सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

दुर्जननिन्दा

६१

यदि न तैर्योगमकरोत् । विषण्णं दौर्गत्यादिति गुणिनमालोक्य<br>विगुणः करोति स्वे गेहे ध्रुवमतिसमृद्धोत्सवमसौ ॥ २५३ ॥<br>अवेक्ष्य स्वात्मानं विगुणमपरानिच्छति तथा फलेयेतन्नो<br>चेद्विलपति न सन्तीह गुणिनः । निमार्ष्टुं शङ्कु वा परिभवितु-<br>मुद्यच्छति ततोऽप्यहो नीचे रम्या सगुणविजिगीषा<br>विधिकृता ॥ २५४ ॥ न विषममृतं कर्तुं शक्यं प्रयत्नशतै-<br>रपि त्यजति कटुतां न स्वा निम्बः स्थितोऽपि पयोद्दे ।<br>गुणपरिचितामार्यां वाणीं न जल्पति दुर्जनश्चिरमपि बला-<br>ध्माते लोहे कुतः कनकाकृतिः ॥ २५५ ॥ यदि परगुणा<br>न क्षम्यन्ते यतस्व तदर्जने न हि परयशो निन्दाव्याजैरल<br>परिमार्जितुम् । विरमसि न चेदिच्छाद्वेषप्रसक्तमनोरथो<br>दिनकरकरान्पाणिच्छत्रैर्नुदञ्छ्रममेष्यसि ॥ २५६ ॥ शमयति<br>यशः क्लेशं सूते दिशत्यशिवा गति जनयति जनोद्वेगायासं<br>नयत्युपहास्यताम् । भ्रमयति मतिं मानं हन्ति क्षिणोति च<br>जीवितं क्षिपति सकलं कल्याणानां कुल खलसङ्गमः ॥ २५७ ॥<br>जिह्वो<sup>१</sup> लोकः कथयति पुरा हन्त हित्वा गुणौघानम्भः<br>क्षारं गुणगणनिधेस्तस्य रत्नाकरस्य । विश्वे छिद्रानुसरण-<br>समारूढसर्वेन्द्रियाणा दोषे दृष्टिः पिशुनमनसा नानुरागो<br>गुणेषु ॥ २५८ ॥ सन्तः सच्चरितोदयव्यसनिनः प्रौदुर्भव-<br>द्यन्त्रणाः<sup>२</sup> सर्वत्रैव जनापवादचकिता जीवन्ति दुःखं सदा ।<br>अन्यैरुन्नतमतिः<sup>३</sup> कृतेन न सता नैवासता व्याकुलो युक्ता-<br>युक्तविवेकशून्यहृदयो धन्यो जनः प्राकृतः<sup>४</sup> ॥ २५९ ॥<br>या लोभात्सविधे खलस्य सुरसा वाणी बुधैर्नीयते नो<br>जानाति स तामचेतनतया सैव स्वयं लीयते । भर्तुः स्नेह-<br>चयात्प्रविश्य दहने भस्मीभवत्यङ्गना गाढालिङ्गनतत्परेण<br>मनसा प्रेतो न वेत्ति प्रियाम् ॥ २६० ॥ नागच्छन्नुपहूयते<br>न वचनोत्थानासनैः पूज्यते नो पृच्छन्ननुभाष्यते न च<br>दृशा सान्द्रादरं वीक्ष्यते । ईर्ष्यावेशकषायिते हृदि घृणा-<br>लेशोऽपि न स्पृश्यते किं त्वेकः प्रवदन्समक्षसमपि प्राज्ञः<br>शठैर्हस्यते ॥ २६१ ॥ दूरादुच्छ्रितपाणिरार्द्रनयनः प्रोत्सारि-<br>तार्थासनो गाढालिङ्गनतत्परः प्रियकथाप्रश्नेषु दत्तादरः ।<br>अन्तर्भूतविषो बहिर्मधुमयश्चातीव मायापटुः को नामाय-<br>मपूर्वनाटकविधिर्यैः शिक्षितो दुर्जनैः ॥ २६२ ॥ जाड्यं<br>हीमति<sup>७</sup> गण्यते व्रतौ<sup>८</sup> दम्भः शुचौ कैतवं<sup>९</sup> शूरे निर्घृणता<sup>१०</sup><br>मुनौ<sup>११</sup> विमतिता दैन्यं<sup>१२</sup> प्रियालापिनि । तेजस्विन्यवलिप्तता<sup>१३</sup><br>मुखरता<sup>१४</sup> वक्तर्यशक्तिः स्थिरे तत्को नाम गुणो भवेत्स

