सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

२६ | सुभाषिसरत्नभाण्डागारम् | [१ प्रकरणम्

---

[शार्ङ्गिणः]

शार्ङ्गिण ॥ १८९ ॥ अस्मिन्कुञ्जे विनापि प्रचलति पवना-
द्धर्तते कोऽपि नूनं पश्यामः किं न गत्वेत्यनुसरति गणे
भीतमीतेऽर्भकाणाम् । तस्मिन् राधासखो वः सुखयतु विलस-
ल्लीलया कैटभारिर्व्यान्व्हानो मृगारिप्रवलघुरघुराशवरौद्रान्नि-
नादान् ॥ १९० ॥ अङ्गुल्या कः कपाटं प्रहरति कुटिले
माधवः किं वसन्तो नो चक्री किं कुलालो नहि धरणिधरः
किं द्विजिव्हः फणीन्द्रः । नाहं घोराहिमर्दी किमुत खगपति-
र्नो हरिः किं कपीन्द्र इत्येवं सत्यभामाप्रतिवचनजितः
पातु वश्चक्रपाणिः ॥ १९१ ॥ वृन्दारण्ये चरन्ती विशुरपि
सततं भूर्भुवःखः सृजन्ती नन्दोद्भूताप्यनादिः शिशुरपि
निगमैर्लक्षिता वीक्षितापि । विद्युल्लेखावनद्रोन्नमदमलमहा-
म्भोदसचलायकाया माया पायादपायाद्विहितमहिमा कापि
पैताम्बरी वः ॥ १९२ ॥ नामोदस्ताखिलामो दमनियमयुजा
यः प्रकामॊदवाहश्यामो दर्पाब्धधामॊदयमिलितयशोध्वारया
मोदते यः । वामोदन्यासदामोदरतरलदृगा दत्तकामोदयो
यः सामोदः श्रीललामो दलयतु दुरितं सोऽत्र दामोदरो
वः ॥ १९३ ॥ मल्लैः शैलेन्द्रकल्पः शिशुरखिलजनैः पुष्पचापो-
ऽङ्गनाभिर्गोपैस्तु प्राकृतात्मा दिगि कुलिशभृता विश्वकायोऽप्र-
मेयः । क्रुद्धः कंसेन कालो भयचकितदृशा योगिभिर्ध्येयमूर्तिर्द्रष्टो
रङ्गावसारे हरिरमरजनानन्दकृत्पातु युष्मान् ॥ १९४ ॥

---

बलभद्रः

निष्पात्याशु हिमांशुमण्डलमथः पीत्वा तदन्तं सुधां कृत्स्नं
चषकं हसन्निति हलापानाय कौतुहलात् । भो देव द्विजरासि
मादृशि सुरास्पर्शोऽपि न श्रेयसे मा मुञ्चेति तदर्थितो हलधरः
पायादपायाज्जगन् ॥ १९५ ॥ प्रेमोन्मामितरेवतीसुखगता-
मास्वाद्य कादम्बरीमुन्मत्तं क्वचिदुत्ततंक्वचिदपि भ्राम्यत्क्वचि-
त्क्वस्खलत् । रक्तापाङ्गमधीरलाङ्गलमलिष्यामागवराडम्बरं केशं
नः कवलीकरोतु सकलं पाकाभिरामं महः ॥ १९६ ॥
उष्णाळु क्वचिदर्कधामनि मनाङ् निद्रालु शीतानिले हालानां
गृह्यालु चुम्बदसकृल्लाजालु जायामुखम् । नित्यं निष्प-
तयालु तिर्यगवनीशय्याशयालु क्षणं गीतेभ्यः स्पृहयालु
धाम धवलं दीने दयालु श्रये ॥ १९७ ॥

---

रुक्मिणी

श्लाघ्याशेपतनुं सुदर्शनकरं सर्वाङ्गलीलाजितत्रैलोक्यां
चरणारविन्दललितेनाक्रान्तलोको हरिः । बिभ्राणा मुखमिन्दु-
सुन्दररुचं चन्द्रात्मचक्षुर्दधत्स्थाने या स्खततोरपश्यदधिका
सा रुक्मिणी वोऽवतात् ॥ १९८ ॥

