सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

३९४ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ७ प्रकरणम्

कार्याणां कर्मणा पारं यो गच्छति स बुद्धिमान् ॥ ६६८ ॥
नयेन जाग्रत्यनिशं नरेश्वरे सुखं स्वपन्तीह निरामयाः प्रजा ।
प्रमत्तचित्ते स्वपतीह सन्नमात्रजागरेणास्य जगत्प्रबुध्यते ॥ ६६९ ॥
चिता दहति निर्जीवं चिन्ता जीवं दहत्यहो ।
बिन्दुनेनाविका चिता चितात्यल्पा हि भूतले ॥ ६७० ॥
न कुल वृत्तहीनस्य प्रमाणमिति मे मतिः । अन्त्येष्वपि हि जातानां वृत्तमेव विशिष्यते ॥ ६७१ ॥
दुर्बुद्धिमकृतप्रज्ञं छन्नं कूपं तृणैरिव । विवर्जयेत मेधावी तस्मिन्मैत्री प्रणश्यति ॥ ६७२ ॥
न सा प्रीतिर्दिविस्वस्य सर्वकामानुपाश्नतः ।
सभवेद्वा परा प्रीतिर्गङ्गायाः पुलिने नृणाम् ॥ ६७३ ॥
तीर्थस्थितः स्वकुलजास्तिमिरत्ति भुङ्क्ते मौनी बकस्तिमिरुपैत्य वनान्तवासी । व्याधो निहन्ति तु बकं प्रभवन्ति ते ते पात्रान्युपर्युपरि वञ्चनवञ्चनायाम् ॥ ६७४ ॥
एतल्लब्धमिदं च लब्धमधिकं तन्मूललब्धं ततो लभ्यं चापरमित्यनारतमहो लब्ध्यं धनं ध्यायसि । नैतद्वेत्सि पुनर्भवन्तमचिरादाशापिशाची बलात्सर्वग्रासमियं ग्रसिष्यति महामोहन्धकारावृतम् ॥ ६७५ ॥
पूर्वं समानता यत्र पश्चाच्चैव विमानना । जह्यात्तत्सत्त्ववान्स्थानं शत्रोः समानितोऽपि सन् ॥ ६७६ ॥
धर्मादर्थः प्रभवति धर्मात्प्रभवते सुखम् । धर्मेण लभ्यते सर्वं धर्मसारमिदं जगत् ॥ ६७७ ॥
न वैगुण्यमभिजानान्ति गुणान्पश्यन्ति नागुणान् । विरोधं नाविगच्छन्ति ये त उत्तमपूरुषाः ॥ ६७८ ॥
क्षीणे रविरवति शशी वृद्धौ च वर्धयति पयसा नाथम् । अन्ये विपदि सहाया धनिना श्रियमनुभवन्त्यन्ये ॥६७९॥
कुभार्यां च कुपुत्रं च कुराजानं कुसौहृदम् । कुसम्बन्धं कुदेशं च दूरतः परिवर्जयेत् ॥ ६८० ॥
किं कुलेन विशालेन शीलमेवात्र कारणम् । कृमयः किं न जायन्ते कुसुमेषु सुगन्धिषु ॥ ६८१ ॥
नहि कस्य प्रियः को वा विप्रियो वा जगत्त्रये । काले कार्यवशात्सर्वे भवन्त्येवाप्रियाः प्रियाः ॥ ६८२ ॥
तीक्ष्णोपायप्रान्तगम्योऽपि योऽर्थस्तस्याप्याढौ संश्रय साधुयुक्तः ।
उतुङ्गाग्रः सारभूतो वनानां सालोऽभ्यर्च्य छिद्यते पादपेन्द्रः ॥ ६८३ ॥
नापितस्य गृहे क्षौरं पाषाणे गन्धलेपनम् ।
आत्मरूपं जले पश्यन् शक्रस्यापि श्रियं हरेत् ॥ ६८४ ॥
पुन्नाम्नो नरकाद्यस्मात्त्रायते पितरं सुतः । तस्मात्पुत्र इति प्रोक्तः स्वयमेव स्वयंभुवा ॥ ६८५ ॥
धर्मस्थाने श्मशाने च रोगिणां या मतिर्भवेत् । सा सर्वदैव तिष्ठेच्चेत्को न मुच्येत बन्धनात् ॥ ६८६ ॥