गुणिना यो दुर्जनैर्नाङ्कितः ॥ २६३ ॥ पोतो<sup>१</sup> दुस्तरवारि-<br>राशितरणे दीपोऽन्धकारागमे निर्विते व्यजनं मदान्धक-<br>रिणां दर्पोपशान्त्यै सृणिः<sup>२</sup> । इत्थं तद्भुवि नास्ति यस्य विधिना<br>नोपायचिन्ता कृता मन्ये दुर्जनचित्तवृत्तिहरणे धातापि<br>भग्नोद्यमः<sup>३</sup> ॥२६४॥ धातस्तात तदेव दूषणमिदं यन्नाम कस्तू-<br>रिका कान्तरान्तरचारिणा<sup>४</sup> तृणभुजा यन्माभिभूले कृता । यद्येवं<br>पिशुनस्य<sup>५</sup> हन्त रसनामूलेऽकरिष्यस्तदा<sup>६</sup> प्रायासेन<sup>७</sup> विनाम-<br>विष्यदतुल कीर्तिंश्च निर्दोषता ॥ २६५ ॥ एके सत्पुरुषाः<br>परार्थघटकाः स्वार्थे परित्यज्य ये सामान्यास्तु परार्थमुद्यम-<br>भृतः स्वार्थाविरोधेन ये । तेऽमी मानुषराक्षसाः परहितं<br>स्वार्थाय निघ्नन्ति ये ये तु घ्नन्ति निरर्थकं परहितं ते के न<br>जानीमहे ॥ २६६ ॥ नारीणा वचनेन कर्म कुरुते दीनं<br>वचो भाषते नालस्यं विजहाति तिग्मकिरणे प्रौढे समुत्तिष्ठति ।<br>किंचित्कापि न साहस वितनुते देहे चिरं दूयते नो वा<br>विन्दति पौरुष कुपुरुषः कोऽप्येष निर्णीयताम् ॥ २६७ ॥<br>वक्रत्व ननु कुन्तलादिव मुखे तैक्ष्ण्यं कटाक्षादिव क्रूरत्वं<br>कुचमण्डलादिव सुनैर्धुर्यं स्वचित्तादिव । मालिन्यं नयना-<br>ञ्जनादिव किलाधैर्य स्वभावादिव खैरिन्यैव सुशिक्षितोऽसि<br>खल किं जातोऽस्यतोऽरुतुदः ॥ २६८ ॥ वाताहारतया<br>जगद्विषधरैराश्वास्य निःशेषितं ते ग्रस्ताः पुनरभ्रतोयकणि-<br>कातीव्रव्रतैर्बर्हिभिः । तेऽपि क्रूरचमूरुचर्मवसनैर्नीताः क्षयं<br>लुब्धकैर्दम्भस्य स्फुरितं विदन्नपि जनो जाल्मो गुणानीहते<br>॥ २६९ ॥ कस्त्वं भद्र खलेश्वरोऽहमिह<sup>८</sup> किं घोरे वने<br>स्थीयते शार्दूलादिभिरेव<sup>९</sup> हिंस्रपशुभिः<sup>१०</sup> खोद्योऽहमित्याशया<sup>११</sup> ।<br>कस्मात्कष्टमिदं त्वया व्यवसितं मग्देहामासाशिनः प्रत्युत्पन्न-<br>नृमासमक्षणधियस्ते घ्नन्तु सर्वान्नरान् ॥ २७० ॥ भिक्षो<br>मासनिषेवण प्रकुरुषे किं तेन मद्य विना मद्य चापि तव<br>प्रिय प्रियमहो वाराङ्गनाभिः सह । वेश्या द्रव्यरुचिः<br>कुतस्तव धनं द्यूतेन चौर्येण वा चौर्यद्यूतपरिग्रहोऽपि भवतो<br>नष्टस्य कान्या गतिः ॥ २७१ ॥ वेश्याधेश्मेसु सीधुगन्ध-<br>ललनावक्त्रासवामोदितैर्नीत्वा निर्भरमन्मथोत्सवसुखैरुलिद्र-<br>चन्द्राः क्षपाः । सर्वज्ञा इति दीक्षिता इति चिरात्प्राप्ताभिहोत्रा<br>इति ब्रह्मज्ञा इति तापसा इति दिवा धूर्तैर्जगद्वञ्च्यते<br>॥ २७२ ॥ वृत्ति स्वा बहु मन्यते हृदि शुचं धत्तेऽनु-<br>कम्पोक्तिभिर्व्यक्तं निन्दति योग्यता मितमतिः कुर्वन्स्तुतीरा-<br>त्मनः । गद्योपायनिषेवण कथयति स्वाङ्गं वदन्त्यापदं श्रुत्वा<br>दुःखमरंतुदा वितनुते पीडा जनः प्राकृतः ॥ २७३ ॥<br>पाकश्चेन्न शुभस्य मेऽद्य तदसौ प्रागेव नादात्किमु स्वार्थ-<br>श्रेष्ठं मयास कि न भजते दीनान्सबन्धूनयम् । मत्तो

---

१ कुटिल २ स्वच्छान्चरणनिरोधो येषा ते ३ अनिपुण<br>मति ४ नीच ५ अन्तिके ६ कपटपट्ट ७ लज्जावति<br>८ व्रतेषु रुचि प्रीतिर्यस्य तस्मिन् ९ शाठ्यम् १० निर्दयता<br>११ मननशीले १२ दीनत्वम् १३ सगर्वता १४ वाचालत्वम्	१ नौका २ अङ्कुश ३ भग्नप्रयत्नः ४ दुर्गममार्गसञ्चारि-<br>णाम् ५ सूचकस्य ६ जिह्वामूले ७ प्रकृष्टेन यत्नेन ८ खल-<br>राज ९ व्याघ्रादिभिः १० घातकपशुभिः ११ भक्षणीय •

६२ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [२ प्रकरणम्

---

[वामभागः]

