सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

सज्जनप्रशंसा

---

जववशीकृतखिन्नदेहः पूर्वोपकारिषु खलोऽपि हि सानुकम्पः ॥ २१३ ॥ नान्तर्विचिन्तयति किंचिदपि प्रतीपमाकोपितोऽपि सुजनः पिशुनेन पापम् । अर्कद्विषोऽपि हि सुखे पतिताग्रभागास्तारापतेरमृतमेव करा. किरन्ति ॥२१४॥ हेतो कुतोऽप्यसदृशाः सुजना गरीयः कार्य निसर्गगुरव. स्फुटमारभन्ते । उत्थाय किं कलशतोऽपि न सिन्धुनाथमुद्वीचिमालमपिबद्भगवानगस्त्यः ॥ २१५ ॥ पात्रं पवित्रयति नैव गुणान्क्षिणोति स्नेहं न संहरति नापि मलं प्रसूते । दोषावसानरुचिरश्वलता न धत्ते सत्सङ्गमः सुकृतसद्मनि कोऽपि दीपः ॥ २१६ ॥ उदधिरवधिरुर्व्यास्तं हनूमांस्तेतार निरवधि गगन चेत्काण्डैकोशे विलीनम् । इति परिमितिमन्तो भान्ति सर्वेऽपि भावाः स तु निरवधिरेकः सज्ज नाना विवेकः ॥ २१७ ॥ नहि भवति वियोगः स्नेहविच्छेदहेतुर्जगति गुणनिधीना सज्जनाना कदाचित् । घनतिमिरनिवद्धो दूरसस्थोऽपि चन्द्रः किमु कुमुदवनाना प्रेमभङ्ग करोति ॥ २१८ ॥ धवलयति समग्र चन्द्रमा जीवलोक किमिति निजकलङ्क नात्मसस्थ प्रमाष्टिं । भवति विदितमेतत्प्रायशः सज्जनाना परहितनिरतानामादरो नात्मक कार्ये ॥ २१९ ॥ प्रथमवयसि पीतं तोयमल्पं स्मरन्तः शिरसि निहितभारा नालिकेरा नराणाम् । ददति जलमनल्पास्वादमाजीवितान्तं नहि कृतमुपकार साधवो विस्मरन्ति ॥ २२० ॥ मनसि वचसि काये पुण्यपीयूषपूर्णास्त्रिभुवनमुपकारश्रेणिभि प्रीणयन्तः । परगुणपरमाणून्पर्वतीकृत्य नित्यं निजहृदि विकसन्तः सन्ति सन्तः कियन्त. ॥ २२१ ॥ उदयति यदि भानु पश्चिमे दिग्विभागे प्रचलति यदि मेरुः शीतता याति वह्निः । विकसति यदि पद्म पर्वताग्रे शिलाया न भवति पुनरुक्त भाषित सज्जनानाम् ॥ २२२ ॥ व्यतिकरितदिगन्ताः श्वेतमानैर्यशोभिः सुकृतविलसिताना स्थानमूर्जस्वलानाम् । अकलितमहिमानः केतनं मङ्गलाना कथमपि भुवनेऽस्मिंस्तादृशाः सम्भवन्ति ॥ २२३ ॥ वपुरविहितसिद्धा एव लक्ष्मीविलासा. प्रतिजनकमनीय कान्तिमुत्केतयन्ति । अमलिनमिव रत्नं रश्मयस्ते मनोज्ञा विकसितमिव पद्म बिन्दवो माकरन्दा. ॥ २२४ ॥ अपि विभवविहीनः प्रच्युतो वा स्वदेशान्नहि खलजनसेवा प्रार्थयत्युन्नतात्मा । तनु तृणमुपभुङ्क्ते न क्षुधार्तोऽपि सिंह. पिबति रुधिरमुष्णं प्रायशः कुञ्जराणाम् ॥ २२५ ॥ वहति भुवनश्रेणी शेष. फणाफलकस्थिता कमठपतिना मध्येपृष्ठ सदा स च धार्यते । तमपि कुरुते क्रोडाधीन पयोनिधिरादरादहह महता निःसीमानश्चरित्रभूतयः ॥ २२६ ॥ अणुरपि मणिः प्राणत्राणक्षमो विषभक्षिणा शिशुरपि रुषा सिहीसूनू. समाह्वयते गजान् । तनुरपि तरुस्कन्धोद्भूतो दहत्यनलो वन प्रकृतिमहता जात्यं तेजो न मूर्तिमपेक्षते ॥ २२७ ॥ सुखलवदशा हर्षक्लैब्ये खल. खलु खेलते स्खलति भजते लेशक्लेशै विषादविषूचिकाम् । भवति न सता दर्पोद्दामान दैन्यमयी मतिर्दुर्भभवता गम्भीराणा सुखेष्वसुखेषु च ॥ २२८ ॥ घृष्टं घृष्टं पुनरपि पुनश्चन्दनं चारुगन्धं छिन्नं छिन्नं पुनरपि पुनः स्वादु चैवेक्षुकाण्डम् । दग्धं दग्धं पुनरपि पुन. काञ्चनं कान्तवर्णं न प्राणान्ते प्रकृतिविकृतिर्जायते चोत्तमानाम् ॥ २२९ ॥ केनादित्यो कमलकुमुदोन्मीलने पुष्पवन्तौ विश्वं तोयैः स्रपयितुमसौ केन वा वारिवाह. । विश्वानन्दोपचयचतुरो दुर्जनाना दुरापः श्लाघ्यो लोके जयति महतामुज्ज्वलोऽयं निसर्ग ॥ २३० ॥ कस्यादेशात्क्षपयति तम. सप्तसप्तिः प्रजाना छायाहेतोः पथि विटपिनामञ्जलिः केन बद्धः । अभ्यर्थ्यन्ते जललवमुच. केन वा वृष्टिहेतोर्जात्यैवैते परहितविधौ साधवो बद्धकक्षाः ॥ २३१ ॥ यैर्वाकूलो भवति पुरत. कथ्यमानैर्जनाना कामप्यन्तर्विदधति रुज येऽप्यनुद्रीयमाणा. । तेऽभिप्रायः किमपि हृदये कण्ठलग्नाः स्फुरन्तो यस्याख्येयास्तमिह सुहृदं पुण्यवन्तो लभन्ते ॥ २३२ ॥ उदन्वच्छन्ना भूः स च निधिरपा योजनशत सदा पान्थः पूषा गगनपरिमाणं कलयति । इति प्रायो भावाः स्फुरदवधिमुद्रासुकुलिता. सता प्रज्ञोन्मेषः पुनरयमसीमा विजयते ॥ २३३ ॥ यदेतन्नेत्राम्भः पतदपि समासाद्य तरुणीकपोले व्यासङ्ग कुचकलशमस्याः कलयति । ततः श्रोणीबिम्ब व्यवसितविलास तदुचित स्वभावस्वच्छाना विपदपि सुखं नान्तरयति ॥ २३४ ॥ यदिन्दोरन्वेति व्यसनमुदयं वा निधिरपामुपधिस्तत्राय जयति जनिकर्तु. प्रकृतिता । अयं कः सबन्धो यदनुहरते तस्य कुमुद विशुद्धाः शुद्धाना ध्रुवमनभिसन्धिप्रणयिनः ॥ २३५ ॥ गुणायन्ते दोषा सुजनवदने दुर्जनमुखे गुणा दोषायन्ते तदिदमपि नो विस्मयपदम् । महामेघः क्षारं पिबति कुरुते वारि मधुरं फणी क्षीरं पीत्वा वमति गरल दुःसहतरम् ॥ २३६ ॥ प्रियैप्राया वृत्तिर्विनयमधुरो वाचि नियमः प्रकृत्या कल्याणी मतिरनवगीतः परिचय. । पुरो वा पश्चाद्वा तदिदमविपर्यासितरसं रहस्यं साधूनामैनुपधि विशुद्धं विजयते ॥ २३७॥ असाधुः साधुर्वा भवति खलु जात्यैव पुरुषो न सङ्गाद्दौर्जन्य न हि सुजनता

---

पादटिप्पण्यः (वामभागः)	पादटिप्पण्यः (दक्षिणभागः)
१ मर्यादा	१ सूर्य
२ तीर्णवान्	२ आश्चर्यविषयम्
३ ब्रह्माण्डकोशे	३ सर्प,
४ गाढान्धकार	४ आनन्दामिका-
५ नाशयतीत्यर्थ	५ कापट्यरहितम्
६ अमृततुल्यम्
७ अमृतम्
८ पङ्किभि