सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

सज्जनप्रशंसा | ५३

जन करोति सुखिनं आसावशेषैः करैः^१ ॥ २५८ ॥ वाञ्छा सज्जनसंगमे परगुणे प्रीतिर्गुरौ नम्रता विद्याया व्यसनं स्वंयोषिति^२ रतिर्लोकापवादाद्भयम् । भक्ति शूलिनि^३ शक्तिरात्मदमने संसर्गमुक्ति खलेष्वेते येषु वसन्ति निर्मलगुणास्तेभ्यो नरेभ्यो नमः ॥ २५९ ॥ दृश्यन्ते भुवि भूरि निम्बतरव. कुत्रापि ते चन्दना. पाषाणै. परिपूरता वसुमती वंज्रो^५ मणिर्दुर्लभः । श्रूयन्ते करटारवाश्च^६ सतत चैत्रे कुँहूकूजित^७ तन्मन्ये खलसंकुल जगदिद द्विंत्राः क्षितौ सज्जना. ॥ २६० ॥ घर्मातं न तथा सुशीतलजलै. स्नान न मुक्तावलिर्न श्रीखण्डविलेपन सुखयति प्रत्यङ्गमप्यर्पितम् । प्रीत्ये सज्जनभाषित प्रभवति प्रायो यथा चेतस. सद्युक्त्या च पुरस्कृत सुकृतिनामाकृथिमंप्रोपमम्^४ ॥ २६१ ॥ धर्मे तत्परता मुखे मधुरता दाने समुत्साहिता मित्रेऽवञ्चकता गुरौ विनयिता चित्तेऽतिगम्भीरता । आचारे शुचिता गुणे रसिकता शास्त्रेऽतिविज्ञानिता रूपे सुन्दरता हरौ भजनिता सत्स्वेव संदृश्यते ॥ २६२ ॥ सौजन्यामृतसिन्धवः^९ परहितप्रारब्धवीरव्रता वाचाला. परवर्णने निजगुणालापे च मौनव्रता. । औपक्तव्यविलुप्तधैर्यनिचयाः^१० सपत्खेन्नुत्सेकिनो^११ मा भूवन्खलवक्रनिर्गतविषज्वालातताः सज्जनाः ॥ २६३ ॥ ये दीनेषु दयालव. स्पृशति यानल्पोऽपि न श्रीमदो व्यग्रा ये च परोपकारकरणे हृष्यन्ति^१२ ये याचिताः । स्वस्थाः सन्ति च यौववोन्मदमहाव्याधिप्रकोपेऽपि ये तैः स्तम्भैरिव सुस्थितैः कलिभरक्रान्ता धरै^१३ धार्यते ॥ २६४ ॥ क्षारो वारिनिधि कलङ्ककलुषश्चन्द्रो रविस्तापकृत्पर्जन्यश्चैपलाश्रयो^१४ऽभ्रपटलाद्दृश्यः सुवर्णाचलः । शून्य व्योम रँसो^१५ द्विजिह्वविधृता स्वर्धामधेनु. पशुः काष्ठ कल्पतरुर्बृहत्सुरमणिस्तत्केन साम्य सताम् ॥ २६५ ॥ कस्मादिन्दुरसौ धिनोति जगती पीयूषगर्भैः करै. कस्माद्वा जलधारयैव धरणि धाराधर. सिञ्चति । आम आममय च नन्दयति वा कस्मात्त्रिलोकी रविः साधूना हि परोपकारकरणे नोपाध्यपेक्ष मनः ॥ २६६ ॥ अद्वैत सुखदुःखयोरनुगतं सर्वास्ववस्थासु यद्विश्रामो हृदयस्य यत्र जरसा यस्मिन्नहार्यो रसः । कालेनावरणात्ययात्परिणते यत्स्नेहसारे स्थित भद्रं तस्य सुमानुषस्य कथमप्येक हि तत्प्रार्थ्यते ॥ २६७ ॥ गर्व नोद्वहते न निन्दति परान्नो भाषते निष्ठुर प्रोक्त केनचिदप्रियं च सहते क्रोवं च नालम्बते । श्रुत्वा काव्यमलक्षण परकृतं सत्तिष्ठते मूकवद्दोषाञ्छादयते स्वय न कुरुते ह्येतत्सता लक्षणम् ॥ २६८ ॥ कि कूर्मस्य भरव्यथा न वपुषि क्ष्मा न क्षिपत्येष यत्कि वा नास्ति परिश्रमो दिनपतेरास्ते न यन्निश्चल. । कि चाङ्गीकृतमुत्सृजन्ति मनसा श्लाघ्यो जनो लज्जते निर्वाह. प्रतिपन्नवस्तुषु सतामेतद्धि गोत्रव्रतम् ॥ २६९ ॥ सेतूपक्रमकौतुकाहृतगिरिप्रक्षेपवेगोच्छलन्निःशेषाम्बुपरिस्फुटोदरदरीगम्भीरिमा सागरः । चक्रे गोष्पदवद्विलङ्घितवतोऽप्यन्तर्भय मारुतेः पूर्णत्वादतिरिच्यते हि महतस्तुच्छस्य दुर्लङ्घ्यता ॥ २७० ॥ शूरा सन्ति सहस्रश. प्रतिपद विद्याविदोऽनेकण सन्ति श्रीपतयो निरस्तधनदास्तेऽपि क्षितौ भूरिशः । ये कर्मण्यनिरीक्ष्य वान्यमनुज दुःखार्दितं यन्मनस्ताद्रूप्य प्रतिपद्यते जगति ते सत्पुरुषाः पञ्चषाः ॥ २७१ ॥ ख्याति यत्र गुणा न यान्ति गुणिनस्तत्रादरः स्यात्कुत. कि कुर्याद्वहुशिक्षितोऽपि पुरुषः पाषाणभूते जने । प्रेमारूढविलासिनीमदवशाव्यावृत्तकण्ठस्खन. सीत्कारो हि मनोहोऽपि बधिरे कि नाम कुर्याद्गुणम् ॥ २७२ ॥ तृष्णा छिन्धि भज क्षमा जहि मदं पापे रति मा कृथाः सत्यं ब्रूह्यनुयाहि साधुपदवीं सेवस्व विद्वज्जनान् । मान्यान्मानय विद्विषोऽप्यनुनय ह्याच्छादय स्वान्गुणान्कीर्तिं पालय दुःखिते कुरु दयामेतत्सता लक्षणम् ॥ २७३ ॥ क्षाम्ये पेशलता गुणे प्रणयिता हर्षे निरुत्सेकता पत्रे सवृत्तता श्रुते सुमतिता वित्तोदये त्यागिता । साधौ सादरता खले विमुखता पापे पर भीरुता दुःखे क्लेशसहिष्णुता च महता कल्याणमाकाङ्क्षति ॥ २७४ ॥ गेह दुर्गतबन्धुभिर्गुरुगृह छात्रैहकारिभिर्हष्टं पत्तनवञ्चकैर्मुनिजनैः शापोन्मुखैराश्रमन् । सिहाद्यैश्च वन खलैनृपसभा चौरैर्दिगन्तानपि संकीर्णान्यवलोक्य सत्यसरल साधुः क विश्राम्यति ॥ २७५ ॥ दीनाना कल्पवृक्षः सुगुणफलनतः सज्जनाना कुटुम्बी ह्यादर्श. शिक्षिताना सुचरितनिकषः शीलवेलासमुद्रः । सत्कर्ता नावमन्ता पुरुषगुणनिधिर्दक्षिणोदारसत्त्वो ह्येकः श्लाघ्यः स जीवत्यधिकगुणतया चोच्छ्वसन्तीव चान्ये ॥ २७६ ॥ नम्रत्वेनोन्नमन्त. परगुणकथनैनैः स्वान्गुणान्ख्यापयन्त.^१ स्वार्थान्सम्पादयन्तो विततबहुतरारम्भयत्नाः परार्थे । क्षान्त्यैवाक्षेप रूक्षाक्षरमुखरमुखान्दुर्मुखान्दुःखयन्तः सन्तः साश्चर्यचर्या जगति बहुनताः कस्य नाभ्यर्थनीया. ॥ २७७ ॥ वक्रे वेल्गाप्रकर्षः^२ समरभुवि^३ तव प्राणरक्षापि दैवात्स्वेच्छाचारो न चास्ते नहि भवति तथा भारवाहो नितान्तम् । इत्युक्तोऽश्व. खरेण प्रहसितवदनो मूक एवावतस्थे तस्माज्जात्या महान्तोऽधमजनविषये मौनमेवाश्रयन्ते ॥ २७८ ॥

---

पादटिप्पणी:

१ किरणै २ स्वस्त्रियाम् ३ शकरे ४ मनोज्ञे ५ हीरकमणि ६ काकशब्दा ७ कोकिलशब्दा ८ मुक्तासर ९ सुजनतामृतसमुद्रा १० विपत्तिकालेषु ११ गर्वरहिता १२ हर्षयुक्ता भवन्ति १३ पृथिवी १४ विद्युत् १५ पृथ्वी

१ प्रकटयन्त २ मुखबन्धन(लगाम)सौष्ठवम् ३ सङ्ग्रामाङ्गणे