विशिष्टकविप्रशंसा-कुकविनिन्दा

३७

---

व्यासः

नमः सर्वविदे तस्मै व्यासाय कविधेसे । चक्रे पुण्यं सरस्वत्या यो वर्षमिव भारतम् ॥ ५५ ॥ अचतुर्वदनो ब्रह्मा द्विबाहुरपरो हरिः । अभाललोचनः शम्भुर्भगवान्बादरायणः ॥ ५६ ॥ श्रवणाञ्जलिपुटपेयं विरचितवान् भारताख्यममृतं यः । तमहंमरागमकृष्णं कृष्णद्वैपायनं वन्दे ॥ ५७ ॥ व्यासगिरा निर्यास सारं विश्वस्य भारतं वन्दे । भूषणतयैव सञ्ज्ञा यैदङ्किता भारती वहति ॥ ५८ ॥

शाक्लमह्लः

एकोऽभूत्पुलिनात्ततस्तु नलिनाच्चान्योऽपि नौकोरभूत्प्राच्यान्ते त्रय एव दिव्यकवयो दीव्यन्तु देव्या गिरा । अर्वाचो यदि गद्यपद्यरचनाचातुर्यवागुद्गतास्तानसर्वानतिशय्य खेलतितरा शाक्लमह्लः कवि ॥ ५९ ॥

सातवाहनः

ॲविनाशिनमग्राम्यमकरोत्सातवाहनः । विशुद्धजातिभिः कोशं रत्नैरिव सुभाषितैः ॥ ६० ॥

सुदर्शनः

न मुग्धदयिताधरे न विषभाजि रत्नाकरे न राहुमुखकोटरे न किल तार्क्ष्यपक्षान्तरे । सुदर्शनकवीश्वरे रसिकचक्रचूडामणौ गुणौकसि सुधा बुधास्त्यजत सान्द्रचन्द्रप्रभम् ॥ ६१ ॥

सुबन्धुः

कवीनामगलद्दर्पो नूनं वासवदत्तया । शक्त्येव पाण्डुपुत्राणां गतया कर्णगोचरम् ॥ ६२ ॥

कविवृन्दम्

उपमा कालिदासस्य भारवेरर्थगौरवम् । दण्डिनः पदलालित्य माघे सन्ति त्रयो गुणाः ॥ ६३ ॥ माघेन विघ्नितात्साहा नोत्सहन्ते पदकमे । खरन्तो भारवेरेव कवयः कपयो यथा ॥ ६४ ॥ श्रीरामायणभारतबृहत्कथानां कवीन्नमस्कुर्मः । त्रिस्रोता इव सरसा सरस्वती स्फुरति यैर्भिन्ना ॥ ६५ ॥ प्राचेतसव्यासपाराशराद्याः प्राञ्चः कवीन्द्रा जगदक्षितास्ते । गोष्ठी नवीनापि महाकवीनां पूज्या गुणज्ञैर्भुवनोपकर्त्री ॥ ६६ ॥ धन्वन्तरिक्षपणकामरसिंहशङ्कुवेतालभट्टघटखर्परकालिदासाः । ख्यातो वराहमिहिरो नृपतेः सभाया रत्नानि वै वररुचिर्नव विक्रमस्य ॥ ६७ ॥ यस्याश्चोरश्चिकुरनिकरः कर्णपूरो मयूरो भासो हासः कविकुलगुरुः कालिदासो विलासः । हर्षो हर्षो हृदयवसतिः पञ्चबाणस्तु बाणः केषां नैषा कथय कविताकामिनी कौतुकाय ॥ ६८ ॥ भासो रामिलसोमिलौ वररुचिः श्रीसाहसाङ्कः कविर्मेण्ठो भारविकालिदासतरलाः स्कन्दः सुबन्धुश्च यः । दण्डी बाणदिवाकरौ गणपतिः कान्तश्च रत्नाकरः सिद्धा यस्य सरस्वती भगवती के कस्य सर्वेऽपि ते ॥ ६९ ॥ वाचः पल्लवयत्युमापतिधरः संदर्भशुद्धि गिरां जानीते जयदेव एव शरणं श्लाघ्यो दुरूहद्रुते । शृङ्गारोत्तरसत्प्रमेयरचनैराचार्यगोवर्धनस्पर्धी कोऽपि न विश्रुतः श्रुतिधरो धोयीकविक्ष्मापतिः ॥ ७० ॥ माघश्चोरो मयूरो मुररिपुरपरो भारविः सारविद्यः श्रीहर्षः कालिदासः कविरथ भवभूत्याह्वयो भोजराज । श्रीदण्डी डिण्डिमाख्यः श्रुतिमुकुटगुरुर्भल्लटो भट्टबाण ख्याताश्चान्ये सुबन्ध्यादय इह कृतिभिर्विश्वमाह्लादयन्ति ॥ ७१ ॥