रन्ध्रदृशोऽस भीर्यदि न तल्लुब्धः किमेष त्यजेदित्यन्तः
पुरुषोऽधमः कलयति प्रायः कृतोपक्रियः ॥ २७४ ॥
साश्चर्यं युधि शौर्यमप्रतिहतं तत्खण्डिताखण्डलं याच्यो-
त्तानकरः कृतः स भगवान्दानेन लक्ष्मीपतिः । ऐश्वर्यं
स्वकरात्तसमुद्भवं लब्धान्धिपारं यशः सर्वं दुर्जनसंगमेन
सहसा स्पष्टं विनष्टं कलेः ॥ २७५ ॥ वर्णस्य गुरुलाघवं
न गणयत्याशङ्कते न क्वचिद्रूपं नैव परीक्षते न पुरुषं
वृत्तेषु वार्ता कुतः । कष्टं नायशसो बिभेति महतो नैवाप-
शब्दान्तरान्न्मृत्यूर्भूखकविः खलः कुनृपतिश्चौरस्य तुल्यक्रियाः
॥ २७६ ॥ वन्द्यान्निन्दति दुःखितानुपहसत्याबाधते बान्धवा-
न्क्रूरान्द्वेष्टि धनच्युतान्परिभवत्याज्ञापयत्याश्रितान् । गुह्यानि
प्रकटीकरोति घटयन् यत्नेन वैराण्ययन्ने शीघ्रंमाचष्टेऽमुज्झ-
ति गुणान् गृह्णाति दोषान्खलः ॥ २७७ ॥ कर्णे तत्कथयन्ति
दुन्दुभिरवै राष्ट्रे यदुद्घोषितं तन्नम्राङ्गतया वदन्ति करुणं
यत्त्रात्रपावान्भवेत् । श्लाघन्ते तदुदीर्यते यदरिणाप्युग्रं न
मर्मान्तकृद्ये केचिन्मनु शाठ्यमौग्ध्यनिधयस्ते भूभृतां
रञ्जकाः ॥ २७८ ॥ ^१भेण्डस्ताण्डवमण्डपे चटुकथावीथीषु
कन्थाकविर्गोष्ठश्वा स्वगृहाङ्गणे शिखरिभृगर्ते खटोखुः स्फु-
टम् । पिण्डीशूरंतया विटश्च पटुतां भूभृद्गृहे गाहते गच्छन्ति
^२ह्रदकृष्टकच्छपतुलां चित्रं ततोऽन्यत्रे ते ॥ २७९ ॥ भिक्षो
कन्था श्लथा ते नहि शफरिवधे जालमर्हासि मत्स्यास्ते वै
मद्योपदर्शाः पिबसि मधु समं वेश्यया यासि वेश्याम् ।
दत्त्वार्द्धिं मूर्खारीणां तव किमु रिपवो भित्तिभेत्तासि येषां
चोरोऽसि द्यूतहेतोस्त्वयि सकलमिदं नास्ति नष्टे विचारः
॥ २८० ॥ दैवादप्युत्तमानामपहरति यदा दुर्जनो वा
कथंचिन्मानं नाम्नोति तेषामनुजनितगुणानेव कुत्राधिकत्वम् ।
^४खैर्भानुर्भानवीयान्हरति यदि पुनः शीतरश्मेर्मरीचींश्चन्द्राण्ड-
स्नेहं खण्डे तदपि नरपते किं अहेशत्वमेति ॥ २८१ ॥ हे
पक्षिन्नागतस्त्वं कुत इह सरसस्तत्कियद्धो विशालं कि मद्गा-
धोऽपि बाढं तदतिशठ महापाप मा ब्रूहि मिथ्या । इत्थं कूपो-
दरस्थः शपति तटगतं दर्दुरो राजहंसं नीचः प्रायः शठार्थो
भवति हि विषमो नापराधेन दृष्टः ॥ २८२ ॥ आखुः
कैलासशैलं तुलयति ^५करटस्तार्क्ष्यमासामिलाषी ^६बन्धुर्लाङ्गूलमूलं
चलयति चपलस्तक्षकाहिं जिघासुः । भेकः पारं यियासुर्मु-
जगमपि महागह्वरस्याम्बुराशेः प्रायेणासन्नपातः खरति
समुचितं कर्म न क्षुद्रकर्मा ॥२८३॥ अपूर्वः कोऽपि कोपाग्निः
सज्जनस्य खलस्य च । एकस्य शाम्यति स्नेहाद्वर्धतेऽन्यस्य
वारितः ॥ २८४ ॥ विसृज्य शूर्पवद्दोषान् गुणान्गृह्णन्ति
साधवः । दोषग्राही गुणत्यागी चालनीव हि दुर्जनः ॥२८५॥

---

[दक्षिणभागः]

लक्ष्मीस्वभावः

या स्वसद्मनि पद्मेऽपि ^१संध्यावधि विजृम्भते । ईन्दिरा
मन्दिरेऽन्येषामपि कथं तिष्ठति सा चिरम् ॥ १ ॥ गुणिनं जनमा-
लोक्य निजबन्धनशङ्कया । राजँल्लक्ष्मीः ^५कुरङ्गीव दूरं दूरं
पलायते ॥ २ ॥ शूरं त्यजामि वैधव्यादुदारं लज्जया पुनः ।
सापत्न्यत्पाण्डित्यमपि तस्मात्कृपणमाश्रये ॥ ३ ॥ गोभिः
क्रीडितवान्कृष्ण इति गोसमबुद्धिभिः । क्रीडन्त्यापि सा
लक्ष्मीरहो देवी पतिव्रता ॥ ४ ॥ अत्यार्यमतिदातारमति-
शूरमतिव्रतम् । प्रज्ञाभिमानिनं चैव श्रीर्भयान्नोपसर्पति
॥ ५ ॥ अनागतविधातारमप्रमत्तमकोपनम् । स्थिरारम्भ-
मदीनं च नरं श्रीरुपतिष्ठते ॥ ६ ॥ मन्ये सत्यमहं लक्ष्मीः
समुद्राद्बूलिरुत्थिता । पश्यन्तोऽपि न पश्यन्ति सन्तो विह्वल-
लोचनाः ॥ ७ ॥ समायाति यदा लक्ष्मीनारिकेलफलाम्बुवत् ।
विनिर्याति यदा लक्ष्मीर्गजभुक्तकपित्थवत् ॥ ८ ॥ लक्ष्मी-
र्यादोनिधेर्यादो^६ नादो^८ वादोचितं वचः । बिभ्यती ^९धीवरेभ्यो
या ^१०जैडेध्वेव निर्मञ्जति^११ ॥ ९ ॥ कुटिला लक्ष्मीर्यत्र
प्रभवति न सरस्वती वसति तत्र । प्रायः श्वश्रूस्नुषयोर्न
दृश्यते सौहृदं लोके ॥ १० ॥ ^१२अध्यवसायिनमलसं ^१३दैवपरं
साहसाच्च परिहीनम् । प्रमदा पतिमिव वृद्धं नेच्छति लक्ष्मी-
रुपस्थातुम् ॥ ११ ॥ गुणवद्भिः सह सङ्गममुखैः पदमाप्तुमु-
त्सुका लक्ष्मीः । ^१४वीरकरवालवसतिर्भुवमसिधाराव्रतं^१५ चरति
॥ १२ ॥ श्रीपरिचयाज्जडा अपि भवन्त्यभिज्ञा विदग्धचरि-
तानाम् । उपदिशति कामिनीनां यौवनमद एव ललितानि
॥ १३ ॥ वाक्वक्षुःश्रोत्रलयं लक्ष्मीः कुरुते नरस्य को दोषः ।
गरलसहोदरजाता तच्चित्रं यन्न मारयति ॥ १४ ॥ अनु-
भवत ददत वित्तं मान्यान्मानयत सज्जनान्भजत । अति-
परुषपवनविलुलितदीपशिखाचञ्चला लक्ष्मीः ॥ १५ ॥ रत्ना-
करतनुजनुष्वि द्विजराजे राजनि श्रियो मित्रे । अमृतकरे च
कलावति पद्मिनि वामा कुतो भवसि ॥ १६ ॥ पूरयति पूर्ण-
मेषा तरङ्गिणीसंहतिः समुद्रमिव । लक्ष्मीरघनस्यान पुनर्लोचन-
मार्गेऽपि नायाति ॥ १७ ॥ सुव्यवसायिनि शूरे क्लेशसहि-
ष्णावनानुकूलारम्भे । मयि पृष्ठतो विलंभे यास्यसि कमले
कियद्दूरम् ॥ १८ ॥ अपि दोर्भ्यां परिबद्धा बद्धापि गुणैरने-
कधा निपुणैः । निर्गच्छति क्षणादिव जलधिजलोत्पत्तिपि-
च्छिला लक्ष्मीः ॥ १९ ॥ हरिभामिनि सिन्धुसम्भवे कमले

