सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

संकीर्णप्रकरणम् — ३९३

धिग्धिग्दूराद्दर्शनपथं सर्वमेकान्तदुर्गम् ॥ ६२८ ॥ पूर्णो-
पूर्णे माने परिचितजनवञ्चनं तथा नित्यम् । मिथ्याकथस्य
कथनं प्रकृतिरियं स्यात्किरातानाम् ॥ ६२९ ॥ विवेकिन-
मनुप्राप्ता गुणा यान्ति मनोज्ञताम् । सुतरा रत्नमाभाति
चामीकरनियोजितम् ॥ ६३० ॥ पूर्णेन्दुमालोक्य यथा
प्रीतिमाज्ञापयते नरः । एवं यत्र प्रजाः सर्वा निर्वृतास्तच्छशी-
व्रतम् ॥ ६३१ ॥ सत्कृता ललिताश्चैव वैदेहि प्राकृता
स्त्रियः । दरिद्रमवमन्यन्ते भर्तार न तु सत्स्त्रियः ॥ ६३२ ॥
कश्चित्तरति काष्ठेन सुगम्भीरा महानदीम् । स तारयति
तत्काष्ठ स च काष्ठेन तार्यते ॥६३३॥ कुमुदान्येव शशाङ्कः
सविता बोधयति पङ्कजान्येव । वशिना हि परपरिग्रह-
संश्लेषपराङ्मुखी वृत्तिः ॥ ६३४ ॥ निर्गत्य न विशेद्भूयो
महता दन्तिदन्तवत् । कूर्मग्रीवेव नीचाना वच आयाति
याति च ॥६३५॥ बालिशस्तु नरो नित्य वैक्लव्यं योऽनुवर्तते ।
स मज्जत्यवशः शोके भाराक्रान्तेव नौर्जले ॥ ६३६ ॥ कुपुत्रे
नास्ति विश्वासः कुभार्याया कुतो रतिः । कुराज्ये निर्वृति-
र्नास्ति कुदेशे नास्ति जीविका ॥६३७॥ जीवित च शरीरेण
जात्यैव सह जायते । उभे सह विवर्तेते उभे सह
विनश्यतः ॥६३८॥ प्रज्ञाशरेणाभिहतस्य जन्तोश्चिकित्सकाः
सन्ति न चौषधानि । न होममन्त्रा न च मङ्गलानि नाथर्वणा
माप्यगदाः सुसिद्धाः ॥६३९॥ बन्धनानि खलु सन्ति बहूनि
प्रेमरज्जु दृढबन्धनमुक्तम् । दारुभेदनिपुणोऽपि षडङ्घि-
र्निष्क्रियो भवति पङ्कजकोशे ॥६४०॥ भार्या हि परमो ह्यर्थः
पुरुषसेह पठ्यते । असहायस्य लोकेऽस्मिंल्लोकयात्रासहायिनी
॥ ६४१ ॥ कोशद्वंद्वमिय दधाति नलिनी कादम्बचञ्चुंक्षत
धत्ते चूतलता नव किसलय पुंस्कोकिलास्वादितम् ।
इत्याकर्ण्य मिथः सखीजनवचः सा दीर्घकायास्तते चैलान्तेन
तिरोदधे स्तनतट बिम्बाधर पाणिना ॥ ६४२ ॥ जानाति
विश्वासयितुं मनुष्यान्विज्ञातदोषेषु दधाति दण्डम् ।
जानाति मात्रा च तथा क्षमा च तं तादृशं श्रीर्जुषते समग्रा
॥ ६४३ ॥ एकाग्रः स्याद्विवृत्तो नित्यं विवरदर्शकः ।
राजनित्यं सपत्नेषु नित्योध्वियः समाचरेत् ॥ ६४४ ॥ कर्म-
भूमिमिमा प्राप्य कर्तव्यं कर्म यच्छुभम् । अग्निवायुश्च
सोमश्च कर्मणा फलभागिनः ॥ ६४५ ॥ न किंचित्सहसा
कार्य कार्य कार्यविदा क्वचित् । क्रियते चेद्विविच्यैव तस्य
श्रेयः करस्थितम् ॥ ६४६ ॥ दातारो यदि कल्पशाखिभिरलं
यद्यर्थिनः किं तृणैर्नास्तिश्चेदनलेन किं यदि सुहृद्दिव्यौषधैः
किं फलम् । किं कर्पूरशलाकया यदि दृशोः पन्थानमेति
प्रिया ससारे नसतीन्द्रजालमपर यद्यस्ति तेनापि किम्
॥ ६४७ ॥ एकान्ते सुखमास्यता परतरे चेतः समाधीयता
प्राणात्मा सुसमीक्ष्यता जगदिदं तद्बाधितं दृश्यताम् ।

