सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

६० सुभाषीतरत्नभाण्डागारम् [२ प्रकरणम्

---

धियं कुमायासमयभिचारिणी विदग्धतामेव हि मन्यते खलः ॥ २२५ ॥ समर्पिताः कस्य न तेन दोषा हठाद्गुणा वा न हृताः खलेन । तथापि दोषैर्न वियुज्यतेऽसौ स्पृष्टो- ऽपि नैकैन गुणेन चित्रम् ॥ २२६ ॥ आराध्यमानो बहुभिः प्रकारैर्नाराध्यते नाम किमत्र चित्रम् । अय त्वपूर्वः प्रतिभा- विशेषो यत्सेव्यमानो रिपुतामुपैति ॥ २२७ ॥ विद्वांसु- पालम्भमत्राप्य दोषान्निवर्ततेऽसौ परितप्यते च । ज्ञातस्तु दोषो मम सर्वथेति पापो जन पापतर करोति ॥ २२८ ॥ विद्या विवादाय धनं मदाय शक्तिः परेषां परिपीडनाय । खलस्य साधोर्विपरीतमेतज्ज्ञानाय दानाय च रक्षणाय ॥ २२९ ॥ १ सँद्वशजात २ गुणैकोटियुक्तं धनुः कथ पार्थिववामहस्ते । ३ शरः परप्राणविहारदक्षः सपक्षपातोऽप्य- धमो गरीयान् ॥ २३० ॥ दृष्टो वा सुकृतशतोपलालितो वा श्लिष्टो वा व्यसनशताभिरक्षितो वा । दौःशील्याजनयति नैव जात्वसाधुर्विश्वम्भ भुजग इवाङ्गमध्यसुप्तः ॥ २३१ ॥ एकः खलोऽपि यदि नाम भवेत्सभाया मोघीकरोति विदुषा निखिलप्रयासम् । एकापि पूर्णसुदर मधूरैः पदार्थैरालोढ्य रेचयति हन्त न मक्षिका किम् ॥ २३२ ॥ हालाहल खलु पिपासति कौतुकेन कालानल परिचुचुम्बिषति प्रका- मम् । व्यालाधिपं च यतते परिरब्धुमद्धा यो दुर्जनं वश- यितु कुरुते ४ मँनीषाम् ॥ २३३ ॥ ते दृष्टमात्रपतिता अपि कस्य नात्र क्षोभाय पक्ष्मसदृशामलकाः खलाश्च । नीचाः सदैव सविलाससलीकलग्ना ये कालतां कुटिलता- मपि न त्यजन्ति ॥ २३४ ॥ प्राक्पादयोः पतति खादति पृष्ठमासं कर्णे कल किमपि ५ रौति शनैर्विचित्रम् । छिद्रं निरूष्य सहसा प्रविशत्यशङ्कः सर्व खलस्य चरित मशकः करोति ॥ २३५ ॥ हित्वा मद सममसजनसज्जनौ तौ वन्दे नितान्तकुटिलप्रगुणस्वभावौ । एक मिया निरभिसंहित- वैरिभाव प्रीत्या पर परमनिवृतिपात्रभूतम् ॥ २३६ ॥ पादाहतोऽपि दृढदण्डसमाहतोऽपि य दष्ट्या स्पृशति तं किल हन्ति सर्पः । हर्षाद्विवैष पिशुनोऽत्र मनुष्यधर्मा कर्णे पर स्पृशति हन्ति पर समूलम् ॥ २३७ ॥ ७ उद्ध्रासिताखिल- खलस्य विशुद्धवृत्तस्य प्राग्जातविस्मृतनिजाधमकर्मवृत्तेः । दैवादवाप्तविभवस्य गुणद्विषोऽस्य नीचस्य ८ गोचरगतैः सुखमप्यते कैः ॥ २३८ ॥ सवर्धितोऽपि भुजगः पयसा न वश्यस्तपालकानपि निहन्ति बलेन सिंहः । दुष्टः परैरुप- कृतस्तदनिष्टकारी विश्वासलेश इह नैव बुधैर्विधेयः ॥२३९॥