---

पादटिप्पण्यः (Footnotes)

[वामभागटिप्पण्यः] १ अश्लीलवाक्यभाषी अन्धमूकं च २ जलाशयाद्बहिराकृष्टकच्छपतुल्यां दशाम् ४ राहुः ५ काकः ६ नकुलः

[दक्षिणभागटिप्पण्यः] १ संध्याकालपर्यन्तम् २ विराजते ३ लक्ष्मी ४ स्थिरा ५ मृगीव ६ समुद्रस्य ७ जलजन्तु ८ अदो वचो वादोचितं न ९ कैवर्तेभ्यः, पक्षे-बुद्धिश्रेष्ठेभ्यः १० मूर्खेषु, पक्षे,-डल्योः सावर्ण्यात् उदकेषु. ११ अन्तर्गच्छति, पक्षे,-सुस्थिरं तिष्ठति १२ अनुद्योगिनम् १३ नियतिपरम् १४ तरुणाली १५ खड्गः

लक्ष्मीस्वभावः	६३

किं कथयामि ते गुणान् । अनुरज्यसि हा जडे जने गुण- गौरवे पुरुषे विरज्यसि ॥ २० ॥ वीक्षितानि तव वारिधि- कन्ये यत्र पालितजगन्ति लगन्ति । चित्रमत्र च परञ्च च देहो देहिशब्दमपहाय चकास्ति ॥ २१ ॥ यद्वदन्ति चप- लेत्यपवादं नैव दूषणमिदं कमलायाः । दूषणं जलनिधेर्हि भवेत्तद्यत्पुराणपुरुषाय ददौ ताम् ॥ २२ ॥ चाञ्चल्यमुच्चै- श्श्रवस्तुरगात्कौटिल्यमिन्दोर्विषतो विमोहः । इति श्रिया- शिक्षि सहोदरेभ्यो न वेद्मि कस्माद्गुणद्विरोधः ॥ २३ ॥ श्वश्रू विना वृत्तिरिह स्वतन्त्रा प्रायः स्नुषाणामपवादहेतुः । यद्वाणि लोके रमया विहीना सतीमपि त्वामसतीं वदन्ति ॥ २४ ॥ उत्साहसपन्नमदीर्घसूत्रं क्रियाविधिज्ञं व्यसने- ष्वसक्तम् । शूरं कृतज्ञं दृढसौहृदं च लक्ष्मीः स्वयं याति निवासहेतोः ॥ २५ ॥ हालाहलो नैव विषं विषं रँमा जनार्द- पर व्यैत्ययमत्र मन्यते । निपीय जागर्ति सुखेन तं शिवः स्पृशन्निमा मुह्यति निद्रया हरिः ॥ २६ ॥ तापापहे सुहृदये रुचिरे प्रबुद्धे मित्रानुरागनिरते धृतसद्गुणौघे । स्वाङ्गप्रधानप- रिपूरितषट्पदोघे युक्तं तवेह कमले कमले स्थितियत् ॥२७॥ रत्नाकरस्तव पिता कमले निवासो भ्राता सुधामयतनूः पतिरौदिदेवः । केनापरेण कमले बत शिक्षितानि साङ्ग- शृङ्गकुटिलानि विचेष्टितानि ॥ २८ ॥ लक्ष्मि क्षमस्व वच- नीयमिदं दुरुक्तमन्धीभवन्ति पुरुषास्त्वदुपासनेन । नो चेत्कथं कमलपत्रविशालनेत्रो नारायणः स्वपिति पन्नगभो- गतल्पे ॥ २९ ॥ अँसौभाग्यं धत्ते परमसुखभोगस्पदंमय विचित्रं तद्गेहं भवति पृथुकार्तस्वैरमयम् । निविष्टं पत्यङ्के कलयति स कौन्तारतरण प्रसादं कोप वा जननि भवती यत्र तनुते ॥ ३० ॥ समुद्रस्यापत्यं प्रथितमहिमामुद्रित- भुवः स्वसा प्रौलेयांशोर्न्नयनशिरोधामवसतेः । मुरैरा- तेर्योत्सत्त्वैरसिरुहकिञ्जल्कानिलया तथापि श्री स्त्रीत्वात्प्रकृ- तिचपलाऽऽलिङ्गति खलान् ॥ ३१ ॥ तीक्ष्णादुद्विजते मृदौ परिभवत्रासान्न सत्तिष्ठते मूर्खान्द्वेष्टि न गच्छति प्रणयिता- मत्यन्तविद्वत्स्वपि । शूरेभ्योऽप्यधिकं बिभेत्युपहसत्येकान्त- भीरूनपि श्रीर्लब्धप्रसरेव वेश्यैववनिता दुःखोपचर्या भृशम् ॥ ३२ ॥ कस्यैचित्कपटाय कैटभरिपुः पीठदीर्घालया देवि त्वामभिवाद्य कुप्यसि न चेत्तत्किंचिदाचक्ष्महे । यत्ते मन्दिरमम्बुजन्म किमिदं विद्यागृहं यच्च ते नीचान्नीचतरो- पसर्पणमपामेतत्किमाचार्यकम् ॥ ३३ ॥ पद्मे मूढजने ददासि विभवं विद्वत्सु किं मत्सरो नाहं मत्सरिणी न चापि चपला नैवास्ति मूर्खे रति । मूर्खेभ्यो द्रविणं ददामि नितरां तत्कारणं श्रूयता विद्वान्सर्वगुणेषु पूजिततनुर्मूर्खस्य नान्या गतिः ॥ ३४ ॥ तिर्यक्त्वं भजतु प्रतारयतु वा धर्मक्रियाकोविदं हन्तु स्वा जननीं पिबत्वपि सुरा शुद्धा वधूमुज्झतु । वेदान्निन्दतु वा हिनस्तु जनतां किं वाऽनया चिन्तया लक्ष्मीर्यस्य गृहे स एव भजति प्रायो जगद्व- न्द्यताम् ॥ ३५ ॥ आलस्यं स्थिरतामुपैति भजते चापल्य- मुद्योगिता मूकत्वं मितभाषिता वितनुते मौढ्यं भवेदार्जवम् । पात्रापात्रविचारणाविरहिता यच्छत्युदारामता मातर्लक्ष्मि तव प्रसादवशतो दोषा अमी स्युर्गुणाः ॥ ३६ ॥ हे लक्ष्मि क्षणिके स्वभावचपले मूढे च पापेऽधमे न त्वं चोत्तमपात्रमिच्छसि खले प्रायेण दुश्चारिणी । ये देवार्चन- सत्यशौचनिरता ये चापि वर्मे रतास्तेभ्यो लज्जसि निर्दये गतमतिनाचो जनो वल्लभः ॥ ३७ ॥ नाहं दुश्च- रिणी न चापि चपला मूर्खो न मे रोचते नो शूरो न च पण्डितो न च शठो हीनाक्षरो नैव च । पूर्वैस्सिन्कृतपुण्य- योगविभवो भुङ्क्ते स मे सत्फलं लोकाना किमबद्धता सखि पुनर्द्वेष्टा परा संपदम् ॥ ३८ ॥ हन्तुर्बन्धुजनान्धनाधर्मेंन- धान्गन्तु परस्त्रीशत रन्तुर्जन्तुविहिँसकैः सह जनैः सतु- ष्यतो वञ्चनैः । वक्तुर्वतीक्षणमयुक्तमेव वचन पैक्तुर्मित चौदन नित्यं नृत्यसि मन्दिरेषु कमले कॅल्यं तवैतन्मतम् ॥ ३९ ॥ यत्राभ्यागतदानमानचरणप्रक्षालन भोजन सत्सेवा पितृदेवतार्चनविधिः सत्यं गवा पालनम् । धान्या- नामपि सग्रहो न कलहश्चित्तानुरूपा प्रिया हृष्टा प्राह हरि वसामि कमला तस्मिन्गृहे निश्चला ॥ ४० ॥ येषामन्यै- कलत्रदर्शनकलाव्युत्पत्तिशून्ये दृशौ मूढ ह्रुच्च परार्थचिन्तन- विधौ मिथ्यात्वभिज्ञ मुखम् । अप्राज्ञातपशून्बुभुक्षितशिशून्- श्रोदकैस्ताम्यतस्तेषा लक्ष्मि गृहान्दशापि भयभीतेवेह नो वीक्षसे ॥ ४१ ॥ नो जानाति कुलीनमुत्तमगुण सत्त्वान्वितं धार्मिकं नाचारप्रवर्ण न कार्यकुशल न प्रज्ञयालंकृतम् । नीचं क्रूरमपेतसत्त्वमदय यस्मादिय सेवते तद्वंशाद्युगुण पेयोधिसुतया लक्ष्म्या प्रमाणीकृतम् ॥ ४२ ॥ पीतोऽग-

