सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

३८	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[२ प्रकरणम्

मौखर्ये स्वे । निन्दति कञ्चुकमेव प्रायः शुष्कस्तनी नारी ॥ १३ ॥ अतिरमणीये काव्ये पिशुनोऽन्वेषयति दूषणान्येव । अतिरमणीये वपुषि व्रणमेव हि मक्षिका-निकरः ॥ १४ ॥ बालाकटाक्षसूत्रितमसतीनेत्रत्रिभागकृत-भाष्यम् । कविमाणवका दूतीव्याख्यातमधीयते भावम् ॥ १५ ॥ द्रौधीयसा^१ धाष्टर्यगुणेन^२ युक्ताः कैः कैरपूर्वैः परकाव्यखण्डैः । आडम्बरं ये वचसा वहन्ति ते केऽपि कन्याकवयोजयन्ति^३ ॥ १६ ॥ कर्णामृतं सूक्तिरस विमुच्य दोषेषु यत्नः सुमहान्खलस्य । अवेक्षते केलिवन प्रविष्टः क्रैमेलकः कण्टकजालमेव ॥ १७ ॥ साहित्यपाथोनिधि-मन्थनोत्थं^४ काव्यामृतं रक्षत हे कवीन्द्राः । यत्तस्य दैत्या इव लुण्ठनाय काव्यार्थचोराः प्रगुणीभवन्ति ॥ १८ ॥ गृणन्तु सर्वे यदि वा यथेच्छं नास्ति क्षतिः कापि कवी-श्वराणाम् । रत्नेषु लुप्तेषु बहुष्वमर्त्यैरद्यापि रत्नाकर एव सिन्धुः ॥ १९ ॥ दैवीर्गिरः केऽपि कृतार्थयन्ति ताः कुण्ठ-यन्त्येव पुनर्विमूढाः । या विप्रुषः शुक्तिमुखेषु दैव्यस्ता एव मुक्ता न तु चातकेषु ॥ २० ॥ परिश्रमज्ञं जनमन्तरेण मौनव्रतं बिभ्रति वाग्मिनोऽपि । वाचंयमाः सन्ति विना वसन्तं पुस्कोकिलाः पञ्चमचञ्चवोऽपि ॥ २१ ॥ काव्यं करोषि किसु ते सुहृदो न सन्ति ये त्वामुदीर्णपवनं न निवारयन्ति । गव्यं घृतं पिब निवातगृह प्रविश्य वाता-धिका हि पुरुषाः कवयो भवन्ति ॥ २२ ॥ यः सत्पदस्थ मिह काव्यमधु प्रसन्नं मुष्णन्परस्य तनुते निजपद्यमध्ये । अस्थानदोषजनितेव पिपीलिकाली काली विभाति लिखिता-क्षरपङ्किरेस्य ॥ २३ ॥ हठादाकृष्टानां कतिपयपदानां रचयिता जन स्पर्धालुश्चेदहह कविना वश्यवचसा । भवेदद्य श्वो वा किमिह बहुना पापिनि कलौ घटानां निर्मातुस्त्रिभुवनविधातुश्च कलहः ॥ २४ ॥ स्तुवद्भव नि-वर्तके सति हरौ कवि. सूक्तिभिः करोति वरवर्णिनीचरित-वर्णनं^५ गर्हितम् । अनीतरवनीपतिर्बत शुनीतनु मौक्तिकै-र्विभूषयति देवतामुकुटभागयोग्यैर्यथा ॥ २५ ॥ श्रीनाथ-स्तवनानुरूपकवनां वाणीं मनोहारिणीं कष्टं हा कवयः कदर्यकुटिलक्ष्मोपालसात्कुर्वते । दूरोपाहृतसौरसैन्धवपयो^६ देवाभिषेकोचितं ससेके विनियुज्यते सुमतयः शाखालावा-लस्य किम् ॥ २६ ॥ लीलाशुण्ठितशारदापुरमहासपद्मराणा पुरो विद्वांसप्रविनिर्गलत्कणसुषो वल्गन्ति चेत्पामराः । अद्य श्वः फणिना शकुन्तशिशवो दन्तावलानां वृकाः सिंहानां च सुखेन मूर्धसु पदं धास्यन्ति सालावृकाः ॥ २७ ॥ स्वाधीनो रसनाञ्चलः परिचिताः शब्दाः कियन्तः क्वचिच्छ्रेणीन्द्रो न नियामकः परिषदः शान्ताः स्वतन्त्र जगत् । तद्ययं कवयो वयं वयमिति प्रस्तावनादुष्कृतिस्त्वच्छन्द प्रतिसञ्च गर्जत क्यं मौनव्रतालम्बन ॥ २८ ॥ स्वर्गानर्गलनिर्गलत्सुरसरित्पाथः-प्रपातप्रथाप्रत्याख्यानपटीयसापि वचसा जिहेति जिह्वेह नः । एकद्व्यक्षरकथ्पिष्टरचनादुर्वारगर्वग्रहाः कन्यामात्रकवि-न्दकाः कवयितुं सजन्ति लज्जामुचः ॥ २९ ॥ यः स्या-त्केवललक्ष्यलक्षणरतो नो तर्कसंपर्कभृन्नालङ्कारविचारचारु-धिषणः काव्यज्ञशिक्षोज्झितः । तस्माच्चेद्रसशालि काव्य-मुदयेदेकान्ततः सुन्दरं प्रासादो धवलस्तदा क्षितिफ्ते काकस्य काष्ण्याद्भवेत् ॥ ३० ॥

