सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

३६ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ २ प्रकरणम्

प्रतिबोधितान्वयविदो ये येऽपि तेभ्यो नमः । ये तु ग्रन्थ- सहस्रशाणकषणत्रुट्यत्कलङ्कैर्गुणैर्मुलेखैः कवयन्ति विह्वण- कविस्तेष्वेव संनह्यति ॥ २९ ॥

भट्टारहरिचन्द्रः पदबन्धोज्ज्वलो हारी कृतवर्णक्रमस्थितिः । भट्टारहरि- चन्द्रस्य गद्यबन्धो नृपायते ॥ ३० ॥

भवभूतिः सुकविद्वितयं मन्ये निखिलेऽपि महीतले । भवभूति- शुकश्चायं वाल्मीकिस्तु तृतीयकः ॥ ३१ ॥ भवभूते सब- न्धाद्भूधरभूरेव भारती भाति । एतत्कृतकारुण्ये किमन्यथा रोदिति ग्रावा ॥ ३२ ॥ प्लावलीपूर्वकमन्यदास्तामसीम- भोगस्य वचोमयस्य । पयोधरस्येव हिमाद्रिजायाः परं विभूषा भवभूतिरेव ॥ ३३ ॥

भासः सूत्रधारकृतारम्भैर्नाटकैर्बहुभूमिकै । सपताकैर्यशो लेभे भासो देवकुलैरिव ॥ ३४ ॥

मयूरः तावत्कविविहङ्गानां ध्वनिलकेषु शस्यते । यावन्नो विशति श्रोत्रे मयूरमधुरध्वनिः ॥ ३५ ॥ दर्पं कविभुजङ्गानां गता श्रवणगोचरम् । विषविद्येव मायूरी मायूरी वाङ्निकृन्तति ॥ ३६ ॥

मातङ्गदिवाकरः अहो प्रभावो वाग्देव्या यन्मातङ्गदिवाकरः । श्रीहर्षस्या- भवत्सभ्यः समो बाणमयूरयोः ॥ ३७ ॥

मुरारिः भवभूतिमनादृत्य निर्वाणमतिना मया । मुरारिपद- चिन्तायामिदमाधीयते मनः ॥ ३८ ॥ मुरारिपदभक्तिश्चेत्तदा माघे रतिं कुरु । मुरारिपदभक्तिश्चेत्तदा माघे रतिं कुरु ॥ ३९ ॥ देवीं वाचमुपासते हि बहवः सारं तु सारस्वतं जानीते नितरामसौ गुरुकुलक्लिष्टो मुरारिः कविः । अब्धि- र्लङ्घित एव वानरभटैः किं त्वस्य गम्भीरतामापातालनिमग्न- पीवरतनुर्जानाति मन्थाचलः ॥ ४० ॥

रत्नखेटदीक्षितः विपश्चितामैपंश्चिमे विवादकेलिनिश्चले सपत्नजित्ययत्नतस्तु रत्नखेटदीक्षिते । बृहस्पतिः क्व जल्पति प्रसर्पति क्व मेर्प- राडसमुस्वस्तु षण्मुखः सुदुर्मुखश्चतुर्मुखः ॥ ४१ ॥

राजशेखरः बभूव वल्मीकभवः कविः पुरा ततः प्रपेदे भुवि भर्तृ- मेण्ठताम् । स्थितः पुनर्यो भवभूतिरेखया स वर्तते संप्रति राजशेखर ॥ ४२ ॥ पातु श्रोत्ररसायनं रचयितुं वाचः सतां समता व्युत्पत्तिं परमामवाप्तुमवधिं लब्धुं रसस्रोतसः । भोक्तुं स्वादु फलं च जीविततरोरर्थ्यस्ति ते कौतुकं तन्नातः शृणु गजशेखरकवे सूक्ती सुधास्यन्दिनी ॥ ४३ ॥