---

कुकविनिन्दा

अप्रगल्भा पदन्यासे जैननीरागहेतवः । सन्त्येके बहुलालापाः कवयो बालका इव ॥ १ ॥ कविभिर्नृपसेवांसु वित्तालंकारकारिणी । वाणी वेश्येव लोमेन परोपकरणीकृता ॥ २ ॥ अन्यवर्णपरावृत्त्या बन्धचिह्ननिगूहनैः । अनाख्यातः सता मध्ये कविश्चौरो विभाव्यते ॥ ३ ॥ प्रायः कुकवयो लोके रागाधिष्ठितदृष्टयः । कोकिला इव जायन्ते वाचालः कामकारिणः ॥ ४ ॥ किं कवेस्तस्य काव्येन सर्ववृत्तान्तगामिनी । कथेव भारती यस्य न प्राप्नोति दिगन्तरम् ॥ ५ ॥ किं कवेस्तस्य काव्येन किं काण्डेन धनुष्मतः । परस्य हृदये लग्नं न घूर्णयति यच्छिरः ॥ ६ ॥ मुखमात्रेण काव्यस्य करोत्यहृदयो जनः । छायामच्छामपि श्यामां राहुस्तारापतेरिव ॥ ७ ॥ श्लोकार्थस्वादकाले तु शब्दोत्पत्तिविचिन्तकाः । नीवीविमोक्षवेलायां वस्त्रमौल्यविचिन्तका ॥ ८ ॥ अधिभिन्नपल्लिगल्ल स्याद्गलत्पल्लवोऽपि वाचालः । नागरनरवरपरिषदि कस्य मुखादक्षरं क्षरति ॥ ९ ॥ गणयन्ति नैपशब्दं न वृत्तभङ्गं क्षयं न चौर्थस्य । रसिकलेनाकुलिता वेश्येवापतयः कुकवयश्च ॥ १० ॥ दुर्जनहुताशतस काव्यसुवर्णं विशुद्धिमायाति । दर्शयितव्यं तस्मान्मत्सरिमनसः प्रयत्नेन ॥ ११ ॥ कविरनुहरति च्छाया पदमेक पादमेकमर्थ वा । सकलप्रबन्धहर्त्रे साहसकर्त्रे नमस्तस्मै ॥ १२ ॥ विपुलहृदयाभियोग्ये खिद्यति काव्ये जडो न

---

१ व्यास २ भारतचिह्निताम् ३ व्यास ४ ब्रह्मदेव ५ वाल्मीकिः ६ चिरस्थायिनम्, पक्षे,-नाश न गच्छन्तम् ७ मात्राछन्दादि, पक्षे,-मूल्यवन्तम् ८ ग्रन्थविशेष, पक्षे,-भाण्डागारम् ९ एतन्नाम्ना प्रबन्धेन, पक्षे-इन्द्रदत्तया १० इन्द्रियविशेषम्, पक्षे,-कुरुसेनानायक

१ कविदिशेषः २ सुस्निग्धन्तादि, पक्षे,-अङ्गि ३ जनाना नीरागो विरस्ता तस्य हेतव, पक्षे,-जनन्या मातू रागहेतव प्रीतिहेतुभूता ४ बहुला आलापा येषाम्, पक्षे,-बही या लाला ता पिवन्ति ते ५ वर्णान्तरपरिवर्तनेन ६ गोपने ७ रक्ततया, पक्षे, कोपेन ८ चालयति ९ दुःशब्दम् १० इन्द्रवज्रादि, पक्षे,-शीलम् ११ वाच्यस्य, पक्षे,-द्रव्यस्य १२ जारा