सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

दशावताराः २७

किमपि च परमं ज्योतिराकारहीनं सौख्याम्भोधौ निमग्नः स दिशतु भवता ज्ञानबोधं बुधोऽयम् ॥ २०७ ॥ कामेनाकृष्य चाप हतपटुपटहं वल्गुभिर्मारवीरैर्भ्रूभङ्गोक्षेपजृम्भास्मितललितदृशा दिव्यनारीजनेन । सिद्धैः प्रह्रोत्तमाङ्गैः पुलकितवपुषा विस्मयाद्वासवेन ध्यायन्त्यो योगपीठादचलित इति व पातु दृष्टो मुनीन्द्रः ॥ २०८ ॥ कि साक्षाच्चान्द्रभानोरमृतघनरसस्यन्दिनः सन्ति पादाः कि वा राका-शशाङ्को नहि तुहिनरुचिः कुत्रचिन्निष्कळङ्कः । साक्षाच्चिन्तामणिः कि विपुलफलमणेः सौकुमार्ये कुतस्त्यं संदेहान्मुग्धधीभिः प्रथममिति सुनेः पातु दृष्ट वपुर्वः ॥ २०९ ॥

कल्किः

उद्यत्करकरवालः शक्तिमिरुध्वसने महानिपुणः । कल्किहरिर्वः पायादपायतः कलिनिशान्तोत्थः ॥ २१० ॥ यवनीनयनाम्बुपूरणीभिर्हरिणीनामपनीय तापवह्निम् । सुकृतद्रुमसेकमाचरन्त धृतकल्क प्रणाममि निर्विकल्पम् ॥ २११ ॥ प्रेङ्खद्भाजितरङ्गसुन्मदगजग्राहप्रगल्भं भटव्यावलगत्स्फुटपुण्डरीकनिलयं डिण्डीरपिण्डावलिम् । म्लेच्छानीकमहार्णवं सुविपुल सङ्ग्रामकल्पावधौ यश्चौर्वाग्निरिवाभवद्दैयतु वः कल्पांनि कल्की हरिः ॥ २१२ ॥

---

सूर्यः

खण्डितनेत्रब्जोलिमङ्गुरञ्जनपण्डिताः । मण्डिताखिलदिक्प्रान्ताश्चण्डशोः पान्तु भानवः ॥ १ ॥ शुकतुण्डच्छविसवितुश्चण्डरुचेः पुण्डरीकवनबन्धोः । मण्डलमुदित वन्दे कुण्डलमाखण्डलशायाः ॥ २ ॥ अतिविततगगनसरणिप्रसरणपरिमुक्तविश्रमानन्दः । मरुदुल्लासितसौरभकमलाकरहासकृद्रविर्जयति ॥ ३ ॥ प्राचीकुङ्कुमतिलक पूर्वाचलरोहणकमाणिक्यम् । त्रिभुवनगृहैकदीप वन्दे लोककलोचन देवम् ॥ ४ ॥ कटुभिरपि कठोरचक्रवाकोत्करविरहरुज्वरशान्तिशीतवीर्यैः । तिमिरहतमय महोभिरञ्जयति जगन्नयनाघमुष्णभानुः ॥ ५ ॥ यद्विम्बमम्बरमणिर्यदपां प्रसूतिर्नक्तं निषिञ्चति यदग्निशिखासु भासः । ज्योत्स्ना निशासु हिमधाम्नि च यन्मयूखाः पूषा पुराणपुरुषः स नमोऽस्तु तस्मै ॥ ६ ॥ यो रक्ततामतितरामतुलं दधानो दिक्प्रौढदारपरिमोरहनवासवासः । योषिद्द्रयीपतिविडम्बनभृत्स शश्वत्त्यादायपायसमुदायहरो रविर्नः ॥ ७ ॥ ब्रह्माण्डसपुटकलेवरमध्यवर्ति चैतन्यपिण्डमिव मण्डलमस्ति यस्य । आलोकितोऽपि दुरितानि निहन्ति यस्तं मार्तण्डमादिपुरुषं प्रण-