वाल्मीकिः कवीन्दुं नौमि वाल्मीकिं यस्य रामायणीं कथाम् । चन्द्रि- कामिव चिन्वन्ति चकोरा इव साधव ॥ ४४ ॥ सदूषणापि निर्दोषी सखरापि सुकोमला । नमस्तस्मै कृता येन रम्या रामायणी कथा ॥ ४५ ॥ योगीन्द्रश्छन्दसा सृष्टा रामायण- महाकवि । वल्मीकजन्मा जयति प्राच्यः प्राचेतसो मुनिः ॥ ४६ ॥ लौकिकानां हि साधूनामर्थं वागनुवर्तते । ऋषीणां पुनराद्यानां वाचमर्थोऽनुधावति ॥ ४७ ॥ आदिकवी चतु- रास्यौ कमलजवल्मीकजौ वन्दे । लोकश्लोकविधात्रोर्ययोर्भिदा लेशमात्रेण ॥ ४८ ॥ तमृषिं मनुष्यलोकप्रवेशविश्रामशाखिनं वाचाम् । सुरलोकादवतारप्रान्तऋखेदच्छिदं वन्दे ॥ ४९ ॥ विहितघनालङ्कारं विचित्रवर्णावलीमयस्फुरणम् । शक्रा- युधमिव वक्रं वल्मीकभुवं मुनिं नौमि ॥ ५० ॥ सति काकुत्स्थकुलोन्नतिकारिणि रामायणेऽपि कि काव्यम् । रोहति कुल्या गङ्गापूरे किं बहुरसे वहति ॥ ५१ ॥ भास्व- द्वंशवतसकीर्तिरमणीरङ्गप्रसङ्गस्वनद्वादित्रप्रथमध्वनिर्विजयते वल्मीकजन्मा मुनिः । पीत्वा यद्वदनेन्दुमण्डलगलत्काव्या- मृतान्धेः किमप्याकल्पं कविनूतनाम्बुदमयी कादम्बिनी वर्षति ॥ ५२ ॥

विजया सरस्वतीव कार्णाटी विजयाङ्का जयत्यसौ । या वैदर्भ- गिरा वासः कालिदासादनन्तरम् ॥ ५३ ॥

विज्जका नीलोत्पलदलश्यामां विज्जका मामजानता । वृथैव दण्डिना प्रोक्तं सर्वशुक्ला सरस्वती ॥ ५४ ॥

---

१ सुप्तिङन्ताद्यक्षरसमूहः, पक्षे,-चरण २ मनोहरः, पक्षे,-मुक्ताहारैर्युक्तः ३ अक्षराणि, पक्षे,-ब्राह्मणक्षत्रियादि ४ शिवैश्वर्यस्य ५ नगेन्द्रकन्या ६ सरस्वती ७ भवभूतिकृते करुणरसप्रधाने नाटके उत्तररामचरित इत्यर्थे ८ अपि ग्रावा रोदित्यपि दलति वज्रस्य हृदयम्' इति पद्ये ९ नाटकाचार्यः, पक्ष,-वास्तुविद्याज्ञाता १० प्रस्तावना, पक्षे,-अट्टालदिगृहायवविशेष ११ नाटकावयवविशेषः, पक्षे,-ध्वज १२ शिवैश्वर्यम्, पक्षे,-एतन्नामानं कविम् १३ विष्णुः, पक्षे,-कविविशेष १४ माघकाव्ये १५ अधे पातके मा प्रीतिं कुर्वित्यर्थः १६ मन्दराद्रि १७ पूर्वं इत्यर्थे

१ वासुकि २ दूषणो राक्षसविशेषः, पक्षे,-काव्यदोषा ३ खरो राक्षसविशेषः, पक्षे,-कर्कशत्वम् ४ वाल्मीक्यादीनाम् ५ ले लकारे शकारमात्रयोगेण लोकश्लोकयोर्भेदः, पक्षे,-किञ्चिन्मात्रम् ६ विहिता घना बह्वोऽलङ्कारा उपमादयो येन तम्, पक्षे,-विहितं घनानां मेघानामलकरणं येन तम् ७ विचित्रा वर्णानामक्षराणां यावली पङ्क्तिस्तत्प्रचुरस्फुरणं स्फूर्तिर्यस्य तम्, पक्षे,-वर्णा नीलपीताद्यस्तत्प्राङ्ग्विकार स्फुरणमुत्पत्तिर्यस्य तम् ८ वक्रोक्तिकुशलम्, पक्षे, यथाश्रुतम् ९ वाल्मीकिम्, पक्षे,-वल्मीकाज्जातम् इन्द्रधनुषोऽपि तत एवोत्पत्तिरिति लौकिकम् 'वल्मीकाग्राद्भवति धनु खण्डमाखण्डलस्य' इति कालिदास.