---

१ कस्तूरिका तृणभुजामटवीमृगाणां निक्षिप्य नाभिषु चकार च तान्वधार्हान् । मूढो विधिः सकलदुर्जनलोलजिह्वामूले स निक्षिपति चेत्सकलोपकारः ॥ २४० ॥ रूक्ष विरौति परिकुप्यति निर्निमित्तं स्पर्शेन दूषयति वारयति प्रवेशम् । लज्जाकर दशति नैव च तृप्यतीति २ कौलेयकस्य च खलस्य च को विशेषः ॥ २४१ ॥ युक्त यया किल निरन्तर- लब्धवृत्तेरसस्वाभिमानतमसः प्रसर निरोद्धुम् । विद्वत्तया जगति तामवलम्ब्य केचित्तन्वन्त्यहङ्कृतिमहो शतशाखमा- न्ध्यम् ॥ २४२ ॥ प्रायः स्वभावमनिलो महता समीपे तिष्ठ- न्खलः प्रकुरुतेऽर्थजनोपघातम् । शीलादितैः सकललोक- सुखावहोऽपि धूमे स्थिते नहि सुखेन निषेव्यतेऽग्निः ॥ २४३ ॥ धूम्रः पयोधरपदं कथमप्यवाप्य वर्षाम्बुभिः शमयति ज्वलनस्य तेजः । दैवादवाप्य कलुषप्रकृति- र्महत्त्व प्रायः स्वबन्धुजनमेव तिरस्करोति ॥ २४४ ॥ नाश्रयेमेतदधुना हतदैवयोगादुच्चैःस्थितिर्र्यदधमो न महानुभावः । रथ्याकलङ्कशतसकरसकुलोऽपि पृष्ठे भवत्यवकरो न पुनर्निधानम् ॥ २४५ ॥ बिस- मल मशनाय स्वादु पानाय तोयं शयनमवनिपुष्ठे वल्कले वाससी च । नवधनमधुपानभ्रान्तसर्वेन्द्रियाणामविनयमनु- मन्तु नोत्सहे दुर्जनानाम् ॥ २४६ ॥ मलयभुवि विरूढ- श्चन्दनेनाभिवृद्धो न भजति किल वेणुः सौरमं चन्दनस्य । तदिह नहि विचित्रं सर्वदोषाकराणा नहि भवति खलाना साधुतागन्धलेशः ॥ २४७ ॥ हसति लसति हृर्षार्त्तीन्नद्रुःखे परेषा स्खलति गलति मोहादात्मनः क्लेशलेशे । नदति वदति निन्द्य मानिना किं च नीच परुषवचनमल्पं श्रावितो हन्तुमेति ॥ २४८ ॥ दिगन्ते खेलन्ती सरसहृदयानन्द- जननी मया नीता दुष्टप्रचुरनगरी कापि कविता । अकस्मा- दुन्मीलत्खलवदनवल्मीकरसनाभुजगीदष्टाङ्गी ३ शिव शिव समाप्ति गतवती ॥ २४९ ॥ अभूद्द्मभोराशेः सह वसति- रासीत्कमलया गुणानामाधारो नयनफलमिन्दुः ४ प्रथयति । कथ सिहीसूनुस्तमपि तुर्दति प्रौढदशनैर्गुणानामास्वादं पिशु- नरसना कि रसयति ॥ २५० ॥ वृथा दुग्धोऽनड्रान् स्तन- भरनता गौरिति चिरं परिष्वक्तः षण्ढो युवतैरिति लाव- ण्यसहिता । कृता वैडूर्याशा ५ विकटकिरणे काचशकले मया मूढेन त्वा कृपणमगुणज्ञ प्रणमता ॥ २५१ ॥ स्वपक्षच्छेदं वा समुचितफलभ्रशमथवा स्वमूर्तेर्भङ्गं वा पतनमशुचौ नाशमथवा । शरः प्राप्नोत्येतान्हृदयपथसंस्थोऽपि धनुष ऋजो- र्वक्राश्लेषाद्भवति खलु सुव्यक्तमशुभम् ॥ २५२ ॥ गुणा- ना सा शक्तिर्विपदमनुबध्नन्ति यदमी प्रसन्नास्तद्भेधा मम

---

पादटिप्पण्यः (Footnotes):

वामभागः	दक्षिणभागः
१ वेणु, पक्षे,-कुलम्	१ वनम्
२ मौर्वी, पक्षे,-विद्याविनयादि	२ श्वानस्य
३ अग्रम्, पक्षे,-संख्याविशेष	३ राहु
४ मतिम्	४ ग्रसति, पीडयतीत्यर्थः.
५ शब्द करोति	५ प्रसूतकिरणे
६ पक्षे,-प्राप्य
७ आविष्कृतसकलदुष्टस्य
८ अमर्यादस्य