---

१ फेनपिण्ड २ खण्डयतु ३ पापानि ४ नायिकाविशेषा ५ कमलम् ६ पूर्वदिश•

मामि नित्यम् ॥ ८ ॥ सिन्दूरस्पृहया स्पृशन्ति करुणा कुम्भस्थमाधोरणा मिल्ली पल्लवशङ्कया विचिन्वते सान्द्रद्रुमा द्रोणिषु । कान्ताः कुङ्कुमगङ्कया करतले मृद्रन्ति लग्नं च यत्तत्तेजः प्रथमोद्भव भ्रमकर सौरं चिरं पातु वः ॥ ९ ॥ एकस्मिन्नयने भृश तपति यः काले स दाहक्रमो येनातन्चत यत्प्रकागसमयेनैषा पदं दुर्लभम् । सा व्योमावयवस्य यन्न विदिता लोके गतिः शाश्वती श्रीसूर्यः सुरसेवितोऽपि हि महादेवः स नश्चायताम् ॥ १० ॥ जैम्मारातौभकुम्भोद्भवमिव दधतः सान्द्रसिन्दूररेणुं रक्तैः सिक्ता इवौघैरुदयगिरितटीधातुधाराद्रवस्य । आयान्त्या तुल्यकालं कमलवनरुचेवारुणा वो विभूत्यै भूयासुर्भासयन्तो भुवनमभिनवा भानवो मानवीया ॥ ११ ॥ मुक्तिप्रह्वाय दातु मुकुलपुटकुटीकोटरक्रोडलीना लक्ष्मीमाक्रष्टुकामा इव कमलवनोद्घाटन कुर्वते ये । कालाकारान्यकाराननपतितजगन्माध्वसध्यसकल्या कल्याणं व क्रियासु किसलयरुचयस्ते करा भास्करम्य ॥ १२ ॥ साटोपव्योमहट्टोषितरजनिवणिङ्नायकोन्मुक्ततारा मुक्ताहारापहारात्तरलखगरवप्रोत्थिताकीर्तिशान्त्यै । कर्षन्नम्भोजकुम्भोदरकुहरबहिर्निःसरत्षट्पदालीकालव्यालीं करेणाकलयतु दिनकृत्कल्मषोन्मूलन वं ॥ १३ ॥ चैक्री चकोरपङ्क्ति र्हरिरपि च र्हरीन्र्धूर्जटिर्धूर्ध्वर्जान्तार्नक्षं नक्षत्रनाथोऽरुणमपि वरुणः कूबराय कुबेरः । रह सद्भूः सुराणा जगदुपकृतये नित्ययुक्तस्स यस्स स्तौति प्रीतिप्रसन्नोऽन्वहमुहिमरुचे. सोऽवतात्स्यन्दनो वः ॥ १४ ॥ कि छत्रं कि नु रत्नं तिलकमृत तथा कुण्डलं कौस्तुभो वा चक्र वा वारिज वेल्यमरयुवतिभिर्यद्विद्वेक्षिदेहे । ऊर्ध्वं मौलौ ललाटे श्रवसि हृदि करे नामिदेशे च दृष्ट पायात्तद्वोऽर्कबिम्ब स च दनुजरिपुर्वर्धमानः क्रमेण ॥ १५ ॥ शीर्णश्रोणाङ्घ्रिपाणीन्वैणिभिरेषंधनर्घैर्घराव्यक्तघोषान्दीर्घाँवैतानघोटैः पुनरपि घटयत्येक उल्लङ्घयय्यः ।' धर्मारोग्रोस्त्व वोऽन्तर्दिग्गुणर्घनैघृणानिर्निर्विनवृत्तेर्द्दत्तार्घाः सिद्धसङ्घैर्विदधतु घृणर्यः शीघ्रंमहोविघातम् ॥ १६ ॥

किरणाः

करजालमपूर्वचेष्टितं वस्तदभीष्टप्रदमस्तु तिग्मभासः । क्रियते भवबन्धनाद्विमुक्तिः प्रणतानामुपसेवितेन येन ॥ १७ ॥ युष्माकमम्बरमणेः प्रथमे मयूखास्ते मङ्गलं विदधतूदयराग-

---

१ इन्द्र. २ क्रयविक्रयस्थानम् ३ विष्णु ४ कीलकः ५ इन्द्र• ६ अश्वान् ७ यानमुखम् ८ चक्र ९ युगधर १० वेग• ११ चूडारत्नम् १२ यतो विष्णोर्नाभिदेशे कमलं वर्तते १३ वामनाकृत्या १४ कुष्ठरोगविशीर्णनासिकापादपाणीन् १५ क्षतविशिष्टे • १६ शरीरे. १७ चिरकाल ग्रस्तान् १८ सूर्यस्य १९ सततकृपा• २० रश्मय. २१ पापनाशम्