पण्डितप्रशंसा

पण्डिते हि गुणाः सर्वे मूर्खे दोषाश्च केवलाः । तस्मा-न्मूर्खसहस्रेभ्यः प्राज्ञ एको विशिष्यते ॥ १ ॥ यत्र विद्व-ज्जनो नास्ति श्लाघ्यस्तत्राल्पधीरपि । निरस्तपादपे देशे एरण्डोऽपि द्रुमायते^१ ॥ २ ॥ किं कुलेन विशालेन विद्या-हीनस्य देहिनः । अकुलीनोऽपि विद्यावान्देवैरपि स पूज्यते^३ ॥ ३ ॥ रोहण सूक्तिरत्नाना वन्दे वृन्द विपश्चिताम् । यन्मध्यपतितो नीचः काचोऽप्युच्चैर्महीयते ॥ ४ ॥ विद्वा-नेव विजानाति विद्वज्जनपरिश्रमम् । नहि वन्ध्या विजानाति गुर्वी प्रसववेदनाम्^५ ॥ ५ ॥ प्राज्ञो हि जल्पता पुंसा श्रुत्वा वाचः शुभाशुभाः । गुणवद्वाक्यमादत्ते हंसः क्षीरमिवाम्भसः ॥ ६ ॥ विद्वत्त्वं च नृपत्वं च नैव तुल्यं कदाचन । स्वदेशे पूज्यते राजा विद्वान्सर्वत्र पूज्यते ॥ ७ ॥ अल-करोति य. श्लोक शुक एव न मध्यम । अल करोति य. श्लोक शुंक एव नमध्यम.^७ ॥ ८ ॥ सदोषमपि^८ निर्दोषं भवत्यग्रे विपश्चितः । रामस्येवार्जुने^१० वपुः कवेश्व सरस वचः ॥ ९ ॥ गुणदोषौ बुधो गृह्णन्निन्दुश्वेडाविवेश्वरः^११ । शिरसः श्लाघते^१३ पूर्वं परं कण्ठे नियच्छति^१४ ॥ १० ॥ स्थिरा शैली^१५ गुणवृता खलुबुद्धया न बाध्यते । रत्नदीपस्य हि शिखा वात्यायापि न नाश्यते ॥ ११ ॥ वेश्यानामित्र विद्याना मुखं कैः कैर्न चुम्बितम् । हृदयग्राहिणस्तासा द्वित्राः सन्ति न सन्ति वा ॥ १२ ॥ विदुषा वदनाद्वाचः सहसा यान्ति नो बहिः । याताश्चेन्न पराश्चन्ति द्विरदाना रदा इव ॥ १३ ॥ अर्थहरणकौशल्य कि स्तुमः शास्त्रवादिनाम् ।

---

पादटिप्पण्यः : १ अतिदीर्घेण २ प्रागल्भ्यम् ३ उद्ध ४ अलकारादिप्रतपा-दकशास्त्रसागरमन्धनोद्भवम् ५ राजवर्णनपराम् ६ गङ्गाजलम्
१ वृक्षवदाचरति २ विरतीर्णेन ३ पूज्यते ४ महतीम् ५ प्रसवकाले या वेदना ताम् ६ निषेषति तिरस्करोतीत्यर्थ ७ नमध्यम शुको नकारो मध्ये यस्यैवविध शूनक श्वा इति भाव ८ दोषसहितम्, पक्षे,-दोषो हस्तस्तत्सहितम् ९ परशुरामस्य १० सहस्रार्जुनशरीरम् ११ जानन्, पक्षे,-उपाददान १२ गरलम् १३ अभिनन्दयति, पक्षे,-धारयति १४ निरुणद्धि वाचा कण्ठा-द्बहिर्नोद्घाटयतीत्यर्थ, पक्षे,-स्थापयति १५ रीति