प्राक्कर्म प्रविलोप्यता चितिबलात्प्राप्युत्तरे श्लिष्यता प्रारब्ध
त्विह भुज्यतामथ परब्रह्मात्मनास्थीयताम् ॥ ६४८ ॥ धूमा-
द्वाढमलीमसाच्छुचि पयः सूते घनसोद्गमो लोहस्यातिशितस्य
जातिरचलात्कुष्ठाश्ममालामयात् । किं चात्यन्तजडाज्जला-
द्युतिमतो ज्वालाध्वजसोद्भवो जन्मावध्यनुकारिणो न महता
सत्यं स्वभावाः क्वचित् ॥ ६४९ ॥ भूतानामपरः कश्चिद्वि-
साया सततोत्थितः । वञ्चनाया च लोकस्य स सुखेष्वेव
जीर्यते ॥ ६५० ॥ एकाभिप्रप्रभवमेव सहोदराणामुज्जृम्भते
जगति वैरमिति प्रसिद्धम् । पृथ्वीनिमित्तमभवत्कुरुपाण्डवाना
तीव्रस्तथा हि भुवनक्षयकृद्विरोधः ॥ ६५१ ॥ ते पिबन्तः
कषायाश्च सर्पीषि विविधानि च । दृश्यन्ते जरया भग्ना
नगा नागैरिवोत्तमैः ॥ ६५२ ॥ न कालस्य प्रियः कश्चिन्न
द्वेष्यः कुरुसत्तम । न मध्यस्थः क्वचित्कालः सर्व कालः
प्रकर्षति ॥ ६५३ ॥ एकाकिना न गन्तव्यं यदि कार्य-
शतान्यपि । कर्कटीजन्तुमात्रेण कालसर्पो निपातितः
॥ ६५४ ॥ न दानैः शुध्यते नारी नोपवासशतैरपि । न
तीर्थसेवया तद्वद्गङ्गेः पादोदकैर्र्यथा ॥ ६५५ ॥ भेषज्यमेत-
दुःखस्य यदेतन्नानुचिन्तयेत् । चिन्त्यमान हि न व्येति
भूयश्चापि प्रवर्धते ॥ ६५६ ॥ न दिष्टमप्यतिक्रान्तुं शक्यं
भूतेन केनचित् । दिष्टमेव ध्रुवं मन्ये पौरुष तु निरर्थकम्
॥ ६५७ ॥ भिषजो भेषजं कर्तु कस्मादिच्छन्ति रोगिणाम् ।
यदि कालेन पच्यन्ते भेषजै कि प्रयोजनम् ॥ ६५८ ॥
भार्या यस्य गृहे नित्यमतीव परिगर्विता । तस्य लक्ष्मीः
क्षयं याति कृष्णपक्षे यथा शशी ॥ ६५९ ॥ न कर्मणा
लभ्यते नेज्यया वा नाप्यस्ति दाता पुरुषस्य कश्चित् ।
पर्याययोगाद्विहितं विधात्रा कालेन सर्व लभते मनुष्यः
॥ ६६० ॥ भोक्तु पुरुषकारेण दुष्टस्त्रियमिव श्रियम् ।
व्यवसाय सदैवेच्छेन्नहि क्लीबवदाचरेत् ॥६६१॥ धूमायन्ते
व्यपेतानि ज्वलन्ति सहितानि च । धृतराष्ट्रोल्मुकानीव
ज्ञातयो भरतर्षभ ॥ ६६२ ॥ कुर्मः किल्विषमेतदेव हृदये
कृत्वेति कौतूहलात्स्वैरैण्यः क्षितिपाश्च धिक्चपलता क्रौर्ये
च कुर्युः सकृत् । पापाक्रान्तधियो भवन्त्यथ यथा नान्त्या-
न्स्पृशन्त्योऽपि ता दूयन्ते न च ते यथा स्वपितरौ घ्नन्तोऽपि
शान्तत्रपाः ॥ ६६३ ॥ दुर्भिक्षादेव दुर्भिक्षं क्लेशात्क्लेशं
भयाद्भयम् । मृतेभ्यः प्रसृतं यान्ति दरिद्राः पापकारिणः
॥ ६६४ ॥ बहवोऽविनयान्नष्टा राजानः सपरिच्छदाः ।
वनस्था अपि राज्यानि विनयात्प्रतिपेदिरे ॥ ६६५ ॥ जल-
रेखा खलप्रीतिरर्धवारिघटस्यथा । शिरसा धार्यमाणोऽपि
खलः खलखलायते ॥ ६६६ ॥ जीवन्तं मृतवन्मन्ये देहिन
धर्मवर्जितम् । मृतो धर्मेण संयुक्तो दीर्घजीवी न संशयः
॥ ६६७ ॥ न वाचा दुर्गमः पारः कार्याणा राक्षसाधम ।

---

^१ वणिजाम्
^५० सु. र भा.