कालो हेतुं विकुरुते स्वार्थस्तमनुवर्तते । स्वार्थं प्राज्ञोऽभिजानाति प्राज्ञं लोकोऽनुवर्तते ॥ ६८७ ॥
न खे सुखे वै कुरुते प्रहर्षं नान्यस्य दुःखे भवति प्रहृष्टः । दत्वा न पश्चात्कुरुतेऽनुतापं स कथ्यते सत्पुरुषार्यशीलः ॥ ६८८ ॥
तिलार्धं स्वीयभागश्च निःसारं बदरीफलम् । आहारातपरतः श्रेयो धूलिः परगृहादपि ॥ ६८९ ॥
धर्म एव प्लवो नान्यः स्वर्गं द्रौपदि गच्छताम् । सैव नौः सागरस्येव वणिजः पारमिच्छतः ॥ ६९० ॥
न स्कन्दते न व्यथते न विनश्यति कर्हिचित् । वरिष्टमभिहोत्रेभ्यो ब्राह्मणस्य मुखे हुतम् ॥ ६९१ ॥
दोग्धव्यं न च मित्रेषु न विश्वस्तेषु कर्हिचित् । येषां चान्नानि भुञ्जीत यत्र च स्यात्प्रतिश्रयः ॥ ६९२ ॥
किं करिष्यति संसर्गः स्वभावो दुरतिक्रमः । पश्याग्रफलसंसर्गी कषायो मधुरः कुतः ॥६९३॥
धार्मीत्मन शुभैर्वृत्तैः क्रतुमिश्चाप्तदक्षिणेः । धूतपापा गताः स्वर्गं पितामहनिषेवितम् ॥ ६९४ ॥
न विश्वामाजातु परस्य गेहे गन्धेन्नशयेतानो विकाले । न चत्वरे निशि तिष्ठेन्निगूढो न राजकाम्यां योषितं प्रार्थयीत ॥ ६९५ ॥
बध्यन्ते न ह्यविश्वस्ताः शत्रुभिर्दुर्बला अपि । विश्वस्तास्तेषु बध्यन्ते चलवन्तोऽपि दुर्बलैः ॥ ६९६ ॥
न वैरमुद्दीपयति प्रशान्तं न दुर्मारोहति चास्ति मेति । न दुर्गंतोऽस्मीति करोत्यकार्यं तमार्थ्यशील परमाहुरार्याः ॥ ६९७ ॥
काले मृदुर्यो भवति काले भवति दारुणः । प्रमाधयति कृत्यानि शत्रुं चाप्यधितिष्ठति ॥ ६९८ ॥
चिकीर्षितं विप्रकृतं च यस्य नान्ये जनाः कर्म जानन्ति किंचित् । मन्त्रे गुप्ते सम्यगनुष्ठिते च नाल्पोऽप्यस्य च्यवते कश्चिदर्थः ॥ ६९९ ॥
धनेनाधर्मलब्धेन यच्छिद्रमपिधीयते । असंवृतं तद्भवति ततोऽन्यदवदीर्यते ॥ ७०० ॥
मदरक्तस्य हंसस्य कोकिलस्य शिखण्डिनः । हरन्ति न तथा वाचो यथा साधु विपश्चिताम् ॥ ७०१ ॥
न स्पृष्टत्यायुधं जातु न स्त्रीणां स्तनमण्डलम् । अमनुष्यस्य कस्यापि हस्तोऽयं न किलाफलः ॥ ७०२ ॥
कोशमूलो हि राजेति प्रवादः सार्वलौकिकः । एतत्स्र्वं जहातीह कोशव्यसनवान्नृपः ॥ ७०३ ॥
कालेन शीघ्राः प्रवहन्ति वाताः कालेन वृष्टिर्जलदानुपैति । कालेन पद्मोत्पलवज्जल च कालेन पुष्यन्ति नगा वनेषु ॥ ७०४ ॥
त्वमेव धातुः पूर्वोऽसि त्वमेव प्रत्ययः परः । अनाख्यातं न ते किंचिन्नाथ केनोपमीयसे ॥७०५॥
क्षीरिण्यः सन्तु गावो भवतु वसुमती सर्वसपन्नसस्या पर्जन्यः कालवर्षी सकलजनमनोनन्दिनो वान्तु वाताः । मोदन्ता जन्मभाजः सततमभिमता ब्राह्मणाः सन्तु सन्त श्रीमन्तः पान्तु पृथ्वी प्रशमितरिपवो धर्मनिष्ठाश्च भूपाः ॥ ७०६ ॥

इति श्रीसुभाषितरत्नभाण्डागारे सप्तमं संकीर्णप्रकरणम् ॥

समाप्तोऽयं ग्रन्थः