सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

विशिष्टकविप्रशंसा ३५

---

दासाद्याः । दृषदो भवन्ति दृषदश्चिन्तामणयोऽपि हा दृषदः ॥ ५ ॥ साकूतमधुरकोमलैविलासिनीकण्ठकूजितप्राये । शिक्षासमयेऽपि मुदे रतीलीलाकालिदासोक्ती ॥ ६ ॥ पुरा कवीना गणनाप्रसङ्गे कनिष्ठिकाधिष्ठितकालिदासाः । अद्यापि तत्तुल्यकवेरभावादनामिका सार्थवती बभूव ॥ ७ ॥<br>गणेश्वरः<br>गणेश्वरकवेर्वचोविरचनैकवाचस्पते. प्रसन्नगिरिनन्दिनी-चरणपल्लव ध्यायतः । तथा जयति भारती भगवती यथा सा सुधा सुधीभवति सुभ्रुवामधरमाधुरी म्लायति ॥८॥<br>गुणाढ्यः<br>शश्वद्वाणद्वितीयेन नमदाकारधारिणा । धनुषेव गुणाढ्येन निःशेषो रञ्जितो जन. ॥ ९ ॥ सैमुद्दीपिकतदर्पा कृतगौरीप्रसाधना । हरलीलेव लोकस्य विख्याता बृहत्कथा ॥ १० ॥ अतिदीर्घजीविदोषाद्द्यासेन यशोऽपहारित हन्त । कैर्नोच्येत गुणाढ्यः स एव जन्मान्तरापन्न ॥ ११ ॥<br>गोविन्दराजः<br>इन्दुप्रभारसविद् विहग विहाय कीरानने स्फुरसि भारति का रतिस्ते । आद्य यदि श्रयसि जल्पतु कौमुदीना गोविन्दराजवचसा च विशेषमेष ॥ १२ ॥<br>जगन्नाथपण्डितः<br>कवयति पण्डितराजे कवयन्त्यन्येऽपि विद्वासः । नृत्यति पिनाकपाणौ नृत्यन्त्यन्येऽपि भूतवेतालाः ॥ १३ ॥ माधुर्यैरपि धुर्यांद्राक्षाक्षीरेक्षुमाक्षिकादीनाम् । वन्ध्यैव माधुरीय पण्डितरत्नस्य कवितायाः ॥ १४ ॥ गिरा देवी वीणागुणरणनहीनादरकरा यदीयाना वाचाममृतमयमाचामति रसम् । वचस्तस्याकर्ण्य श्रवणसुभग पण्डितपतेर्धुन्वन्मूर्धान नृपशुरथवाय पशुपति ॥ १५ ॥ मधु द्राक्षा साक्षादमृतमथ वामाधरसुधा कदाचित्केषाचित्खलु हि विदधीरन्नपि मुदम् । ध्रुव ते जीवन्तोऽप्यहह मृतका मन्दमतयो न येषामानन्द जनयति जगन्नाथभणितिः ॥ १६ ॥<br>जयदेवः<br>साध्वी मौध्वीक चिन्ता न भवति भवतः शर्करे कर्कशासि द्राक्षे द्रक्ष्यन्ति के त्वाममृत मृतमसि क्षीर नीर रसस्ते । माकन्द क्रन्द कान्ताधर धरणितल गच्छ यच्छन्ति भाव यावच्छृङ्गारसारस्वतमिह जयदेवस्य विश्वग्वचासि ॥ १७ ॥