---

राधा

राधा पुनातु जगदच्युतदत्तचित्ता मन्थानमाकलयती
दधिरिक्तपात्रे । यस्याः स्तनस्तबकचूचुकलोलदृष्टिर्देवोऽपि
दोहनधिया वृषभं दुदोह ॥ १९९ ॥ सुधाधाम्नः कान्ति-
स्तव वदनपङ्केरुहगुणैर्जितव म्लानत्वं व्रजति सहसा प्राण-
दयिते । वदत्येवं कान्ते दिवसविरहातङ्कचकिता तदङ्के
सलग्भा तव दिशतु राधा प्रियशतम् ॥ २०० ॥

---

नन्दकः

सान्द्रां मुदं यच्छतु नन्दको वः सोल्लासलक्ष्मीप्रतिबिम्ब-
गर्भः । कुर्वञ्जनस यमुनाप्रवाहसलीुलराधाचरणं मुरारेः
॥ २०१ ॥

---

वेणुः

क्रेङ्कारः स्मारकार्मुकस्य सुगतक्रीडापिकीनां रवो झङ्कारो
रतिमञ्जरीमधुलिहां लीलाचकोरीध्वनिः । तन्व्याः
कञ्चुलिकापसारणभुजाक्षेपस्वलत्कङ्कणक्वाणः प्रेम तनोतु वो
नववयोलास्याय वेणुस्वनः ॥ २०२ ॥

---

बुद्धः

षट्चक्रे क्रमभावनापरिगतं हृत्पद्ममध्यस्थितं
सपश्यञ्छिंवरूपिणं लयवशादात्मानमंत्व्याश्रितः । युष्माकं
मधुसूदनेो बुद्धवपुर्धारी स भूयान्मुदे यस्तिष्ठत्कमलासने
कृतश्चिर्युकैर्दा कलिक्षात्कृति ॥ २०३ ॥ रेतोरक्तमयान्यमूनि
अधिना विण्मूत्रपूर्णोदराण्यालोक्येव कलेवराणि विगलत्तो-
यार्द्रव्रणानि यः । मायाजालैनियन्त्रितानि घृणया नोन्मी-
लयत्यक्षिणी निर्व्याजप्रणिधाननिश्चलमसिर्बुद्धोऽ स बुद्धोऽस्तु
वः ॥ २०४ ॥ ध्यानव्याजमुपेत्य चिन्तयसि कामुन्मील्य
चक्षुः क्षणं पश्यानङ्गशरातुरं जनमिमं त्रातापि नो रक्षसि ।
मिथ्याकारुणिकोऽसि निर्घृणतरस्त्वत्तः कुतोऽन्यः पुमाञ्छ-
श्चन्मारवधूरिरित्यभिहितो बुद्धो जिनः पातु वः ॥ २०५ ॥
आबाहूद्धतमण्डलाग्ररुचयः सनद्धवक्षःस्थलाः सोष्माणो
व्रणिनो विपक्षहृदयप्रोन्माथिनः कर्कशाः । उत्सृष्टाम्बरदृष्ट-
विग्रहभरा यस्य खराग्रैसरा योधा वारवधूतनाश्च न दधुः
क्षोभं स वोऽध्याज्जिनः ॥ २०६ ॥ बद्धा पद्मासनं यो
नयनयुगमिदं न्यस्य नासाग्रदेशे धृत्वा मूर्तो च शान्तौ
समरसमिलितौ चन्द्रसूर्याख्यवातौ । पश्यन्नन्तरविशुद्ध

---

पादटिप्पणी (Footnotes)

वाम-भागः	दक्षिण-भागः
१ द्वारम्	१ शब्द
२ लक्ष्मीपति, पक्षे,-वसन्त	२ मूलाधार-स्वाधिष्ठान मणिपुर-अनाहत-विशुद्धिआज्ञाख्यानि षट् चक्राणि
३ चक्रधारी, पक्षे,-कुलाल	३ परिपाटी
४ विष्णु, पक्षे,-शेष	४ वासना
५ कृष्णपक्षे,-अहि कालिय, गरुडपक्षे,-अहिः सर्पः	५ व्याप्तम्.
६ गरुड	६ चित्तैकाग्र्यवशात्.
७ विष्णु, पक्षे,-वानर	७ स्थित
८ सुरापानपात्रम्.	८ 'जङ्घाया मध्यभागे तु संस्थेपो यत्र जङ्घया । पद्मासनमिति प्रोक्तं तदासनविचक्षणै ॥'
९ चन्द्रेण प्रार्थित..	९ शानी
	१० ज्ञानम्
	११ संसारिणाम्.
	१२ बद्धानि.
	१३ चेतःसमाधिना-
	१४ शरीरे.