सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

संकीर्णप्रकरणम् ३८७

विमुक्तये कामातुगणमतिकामकारणम् ॥ ३८५ ॥ तद्भोजन यद्विजभुक्तशेषं तन्मोहदं यत्क्रियते' परस्मिन् । सा प्राज्ञता या न करोति पाप दम्भं विना य. क्रियते स धर्म. ॥ ३८६ ॥ धर्मात्पैजवनो राजा चिराय बुभुजे भुवम् । अधर्माच्चैव नहुष प्रतिपेदे रसातलम् ॥ ३८७ ॥ कः स्वभावगभीराणा लक्षयेद्वहिरापदम् । वालापत्येन भृत्येन यदि सान प्रकाश्यते ॥३८८॥ नास्ति धर्मसमो बन्धुर्नास्ति धर्मसमा क्रिया । नास्ति धर्मसमो देव. सत्य सत्यं वदाम्यहम् ॥३८९॥ नास्ति सत्यात्परो धर्मो नानृतात्पातक परम् । श्रुतिर्हि सत्यं धर्मश्च तस्मात्सत्य न लोपयेत् ॥३९०॥ एष ते विद्रुमच्छाया मारुमार्ग इवाधर । कस्य नो तनुते तन्वि पिपासाकुलित मन. ॥ ३९१ ॥ नावज्ञया प्रदातव्यं किचिद्वा केनचित्क्वचित् । अवज्ञा हि यद्दत्त दातुस्तद्दोष- मावहेत् ॥ ३९२ ॥ एकीभूय स्फुटमिव किमप्याचचद्भिः प्रलीनैरैविर्भूतै. खग कति कृता. स्वान्त ते विप्रलम्भा । तस्मादेषा त्यज परिचय चिन्तय म्वव्यवस्थामा- भाषस्ते किमु न विदितः पण्डितः खण्डित. स्यात् ॥३९३॥ नाश्रमः कारण धर्मे क्रियमाणो भवेद्धि स । अतो यदात्मनोऽपथ्यं परेषा न तदाचरेत् ॥ ३९४ ॥ जलाहतौ विशेषेण विद्युतामिव द्युतिः । आपदि स्फुरति प्रज्ञा यस्य धीरः स एव हि ॥ ३९५ ॥ नाभूतिकालॆषु फलं ददन्ति शिल्पानि मन्त्राश्च तथौषधानि । तान्येव कालेन समाहितानि सिद्ध्यन्ति वर्धन्ति च भूतिकाले ॥ ३९६ ॥ देशकालविहीनानि कर्माणि विपरीतनन् । क्रियमाणानि दुष्यन्ति हवींष्यप्रयतेष्विव ॥ ३९७ ॥ ऐश्वर्यमदपापिष्ठा मदा पानमदादय । ऐश्वर्यमदमत्तो हि नापतित्वा विबुध्यते ॥३९८॥ कुलोद्गत सत्यमुदारविक्रम स्थिर कृतज्ञ धृतिमन्त- मूर्जितम् । अतीव दातारमुपेतवत्सल सुदुष्प्रसाध्य प्रवदन्ति विद्विषम् ॥ ३९९ ॥ ऐश्वर्यात्सङ्घसम्बन्धं न कुर्याच्च कदा- चनं । गते च गौरव नास्ति आगते च धनक्षय. ॥४००॥ कन्या वरयते रूपं माता वित्तं पिता श्रुतम् । बान्धवा कुलमिच्छन्ति मिष्टान्नमितरे जना. ॥ ४०१ ॥ नारभेतान्य- सामर्थ्यात्पुरुष. कार्यमात्मन. । मतिसाम्य द्वयोर्नास्ति कार्येषु कुरुनन्दन ॥ ४०२ ॥ एष स्वभावो नारीणामनुभूय पुरा सुखम् । अल्पामप्यापद प्राप्य दुष्यन्ति प्रजहत्यपि ॥४०३॥ धनेन वाससा प्रेम्णा श्रद्धयामृतभाषणैः । सततं तोषये- द्दारान्नाप्रिय क्वचिदाचरेत् ॥ ४०४ ॥ का तव कान्ता कस्ते पुत्र. संसारोऽयमतीव विचित्र । कस्य त्वं वा कुत आया- तस्तत्त्वं चिन्तय तदिदं भ्रातः ॥ ४०५ ॥ ते चापि निपुणा वैद्याः कुशलाः सम्भृतौषधाः । व्याधिभि. परिक्लिश्यन्ते मृगा व्याधैरिवार्दिता ॥ ४०६ ॥ काले महिष्णुर्गिरिवदमहिष्णुश्च वह्नित् । स्कन्धेनापि वहेच्छत्रुन्प्रियाणि समुदाहरन् ॥ ४०७ ॥ ऐन्द्रादर्चिष. कामी शिशिर हव्यवाहनम् । अबलाविरहदशविह्वलो गणयत्ययम् ॥ ४०८ ॥ पुनर्विन्तं पुनर्मित्रं पुनर्भार्या पुनर्मही । एतत्सर्वं पुनर्लभ्यं न शरीर पुन. पुन. ॥ ४०९ ॥ कश्चिद्राम्रवणं छित्त्वा पलाश्राश्च निषिञ्चति । पुष्प दृष्ट्वा फले गृद्ध न शोचति फलागमे ॥ ४१० ॥ देवो गजा गुरुर्भार्या वैद्यनक्षत्रपाठका. । रिक्तहस्ता न गच्छन्ति गते कार्ये न सिध्यति ॥ ४११॥॥ त्वन्मुखं कमलं चेति द्वयोरप्यनयोर्भिदा । कमलं जलसरोहि त्वन्मुखं त्वद्वपुःश्रयम् ॥ ४१२ ॥ परोऽप्यपत्य हितकृद्यथो- षधा स्वदेहोऽप्यायमयत्सुतोऽहित. । छिन्द्यात्तदङ्ग यदुता- त्मनोऽहितं शेषं सुखं जीवति यद्विवर्जनात् ॥ ४१३ ॥ क श्रद्धास्यति भूताथ सर्वो मा तुलयिष्यति । शङ्कनीया हि लोकेऽस्मिन्निष्प्रतापा दरिद्रता ॥ ४१४ ॥ पूर्व वयसि कर्माणि कृत्वा पापानि ये नराः । पश्चाद्गङ्गा निषेवन्ते तेऽपि यान्त्युत्तमा गतिम् ॥ ४१५ ॥ तरुणिसमारम्भे तस्या शरीरसरोवर मरभस मनोईस श्रीमन्प्रयासि कथं पुन. । श्रवणलतिकापाशौ पाश्चे प्रसारितपातितौ हतविधि- वशाद्वन्धायान्धो न पश्यति कि भवान् ॥ ४१६ ॥ पीतः क्रुद्धेन तातश्चरणतलगहतो वल्लभोऽन्येन रोषादाऽऽस्वाल्य्या- द्विप्रवर्यैः स्ववदनविवरे धार्यते वैरिणी मे । गेह मे छेद- यन्ति प्रतिदिवसमुमाकान्तपूजा निमित्तत्तात्तस्मात्खिन्ना सदाहं द्विजकुलनिलय नाथ युक्त त्यजामि ॥ ४१७ ॥ दूर्वाया भूषणं पत्र वृक्षाणा भूषण सुमम् । स्ववृत्तिर्भूषणं पुंसा नारीणा भूषणं पति ॥ ४१८ ॥ कृतवैरे न विश्वासः कार्यस्त्विह सुहृद्यपि । छन्न सतिष्ठते वैर गूढोऽग्निरिव दारुषु ॥ ४१९ ॥ द्विजातिपूजाभिरतो दाता ज्ञातिषु चार्जवी । क्षत्रिय. शीलमाञ्श्चिर पाल्यते महीम् ॥ ४२० ॥ धनहीनो न हीनश्च धनिक. स सुनिश्चयात् । विद्यारत्नेन यो हीनः स हीन सर्ववस्तुषु ॥ ४२१ ॥ परकाव्येन कवय. परद्रव्येण चेश्वराः । निर्लोठितेन स्वकृतिं पुष्णन्त्यद्यतने क्षणे ॥ ४२२ ॥ धननाशोऽधिक दुःखं मन्ये सर्वमहत्तरम् । ज्ञातयो ह्यवमन्यन्ते मित्राणि च धनाच्युतम् ॥ ४२३ ॥ तीर्थसेवनमौनभागपि तिमि. सक्तः स्वकुल्याशने वाताशान्न्यसते शिखी घनपयोमात्राशनोऽप्यन्वहम् । विश्व- स्ताञ्चलचारिण प्रकटितध्यानाऽपि बुद्धे बक सत्कर्माचरणे- ऽपि दोषविकृतौ न प्रत्यय. पापिनाम् ॥ ४२४ ॥ कृतविद्योऽपि वलिना व्यक्त रागेण रज्यते । रागानुरक्त चित्तस्तु कि न कुर्यादसाम्प्रतम् ॥ ४२५ ॥ त्वया