---

पादटिप्पण्यः (Footnotes)

वामभागस्थ-पादटिप्पण्यः : १ लक्ष्म्या २ नारायणाय, पक्षे,-वृद्धाय ३ विषभेद ४ लक्ष्मी ५ विपरीतभावम् ६ चन्द्र ७ नारायण ८ हरिणशृङ्गवद्रकाणि ९ सर्पशरीरशय्यायाम् १० हे जननि, भवति यत्र यस्मिन्पुरुषे प्रसाद तनुते करोत्यसौ पुरुषो भाग्यमैश्वर्यं धत्ते यत्र कोप तनुते सोऽसौभाग्य सौभाग्याऽभाव धत्ते अय प्रसादविषय परंमसुखभोगा नामास्पदम् अय कोपविषय परमत्यन्तमसुखभोगास्पदम् भवतीति शेष ११ तस्य पूर्वोक्तस्य पुरुषस्य गेह विविधचित्रयुक्त तथा पृथु महत्कार्तेस्वरं स्वर्णे तन्मय भवति, पक्षे,-चित्ररहित तथा पृथुकाना बालानामन्नाभावप्रयुक्तैनातस्वरैण प्रचुरम् १२ सुवर्णमयम् १३ सपूर्वोक्त पुरुष कान्ताया रत रमण तदेव रण युद्धम्, पक्षे,- कान्तार दुर्गमारण्य तत्तरण कलयति १४ चन्द्रस्य १५ विष्णो

दक्षिणभागस्थ-पादटिप्पण्यः : १ वैश्या २ प्रिय ३ निष्पापाम् ४ प्राणिविघातकै ५ अयोग्यम् ६ मितपचम् ; कृपणमिति भाव ७ क्षिप्रकारकम् ८ परस्त्री ९ पयो नीचैरेव गच्छति, समुद्रे क्रूरजलचरा प्रसिद्धा, अत एव सिद्धमस्य साधकत्वम् ।

६४	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ २ प्रकरणम्

स्त्येन तातश्चरणतलहतो वल्लभोऽन्येन रोषाद्बाल्याद्विप्रवर्यैः स्ववदनविवरे धारिता वैरिणी मे । गेह मे छेदयन्ति प्रतिदिवसमुमाकान्तपूजानिमित्तं तस्मात्खिन्ना सदाह द्विजकुलसदन नाथ नित्य त्यजामि ॥ ४३ ॥

