सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

५२	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ २ प्रकरणम्

कस्यचिदपि । प्ररूढे ^१संसर्गे मणिभुजगयोर्जन्मजनिते
मर्णिनेर्होदोषान्स्पृशति न तु सर्पो मणिगुणान् ॥ २३८ ॥
न साधु कुत्रापि व्रजति खलु दोषं न गुणता खलानां संस-
^२सर्गैरपि कृतनिवासोऽपि निपुण । यथा पङ्किथ्वैलैरपिहित-
तनुश्चन्दनतरुर्न वैकृत्यं याति क्षपयति च तापं सुमनसाम्
॥ २३९ ॥ करे श्लाघ्यस्त्याग शिरसि गुरुपादप्रणयिता
मुखे सत्या वाणी विजयि भुजयोर्वीर्यैमतुलम् । हृदि स्वस्था
वृत्ति. श्रुतमधिगतैकव्रतफल विनाप्यैश्वर्येण प्रकृतिमहता
^५मण्डनमिदम् ॥ २४० ॥ अचिन्त्या. पन्थान किमपि मह-
^६तामन्धकारिपोर्यद्दक्षणोऽभूत्तेजस्र्दकृत कँथामप्यमदनाम् ।
मुनेर्नेत्रादत्रेर्यदजनि पुनर्ज्योतिरृहह प्रतेने तेनेद मदनमय-
मेव त्रिभुवनम् ॥ २४१ ॥ इहानके सन्तः सततमुपकारि-
ण्युपकृतिं कृतज्ञा. कुर्वन्तो जगति निवसन्तोऽपि सुधियः ।
कियन्तस्ते सन्त सुकृतपरिपाकप्रणयिनो विना स्वार्थै येषा
भवति परकृत्यव्यमनिता ॥ २४२ ॥ अभेदेनोपास्ते कुमुद-
मुदरे वा स्थितवतो विपक्षदम्मोजादुपगतवतो वा मधुलिह ।
अपर्याप्तः कोऽपि स्वपरपरिचर्यापरिचयप्रबन्ध साधूनाम-
यमनभिसधानमधुर. ॥ २४३ ॥ तृषार्तै मारंगै. प्रति
जलधर भूरि विरूत घनैर्मुक्ता धारा सपदि पयसस्तान्प्रति
मुहुः । खगाना के मेघा. क इह विहगा वा जलमुचाम-
याच्यो नार्तानामनुपकरणीयो न महताम् ॥ २४४ ॥ शिला
बाला जाता चरणरजमा यत्कुलशिरो. स एवाय सूर्य
सपदि निजपादर्गरिशिलाम् । स्पृशन्भूयो भूयो न खलु
कुरुते कामपि वधू कुले कश्चिद्धन्यः प्रभवति नर. श्लाघ्य-
महिमा ॥ २४५ ॥ परार्थव्यासङ्गादुपजहदपि स्वार्थपरताम-
भेदैकत्व यो वहति गुरु भूतेषु सततम् । स्वभावादक्षान्तः
स्फुरति ललितोदात्तमहिमा समर्थो यो नित्य स जयतितर.
कोऽपि पुरुषः ॥ २४६ ॥ तमासि ध्वसन्ते परिणमति
भूयानुपशय. सकृत्सवादेऽपि प्रथत इह चामुत्र च शुभम् ।
अथ प्रत्यासङ्गः कमपि महिमान वितरति प्रसन्नाना वाचः
फलमपरिमेय प्रस्रुवते ॥ २४७ ॥ प्रिया न्याय्या वृर्त्तिर्म-
लिनँमैैमँहैऽप्यसुकरं त्वसन्तो नभ्यर्थ्या सुहृदपि न
याच्यः कृर्शैधनः । विपद्युञ्चै. स्थेयं पैदर्मेनुविधेय च महता
सता केनोद्दिष्टं विषममसिधाराव्रतमिदम् ॥ २४८ ॥

