ न च शत्रुरवज्ञेयो दुर्बलोऽपि बलीयसा । | वितृष्णाम् । यल्लभसे निजकर्मोपात्तं वित्तं तेन विनोदय |
| अल्पोऽपि हि दहत्यग्निर्विषमल्पं हिनस्ति च ॥१६६॥ अना- | चित्तम् ॥ १८७॥ अन्तर्दुष्टः सदायुकतः सर्वानर्थकरः किल । |
| म्नायमला वेदा ब्राह्मणस्याव्रतं मलम् । मलं पृथिव्या | शकुनिः शकटारश्च दृष्टान्तावत्र भूपते ॥ १८८ ॥ अन्तर्ये |
| बाल्हीकाः पुरुषस्यानृतं मलम् ॥ १६७॥ अनारम्भा भव- | सततं लुठन्त्यगणितास्तानेव पाथोघेरैरात्तानापतितान्तरग- |
| न्त्यर्थाः केचिन्चित्त्यं तथागता । कृतः पुरुषकारो हि भवेद्येषु | वलयैरालिङ्ग्य गृह्णन्त्यसौ । व्यक्त मौक्तिकरल्रता जलकणा- |
| निरर्थकः ॥ १६८ ॥ द्वेषादिवैकृतवतः प्रतिभासतेऽन्यो | न्सप्रापयत्यम्बुधि प्रायोऽन्येन कृतादरो लघुरपि प्राप्तोऽर्च्यते |
| मिथ्यैव चित्रमधिको विशदात्मनोऽपि । चन्द्रादि पश्यति | स्वामिभिः ॥ १८९॥ मूर्खा यत्र न पूज्यन्ते धान्यं यत्र सुसं- |
| पुरो द्विगुण प्रकृत्या तेजोमयं तिमिरदोषहत हि चक्षुः | चितम्। दंपत्योः कलहो नास्तितत्र श्रीःस्वयमागता ॥१९०॥ |
| ॥ १६९ ॥ अनार्यवृत्तमप्राज्ञमसूयकमधार्मिकम् । अनर्थाः | अन्त्येषु रेमिरे धीरा न ते मध्येषु रेमिरे । अन्त्यप्राप्तिं सुखं |
| क्षिप्रमायान्ति वाग्दुष्टं क्रोधन तथा ॥ १७०॥ अनावृतनव- | प्राहुर्दुःखमन्तरमन्त्ययोः ॥१९१॥ मूलमेवादितश्छिन्द्यात्पर- |