धनप्रशंसा

अहो कनकमाहात्म्य वक्तु केनापि शक्यते । नामसाम्यादहो चित्र धत्तूरोऽपि मदप्रदः ॥ १ ॥ न वित्त दर्शयेत्प्राज्ञः कस्यचित्स्वल्पमप्यहो । मुनेरपि यतस्तस्य दर्शनाच्चलते मनः ॥ २ ॥ धनमर्जय काकुत्स्थ धनमूलमिद जगत् । अन्तर नैव पश्यामि निर्धनस्य मृतस्य च ॥ ३ ॥ ब्रह्मघ्नोऽपि नरः पूज्यो यस्यास्ति विपुल धनम् । शशिना तुल्ययशोऽपि निर्धनः परिभूयते ॥ ४ ॥ कुत आगत्य घटते विघट्य क्व नु याति च । न लक्ष्यते गतिश्चित्रा धनस्य च घनस्य च ॥ ५ ॥ स्त्रीरूप मोहक पुसो यून एव भवेत्क्षणम् । कनक क्लीबालवृद्धषण्ढानामपि सर्वदा ॥ ६ ॥ न नरस्य नरो दासो दासश्चार्थस्य भूपते । गौरव लाघव वापि धनाधननिबन्धनम् ॥ ७ ॥ विभवो हि यथा लोके न शरीराणि देहिनाम् । चाण्डालोऽपि नरः पूज्यो यस्यास्ति विपुल धनम् ॥ ८ ॥ यस्यास्ति वित्तं स नरः कुलीनः स पण्डितः स श्रुतवान्गुणज्ञः । स एव वक्ता स च दर्शनीयः सर्वे गुणाः काञ्चनमाश्रयन्ति ॥ ९ ॥ त्यजन्ति मित्राणि धनैर्विहीन पुत्रारच दाराश्च सुहृज्जनाश्च । तमर्थवन्त पुनराश्रयन्ति ह्यर्थो हि लोके पुरुषस्य बन्धुः ॥ १० ॥ बुभुक्षितैर्व्याकरणं न भुज्यते पिपासितैः काव्यरसो न पीयते । न च्छन्दसा केनचिदुद्धृत कुल हिरण्यमेवार्जय निष्फला गुणाः ॥ ११ ॥ धनैर्निष्कुलीनाः कुलीना भवन्ति धनैरापद मानवा निस्तरन्ति । धनेभ्यः परो बान्धवो नास्ति लोके धनान्यर्जयध्व धनान्यर्जयध्वम् ॥ १२ ॥ दुन्दुभिस्तु सुतरामचेतनस्तन्मुखादपि धैनं धन धनम् । इत्थमेव निनदः प्रवर्तते कि पुनर्यदि जनः सचेतनः ॥ १३ ॥ त्यक्त्वा युवा स्वयुवति सुविलासयोग्या दूर विदेशवसतौ निवसन्धनार्थी । राज्यंगमे खरति ता न समेति तस्मात्कान्ताप्रासादपि वरः कनकाश्रमोऽयम् ॥ १४ ॥ जातिर्यातु रसातलं गुणगणस्तस्याप्यधो गच्छतु शील शैलतटात्पतत्वभिजनः सदह्यता वह्निना । शौर्ये वैरिणि वज्रमाशु निपतत्वर्थोऽस्तु नः केवल येनैकेन विना गुणास्तृणलवप्रायाः समस्ता इमे ॥ १५ ॥ माता निन्दति नाभिनन्दति पिता भ्राता न संभाषते भृत्यः कुप्यति नानुगच्छति सुतः कान्ता च नालिङ्गते । अर्थप्रार्थनशङ्कया न कुरुते संभाषण वै सुहृत्तस्माद्द्रव्यमुपार्जयस्व सुमते द्रव्येण सर्वे वशाः ॥ १६ ॥

---

धननिन्दा

अर्थार्थी जीवलोकोऽयं श्मशानमपि सेवते । जनितारमपि त्यक्त्वा निःस्व गच्छति दूरत ॥ १ ॥ लक्ष्मीवन्तो न जानन्ति प्रायेण परवेदनाम् । शेषे धराभरक्लान्ते शेते नारायणः सुखम् ॥ २ ॥ वरं हालाहल पीतं सद्यः प्राणहर विषम् । न तु दृष्ट धनान्धस्य भ्रूभङ्गकुटिलं मुखम् ॥ ३ ॥ भैक्ते द्वेषो जडे प्रीतिररुचिर्गुरुल्लङ्घने । मुखे च कटुता नित्य धनिना ज्वरिणामिव ॥ ४ ॥ आलिङ्गिताः पर्य्यान्ति प्रस्खलन्ति संमे पथि । अव्यक्तानि च भाषन्ते धनिनो मद्यपा इव ॥ ५ ॥ आजन्मानुगतेऽप्यस्मिन्नाले विमुखमम्बुजम् । प्रायेण गुणपूर्णेषु रीतिर्लक्ष्मीवतामियम् ॥ ६ ॥ धन तावदसुलभ लब्धं कृच्छ्रेण रक्ष्यते । लब्धनाशो यथा मृत्युस्तस्मादेतन्न चिन्तयेत् ॥ ७ ॥ जनयन्त्यर्जने दुःख तापयन्ति विपत्तिषु । मोहयन्ति च संपत्तौ कथमर्थाः सुखावहाः ॥ ८ ॥ यथामिष जले मत्स्यैर्भक्ष्यते श्वापदैर्भुवि । आकाशे पक्षिभिश्चैव तथा सर्वत्र वित्तवान् ॥ ९ ॥ राजतः सलिलादग्नेश्चोरतः स्वजनादपि । भयमर्थवता नित्य मृत्योः प्राणभृतामिव ॥ १० ॥ धनाशया खलीकारः कस्य नाम न जायते । दूरादामिषलोभेन बध्यते खेचरः खगः ॥ ११ ॥ बधिरयति कर्णविवर वाच मूकयति नयनमन्धयति । विकृतयति गात्रयष्टिं रूपद्रोगोऽयमद्भुतो राजन् ॥ १२ ॥ लक्ष्म्या परिपूर्णोऽह न भय मेऽस्तीति मोहनिद्रैषा । परिपूर्णस्यैवेन्दोर्भवति भयं सिंहिकासूनोः ॥ १३ ॥ अर्जुनीयति यदर्जने जनो वर्जनीयजनैर्त्तर्जनादिभिः । मँङ्क्षु नश्यति चिराय सचिता वञ्चिता जगति के न सपदा ॥ १४ ॥ अर्थार्थी जीवलोकोऽय ज्वलन्तमुपसर्पति क्षीणक्षीरा निराजीव्या वत्सस्त्यजति मातरम् ॥ १५ ॥ अर्थार्थी यानि कष्टानि मूढोऽय कुरुते जनः । शतांशेनापि मोक्षार्थी तानि चेन्मोक्षमाप्नुयात् ॥ १६ ॥ अर्थानामर्जने दुःखमर्जिताना च रक्षणे । आये दुःखं व्यये