---

प्रदानं प्रैच्छन्नं र्गृहमुपगते सभ्रमविधिः प्रियं कृत्वा मौनं
सदसि कथन नाप्युपकृतेः । अँनुत्सेको लक्ष्म्या निर्रभिभव-
सारा. परकथा. सता केनोद्दिष्ट विषममसिधाराव्रतमिदम्
॥ २४९ ॥ विजेतव्या लङ्का चरणतरणीयो जलनिधिर्वि-
पक्ष पौलस्त्यो रणभुवि सहायाश्च कपयः । तथाप्येको रामः
सकलमवधीद्राक्षसकुलं क्रियासिद्धिः सत्त्वे वसति महता
नोपकरणे ॥ २५० ॥ रथस्यैक चक्रं भुजगयमिता. सप्त
तुरगा निरालम्बो मार्गश्चरणरहितः सारथिरपि । रविर्गच्छ-
त्यन्त प्रतिदिनमपारस्य नभसः क्रियासिद्धिः सत्त्वे वसति
महता नोपकरणे ॥ २५१ ॥ धनुः पौष्पं मौर्वी मधुकरमयी
चञ्चलदृशा दृशा कोणो बाण सुहृदपि जैडोत्मा हिमकर. ।
तथायैकोऽनङ्गरित्रभुवमपि व्याकुलयति क्रियासिद्धिः सत्त्वे
वसति महता नोपकरणे ॥ २५२ ॥ विपक्षः श्रीकण्ठो
जडतनुरमाल्य शशधरो वसन्तः मामन्त कुसुमधनुषः
सैन्यमवला. । तथापि त्रैलोक्य जयति मदनो देहेर्रहितः
क्रियासिद्धि सत्त्वे वसति महता नोपकरणे ॥ २५३ ॥ घटो
जैन्मस्थानं मृगैपरिजनेो भूर्जवसनो वने वासः कन्दाशनमपि
च दु.स्थ वपुरिदम् । तथाप्येकोऽगस्त्यः सकलमपिबद्वारि-
धिजल क्रियासिद्धि. सत्त्वे वसति महता नोपकरणे ॥ २५४ ॥
जयन्ति जितमत्सरा. परहितार्थमभ्युद्यता. पराभ्युदयसुस्थि-
ता. परविपत्तिखेदाँकॅला । महापुरुपसतकथाश्रवणजातकौतू-
हल्य समस्तदुरितार्तिवप्रकटसेतव साधव ॥ २५५ ॥
ये जाते व्यॅमने निरौंकुलधिय. सम्पत्सु नाभ्युन्नता. त्रासे
नैव पराङ्मुखा. प्रणयिनि प्राणोपयोगैरपि । ^२२ह्रीैमन्त. स्वगुण-
प्रकाशनविधावन्यस्तुतौ पण्डितास्ते भूमण्डलण्डनैक-
तिलका. सन्त. कियन्तो जना ॥ २५६ ॥ क्षुैद्राः सन्ति
सहस्रशः स्वभरणव्यापारमात्रोद्यता. स्वार्थो यस्य पदार्थ एव
स पुमानेकः सतामग्रैणीः । दुष्पूरोदरपूरणाय पिबति ^२*स्रोत.-
पति र्वाँडवो जीमूतँस्तु निर्दोधतापिजगत्सतापविच्छि-
त्तये ॥ २५७ ॥ मज्जन्तोऽपि विपैत्पयोधिशहने निःशङ्क-
धैर्यावृता. कुर्वन्त्येव परोपकारमनिश सन्तो यथाशक्ति वै ।
राहोरूग्रकैरावलव्रकुहरग्रासाभिभूतोऽप्यल चन्द्रः कि न

---

पादटिप्पण्यः

१ सबन्धे २ सर्पस्य ३ दानम् ४ निस्तुलम् ५ भूषणम्.
६ शंकरस्य ७ अकरोत् ८ वार्तावशिष्टो मदनो यसिंस्तत्तथाविधम्.
९ न्यायानुसारिणी १० वर्तनम् ११ पातकम् १२ प्राणव्यये
१३ न याचितव्या १४ क्षीणधन १५ अनुसर्तव्यम्
१६ उपदिष्टम्. अतिकठिनम् १८ ख धाराताण्डवरूपम्.

१ गुप्तम् २ अतिथौ ३ अनुद्घाटनम् ४ उपकारस्य ५ गर्वाभावः.
६ निन्दा ७ रावण ८ कार्यसिद्धि ९ सामथ्य् म् १० अनूरु
११ पुष्पमयम् १२ ज्या १३ अमररूपा १४ बुद्धिरहित
पक्षे,-डल्यो सावर्ण् यात् जलात्मा जलरूप १५ अनङ्ग
१६ उत्पत्तिस्थानम् १७ मृगा एव परिजन १८ समुद्रम्.
१९ व्यग्रचित्ता २० संकटे २१ अव्याकुलचित्ता २२ लज्जावन्त .
२३ नीचा २४ अग्रेसर २५ समुद्रम् २६ वाडवाग्नि २७ मेघ.
२८ ग्रीष्म २९ विपदेव विपदां वा पयोधि समुद्र ३० भयकरम्.