ज्योतिरीशः<br>यश्चत्वारि शतानि बन्धघटनालंकारभाञ्जि द्रुतं श्लोकाना विदधाति कौतुकवशादेकाहमात्रे कवि. । स्यातः क्ष्मातलमण्डलेष्वपि चतुःषष्टेः कलाना निधिः सगीतागमनागरो विजयते श्रीज्योतिरीशः कृती ॥ १८ ॥<br>दण्डी<br>जाते जगति वाल्मीकौ कविरित्यभिधामवत् । कवी इति ततो व्यासे कवयस्त्वयि दण्डिनि ॥ १९ ॥ त्रयोऽध्ययस्त्रयो वेदास्त्रयो देवास्त्रयो गुणाः । त्रयो दण्डिप्रबन्धाश्च त्रिषु लोकेषु विश्रुताः ॥ २० ॥<br>द्रोणः<br>सरस्वतीपवित्राणा जातिस्तत्र न देहिनाम् । व्यासस्पर्धी कुलालोऽभूद्यद्रोणो भारते कविः ॥ २१ ॥<br>धनदः<br>यथेय वाग्देवी सुकविमुखवासव्यसनिनी कुहूण्ठीषण्ठे विलसति तथा चेदनवधिः । तदा भूमीभागे निरुपमतमः किचिदिव वा समाधत्ते साम्य धनदमणितीना मधुरिमा ॥ २२ ॥<br>नरहरिः<br>यशोधननिधेर्यदा नरहरेर्वचो वर्ण्यते तदा गतमदा मदालसमरालवालरवाः । न विश्रमचरीकरीभवति चाधरी माधुरी सुधाकरसुधाझरीमधुकथा वृथा जायते ॥ २३ ॥<br>प्रवरसेनः<br>कीर्तिः प्रवरसेनस्य प्रयाता कुमुदोज्ज्वला । सागरस्य पर पार कपिसेनेव सेतुना ॥ २४ ॥<br>बाणः<br>हृदि लग्नेन बाणेन यन्मन्दोऽपि पद्क्रम । भवेत्कविकुरङ्गाणा चापल तत्र कारणम् ॥ २५ ॥ शब्दार्थयोः समो गुम्फः पाञ्चाली रीतिरुच्यते । शीलाभट्टारिकावाचि बाणोक्तिषु च सा यदि ॥ २६ ॥ जाता शिखण्डिनी प्राग्यथा शिखण्डी तथावगच्छामि । प्रागल्भ्यमधिकमाप्तु वाणी बाणो बभूवेति ॥ २७ ॥ श्लेषे केचन शब्दगुम्फविषये केचिद्रसे चापरेऽलकारे कतिचित्सदर्थविषये चान्ये कथावर्णने । आः सर्वत्र गभीरधीरकविताविन्ध्याटवीचातुरीसचरी कविकुम्भिकुम्भभिदुरो बाणस्तु पञ्चानन. ॥ २८ ॥<br>बिल्हणः<br>बिन्दुद्वन्द्वतरङ्गिताग्रसरणिः कर्ता शिरोबिन्दुकं कर्मेति

---

१ साभिप्रायम् २ रमोत्कर्षधायक रसनिष्ठगुणवत् ३ शब्दगुणशालि ४ अन्यर्था ५ कामोद्दीपिका, पक्षे,-भस्मीकृतमदना ६ वर्णितगौरीमाहात्म्या, पक्षे,-अलकृता पार्वती ययः ७ गुणाढ्यकृतो ग्रन्थ ८ जीवित्त्वम् ९ शवा १० हे मधो ११ आक्रोश कुरु १२ सर्वत .

१ कुमुदव च्छुभ्रा, पक्षे,-कुमुदो नाम कपि शोभते यत्र २ दिगन्तरे पक्षे,-समुद्रमुलङ्घ्य लङ्कादेशे, ३ काव्यविशेष , पक्षे,-सेतुबन्ध ४ द्रुपदपुत्री ५ यथा 'रावण. सीता जहार' इति वाक्ये 'रावण' इति पद बिन्दुद्वन्द्व (विसर्ग) युक्त कर्तृ, 'सीता' इति शिरोबिन्दु (अनुस्वार) युक्त कर्म एवमेव कर्तृकर्मपदे सर्वत्र भगवत इति निश्चयवन्तो जना