---

पादटिप्पण्यः

१ समुद्र २ भृगुणा. ३ सरस्वती. ४ कमलम् ५ 'धत्तरकनवाह्वय' इति कोश ६ परिभव प्राप्नोति ७ शङ्खश्च ८ प्रेक्षणीय • ९ 'धन धन धनम्' इत्यनुकरणशब्द, पक्षे,-वित्तम्

१ मनाक्प्रियम् २ भ्रुकुटिमोटनेन वक्रम् ३ भक्ता सेवकास्तेषा द्वेष, पक्षे,-भक्तमन्न तद्वेष ४ जडेषु मूर्खेषु प्रीति, (पक्षे डलयो सावर्ण्यात्) जले रुचि. ५ गुरूणा पित्र। दीनामुल्लङ्घने, पक्षे,-गुरु यल्लङ्घनमुपवासस्तस्मिन्. ६ कटुभाषिण्वम्, पक्षे,-कटुत्वम्. ७ अविषमे ८ आकाशे चरन्नपि ९ विलक्षण १० राहोः ११ महताबाहुवदाचरति १२ भयत्रासादिभि १३ झटिति.

धननिन्दा-धनिप्रशंसा-दरिद्रनिन्दा
६५

---

दुःखं धिगर्थाः कष्टसंश्रयाः ॥१७॥ वरमसिधारा तरुतलवासो
वरमिह भिक्षा वरमुपवासः । वरमपि घोरे नरके पतनं न
च धनगर्वितबान्धवशरणम् ॥ १८ ॥ तानीन्द्रियाण्य-
विकलानि¹ मनस्तदेव सा बुद्धिरप्रतिहता² वचनं तदेव ।
अर्थोष्मणा विरहितः पुरुषः स एव ह्यन्यः क्षणेन भवतीति
विचित्रमेतत् ॥ १९ ॥ आपद्गतं⁴ हससि किं द्रविणान्ध
मूढ लक्ष्मीः स्थिरा न भवतीति किमत्र चित्रम् । एतान्प्र-
श्यसि घटाञ्जल यन्त्रचक्रे रिक्ता भवन्ति भरिता भरिताश्च
रिक्ताः ॥ २० ॥ धनमपि परदत्तं दुःखमौचित्यभाजा³
भवति हृदि तदेवानन्दकारीतरेषाम् । मलयजरसबिन्दुबी-
धते नेत्रमन्तर्जनयति च स एवाह्लादमन्यत्र गात्रे ॥ २१ ॥
लभेद्यैद्युतं⁵ धनं तदधनं धनं यद्यपि लभेत निर्युतं⁶ धनं
निधनमेव तज्जायते । तथा धनपरार्धकं⁷ तदपि माव-
हीनात्मकं यदक्षरपदद्वयान्तरगतं⁸ धनं तद्धनम् ॥ २२ ॥
दायादाः स्पृहयन्ति तस्करगणा मुष्णन्ति⁹ भूमिभुजो दूरेण
च्छलमाकलय्य¹⁰ हुतभुग्भस्मीकरोति¹¹ क्षणात् । अम्भः
प्लावयते क्षितौ विनिहितं यक्षा हरन्ति ध्रुवं दुर्द्वत्तास्तनया¹²
नयन्ति निधनं¹³ धिग्विग्ध्वनं तद्बहु ॥ २३ ॥

---

धनिप्रशंसा

धनवान्बलवाँल्लोके सर्वः सर्वत्र सर्वदा । प्रभुत्वं धनमूलं
हि राज्ञामप्युपजायते ॥ १ ॥ वयोवृद्धास्तपोवृद्धा ज्ञान-
वृद्धाश्च ये परे । ते सर्वे धनवृद्धस्य द्वारे तिष्ठन्ति किंकराः
॥ २ ॥ न सा विद्या न तच्छीलं न तद्दानं न सा कला ।
अर्थार्थिभिर्न तच्छौर्यं धनिनां यन्न कीर्त्यते ॥ ३ ॥ पतन्ति
खङ्गधारासु विशन्ति मँकरालयम्¹⁴ । किं न कुर्वन्ति सुभगे
कष्टमर्थार्थिनो जनाः ॥ ४ ॥ एहि गच्छ पतौत्तिष्ठ वद
मौनं समाचर । एवमाश्राग्रहग्रस्तैः क्रीडन्ति धनिनो-
ऽर्थिभिः ॥ ५ ॥ यस्यार्थास्तस्य मित्राणि यस्यार्थास्तस्य
बान्धवाः । यस्यार्थाः स पुमांल्लोके यस्यार्थाः स च पण्डितः
॥ ६ ॥ को नाम नानुवृत्त्या सुमहदपि धनवतः कुरुते ।
वित्तेशभवनभित्तेः समीपमुपसेवते शंभुः ॥ ७ ॥ हेतुप्रमाण-
युक्तं वाक्यं न श्रूयेत दरिद्रस्य । अप्यैतिपरुषमसमत्स्य¹
पूज्यं वाक्यं समृद्धस्य ॥ ८ ॥ वैभवभाजा दूषण-
मपि भूषणपक्ष एव निक्षिप्तम् । गुणमात्मनामधर्मं द्वेषं
च गृणन्ति कौणादाः ॥ ९ ॥ वाणी दरिद्रस्य शुभा³
हितापि ह्यर्थेन शब्देन च सप्रयुक्ता । न शोभते वित्तवतः
समीपे भेरीनिर्नादोपहतैव वीणा ॥ १० ॥ यादृशि तादृशि
वित्तसनाथे पक्ष पिशाचशतानि वसन्ति । यानि पुनर्निव-
सन्ति महीशे तानि न केनचिदाकलितानि ॥ ११ ॥
न विद्यया नैव कुलेन गौरवं जनानुरागो धनिकेषु सर्वदा ।
कैपालिना⁵ मौलिधृतापि⁶ जाह्नवी प्रयाति रत्नाकरमेव सत्वरम्
॥ १२ ॥ गङ्गा च धारयति मूर्ध्नि सदा कपाली सा तस्य
चुम्बति मुखं न कदाचिदेव । रत्नाकरं प्रति चुचुम्ब
सहस्रवक्त्रैर्गङ्गा यतो युवतय सधनानुकूलाः ॥ १३ ॥
धिग्वस्त्रेतां विद्यां धिगपि कवितां धिक् सुजनता वयो रूपं
धिग्धिग्धिगपि च यशो निर्धनवतः । असौ जीयादेकः
सकलगुणहीनोऽपि धनवान्बहिर्यस्य द्वारे तृणलवनिभाः
सन्ति गुणिनः ॥ १४ ॥ परिक्षीण. कश्चित्स्पृहयति यवानां
प्रसृतये स पश्चात्संपूर्ण. कलयति धरित्रीं तृणसमाम् ।
अतश्चानैकान्त्याद्बहुलघुतयार्थेषु धनिनामवस्था वस्तूनि
प्रथयति च सङ्कोचयति च ॥ १५ ॥

