सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)
सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)
Subhashita Ratna Bhandagara
पण्डित काशीनाथ शर्मा (सम्पादक: नारायण राम आचार्य) द्वारा
स्रोत: Subhashita Ratna Bhandagara (10,000+ Classic Sanskrit Epigrams & Maxims - Nirnaya Sagar Press) (उद्गम)
DevanagariSanskritpublished516 पृष्ठ
पृष्ठ 76, कुल 516 में से
संदर्भ में पढ़ेंपृष्ठ 76
| दुर्जननिन्दा | ६१ |
|---|---|
| यदि न तैर्योगमकरोत् । विषण्णं दौर्गत्यादिति गुणिनमालोक्य<br>विगुणः करोति स्वे गेहे ध्रुवमतिसमृद्धोत्सवमसौ ॥ २५३ ॥<br>अवेक्ष्य स्वात्मानं विगुणमपरानिच्छति तथा फलेयेतन्नो<br>चेद्विलपति न सन्तीह गुणिनः । निमार्ष्टुं शङ्कु वा परिभवितु-<br>मुद्यच्छति ततोऽप्यहो नीचे रम्या सगुणविजिगीषा<br>विधिकृता ॥ २५४ ॥ न विषममृतं कर्तुं शक्यं प्रयत्नशतै-<br>रपि त्यजति कटुतां न स्वा निम्बः स्थितोऽपि पयोद्दे ।<br>गुणपरिचितामार्यां वाणीं न जल्पति दुर्जनश्चिरमपि बला-<br>ध्माते लोहे कुतः कनकाकृतिः ॥ २५५ ॥ यदि परगुणा<br>न क्षम्यन्ते यतस्व तदर्जने न हि परयशो निन्दाव्याजैरल<br>परिमार्जितुम् । विरमसि न चेदिच्छाद्वेषप्रसक्तमनोरथो<br>दिनकरकरान्पाणिच्छत्रैर्नुदञ्छ्रममेष्यसि ॥ २५६ ॥ शमयति<br>यशः क्लेशं सूते दिशत्यशिवा गति जनयति जनोद्वेगायासं<br>नयत्युपहास्यताम् । भ्रमयति मतिं मानं हन्ति क्षिणोति च<br>जीवितं क्षिपति सकलं कल्याणानां कुल खलसङ्गमः ॥ २५७ ॥<br>जिह्वो<sup>१</sup> लोकः कथयति पुरा हन्त हित्वा गुणौघानम्भः<br>क्षारं गुणगणनिधेस्तस्य रत्नाकरस्य । विश्वे छिद्रानुसरण-<br>समारूढसर्वेन्द्रियाणा दोषे दृष्टिः पिशुनमनसा नानुरागो<br>गुणेषु ॥ २५८ ॥ सन्तः सच्चरितोदयव्यसनिनः प्रौदुर्भव-<br>द्यन्त्रणाः<sup>२</sup> सर्वत्रैव जनापवादचकिता जीवन्ति दुःखं सदा ।<br>अन्यैरुन्नतमतिः<sup>३</sup> कृतेन न सता नैवासता व्याकुलो युक्ता-<br>युक्तविवेकशून्यहृदयो धन्यो जनः प्राकृतः<sup>४</sup> ॥ २५९ ॥<br>या लोभात्सविधे खलस्य सुरसा वाणी बुधैर्नीयते नो<br>जानाति स तामचेतनतया सैव स्वयं लीयते । भर्तुः स्नेह-<br>चयात्प्रविश्य दहने भस्मीभवत्यङ्गना गाढालिङ्गनतत्परेण<br>मनसा प्रेतो न वेत्ति प्रियाम् ॥ २६० ॥ नागच्छन्नुपहूयते<br>न वचनोत्थानासनैः पूज्यते नो पृच्छन्ननुभाष्यते न च<br>दृशा सान्द्रादरं वीक्ष्यते । ईर्ष्यावेशकषायिते हृदि घृणा-<br>लेशोऽपि न स्पृश्यते किं त्वेकः प्रवदन्समक्षसमपि प्राज्ञः<br>शठैर्हस्यते ॥ २६१ ॥ दूरादुच्छ्रितपाणिरार्द्रनयनः प्रोत्सारि-<br>तार्थासनो गाढालिङ्गनतत्परः प्रियकथाप्रश्नेषु दत्तादरः ।<br>अन्तर्भूतविषो बहिर्मधुमयश्चातीव मायापटुः को नामाय-<br>मपूर्वनाटकविधिर्यैः शिक्षितो दुर्जनैः ॥ २६२ ॥ जाड्यं<br>हीमति<sup>७</sup> गण्यते व्रतौ<sup>८</sup> दम्भः शुचौ कैतवं<sup>९</sup> शूरे निर्घृणता<sup>१०</sup><br>मुनौ<sup>११</sup> विमतिता दैन्यं<sup>१२</sup> प्रियालापिनि । तेजस्विन्यवलिप्तता<sup>१३</sup><br>मुखरता<sup>१४</sup> वक्तर्यशक्तिः स्थिरे तत्को नाम गुणो भवेत्स | गुणिना यो दुर्जनैर्नाङ्कितः ॥ २६३ ॥ पोतो<sup>१</sup> दुस्तरवारि-<br>राशितरणे दीपोऽन्धकारागमे निर्विते व्यजनं मदान्धक-<br>रिणां दर्पोपशान्त्यै सृणिः<sup>२</sup> । इत्थं तद्भुवि नास्ति यस्य विधिना<br>नोपायचिन्ता कृता मन्ये दुर्जनचित्तवृत्तिहरणे धातापि<br>भग्नोद्यमः<sup>३</sup> ॥२६४॥ धातस्तात तदेव दूषणमिदं यन्नाम कस्तू-<br>रिका कान्तरान्तरचारिणा<sup>४</sup> तृणभुजा यन्माभिभूले कृता । यद्येवं<br>पिशुनस्य<sup>५</sup> हन्त रसनामूलेऽकरिष्यस्तदा<sup>६</sup> प्रायासेन<sup>७</sup> विनाम-<br>विष्यदतुल कीर्तिंश्च निर्दोषता ॥ २६५ ॥ एके सत्पुरुषाः<br>परार्थघटकाः स्वार्थे परित्यज्य ये सामान्यास्तु परार्थमुद्यम-<br>भृतः स्वार्थाविरोधेन ये । तेऽमी मानुषराक्षसाः परहितं<br>स्वार्थाय निघ्नन्ति ये ये तु घ्नन्ति निरर्थकं परहितं ते के न<br>जानीमहे ॥ २६६ ॥ नारीणा वचनेन कर्म कुरुते दीनं<br>वचो भाषते नालस्यं विजहाति तिग्मकिरणे प्रौढे समुत्तिष्ठति ।<br>किंचित्कापि न साहस वितनुते देहे चिरं दूयते नो वा<br>विन्दति पौरुष कुपुरुषः कोऽप्येष निर्णीयताम् ॥ २६७ ॥<br>वक्रत्व ननु कुन्तलादिव मुखे तैक्ष्ण्यं कटाक्षादिव क्रूरत्वं<br>कुचमण्डलादिव सुनैर्धुर्यं स्वचित्तादिव । मालिन्यं नयना-<br>ञ्जनादिव किलाधैर्य स्वभावादिव खैरिन्यैव सुशिक्षितोऽसि<br>खल किं जातोऽस्यतोऽरुतुदः ॥ २६८ ॥ वाताहारतया<br>जगद्विषधरैराश्वास्य निःशेषितं ते ग्रस्ताः पुनरभ्रतोयकणि-<br>कातीव्रव्रतैर्बर्हिभिः । तेऽपि क्रूरचमूरुचर्मवसनैर्नीताः क्षयं<br>लुब्धकैर्दम्भस्य स्फुरितं विदन्नपि जनो जाल्मो गुणानीहते<br>॥ २६९ ॥ कस्त्वं भद्र खलेश्वरोऽहमिह<sup>८</sup> किं घोरे वने<br>स्थीयते शार्दूलादिभिरेव<sup>९</sup> हिंस्रपशुभिः<sup>१०</sup> खोद्योऽहमित्याशया<sup>११</sup> ।<br>कस्मात्कष्टमिदं त्वया व्यवसितं मग्देहामासाशिनः प्रत्युत्पन्न-<br>नृमासमक्षणधियस्ते घ्नन्तु सर्वान्नरान् ॥ २७० ॥ भिक्षो<br>मासनिषेवण प्रकुरुषे किं तेन मद्य विना मद्य चापि तव<br>प्रिय प्रियमहो वाराङ्गनाभिः सह । वेश्या द्रव्यरुचिः<br>कुतस्तव धनं द्यूतेन चौर्येण वा चौर्यद्यूतपरिग्रहोऽपि भवतो<br>नष्टस्य कान्या गतिः ॥ २७१ ॥ वेश्याधेश्मेसु सीधुगन्ध-<br>ललनावक्त्रासवामोदितैर्नीत्वा निर्भरमन्मथोत्सवसुखैरुलिद्र-<br>चन्द्राः क्षपाः । सर्वज्ञा इति दीक्षिता इति चिरात्प्राप्ताभिहोत्रा<br>इति ब्रह्मज्ञा इति तापसा इति दिवा धूर्तैर्जगद्वञ्च्यते<br>॥ २७२ ॥ वृत्ति स्वा बहु मन्यते हृदि शुचं धत्तेऽनु-<br>कम्पोक्तिभिर्व्यक्तं निन्दति योग्यता मितमतिः कुर्वन्स्तुतीरा-<br>त्मनः । गद्योपायनिषेवण कथयति स्वाङ्गं वदन्त्यापदं श्रुत्वा<br>दुःखमरंतुदा वितनुते पीडा जनः प्राकृतः ॥ २७३ ॥<br>पाकश्चेन्न शुभस्य मेऽद्य तदसौ प्रागेव नादात्किमु स्वार्थ-<br>श्रेष्ठं मयास कि न भजते दीनान्सबन्धूनयम् । मत्तो |
| १ कुटिल २ स्वच्छान्चरणनिरोधो येषा ते ३ अनिपुण<br>मति ४ नीच ५ अन्तिके ६ कपटपट्ट ७ लज्जावति<br>८ व्रतेषु रुचि प्रीतिर्यस्य तस्मिन् ९ शाठ्यम् १० निर्दयता<br>११ मननशीले १२ दीनत्वम् १३ सगर्वता १४ वाचालत्वम् | १ नौका २ अङ्कुश ३ भग्नप्रयत्नः ४ दुर्गममार्गसञ्चारि-<br>णाम् ५ सूचकस्य ६ जिह्वामूले ७ प्रकृष्टेन यत्नेन ८ खल-<br>राज ९ व्याघ्रादिभिः १० घातकपशुभिः ११ भक्षणीय • |