---

दरिद्रनिन्दा

उत्थाय हृदि लीयन्ते दरिद्राणां मनोरथाः । बाल-
वैधव्यदग्धानां कुलस्त्रीणां कुचा इव ॥ १ ॥ हे दारिद्र्य
नमस्तुभ्यं सिद्धोऽहं त्वत्प्रसादतः । पश्याम्यहं जगत्सर्वं न
मा पश्यति कश्चन ॥ २ ॥ इह लोकेऽपि धनिनां परोऽपि
स्वजनायते । स्वजनोऽपि दरिद्राणां तत्क्षणाद्दुर्जनायते
॥ ३ ॥ परीक्ष्य सत्कुलं विद्यां शीलं शौर्यं सुरूपताम् ।
विधिर्ददाति निपुणः कन्यामिव दरिद्रताम् ॥ ४ ॥ येनैर्वा-⁸
म्बरखण्डेन संवीतो निशि चन्द्रमाः । तेनैव च दिवा
भानूरहो दौर्गत्यमेतयोः ॥ ५ ॥ चाण्डालश्च दरिद्रश्च
द्वावेतौ सदृशाविह । चाण्डालस्य न गृह्णन्ति दरिद्रो न
प्रयच्छति ॥ ६ ॥ अर्थेन तु विहीनस्य पुरुषस्याल्पमेधसः ।
क्रियाः सर्वा विनश्यन्ति ग्रीष्मे कुसरितो यथा ॥ ७ ॥
द्वाविमावम्भसि क्षेप्यौ गाढं बद्धा गले शिलाम् । धनिनं
चाप्रदातारं दरिद्रं चातपस्विनम् ॥ ८ ॥ अत्यन्तविमुखे⁹
दैवे व्यर्थे यत्ने च पौरुषे । मनस्विनो दरिद्रस्य वनादन्यत्कुतः

---

[पादटिप्पण्यः]

वामभागः:
१ वैकल्यरहितानि
२ अखण्डिता
३ द्रव्यरूपोन्नतया
४ विपद्ग्रस्तम्
५ दशसहस्रम्, पक्षे,-अकारेण युतं धनम्, अधन-मित्यर्थं
६ लक्षसंख्याकम्, पक्षे,-निंशब्देन युतं धनम्, निधन-मित्यर्थः
७ धनस्य परार्धे संख्याविशेषः; पक्षे,-धनशब्दसवनिध-परमर्थे 'न' इति तच्च भावहीनात्मकम् अभाववोधकमित्यर्थं
८ अक्षरं परमात्मा तच्चरणद्वयान्तरे गतं प्राप्तं यद्धनं मोक्षरूपं धनं तदेव धनम्, पक्षे,-अक्षरयोः पकारदकारात्मकयोर्मध्यवर्ति धन इत्येतदक्षरद्वयरूपम्, धनमित्यर्थं
९ हरन्ति
१० कपटम्.
११ अग्नि
१२ दुष्टाचरणा
१३ नाशम्
१४ समुद्रम्
९ सु. र. भा.

दक्षिणभागः:
१ अतिकठोरम्
२ वैशेषिकशास्त्रप्रवर्तका
३ कल्याणी.
४ दुन्दुभिध्वनिसुप्तेव,
५ शंकरेण
६ मस्तक
७ वधूपक्षे,-'कुलमादौ परीक्षेत' इति विधि, अन्यत्र,-प्रायो हि पण्डिता अकिञ्चना इति दृष्टचरम्
८ आकाशम्, पक्षे,-वस्त्रम्
९ पराङ्मुखे

६६	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[२ प्रकरणम्

सुखम् ॥ ९ ॥ दूये कान्ताकरं वीक्ष्य मणिकङ्कणवर्जितम् । अतः परं परं दूये मणिकं कणवर्जितम् ॥ १० ॥ रात्रौ जानुर्दिवा भानुः कृशानुः संध्ययोर्द्वयोः । पश्य शीतं मया नीतं जानुभानुकृशानुभिः ॥ ११ ॥ किं करोमि क्व गच्छामि कमुपैमि दुरात्मना । दुर्भरेणोदरेणाहं प्राणैरपि विडम्बितः ॥ १२ ॥ दुःखं दुःखमिति ब्रूयान्मानवो नरकं प्रति । दारिद्र्यादधिकं दुःखं न भूतं न भविष्यति ॥ १३ ॥ किं चान्यैः सुकुलाचारैः सेव्यतामेति पूरुषः । धनहीनः स्वपत्नीभिस्त्यज्यते किं पुनः परैः ॥ १४ ॥ किं वाच्यं सूर्येशशिनोर्दारिद्र्यं महता पुरः । दिनरात्रिविभागेन परिधत्तो यदम्बरम् ॥ १५ ॥ मौर्य्यं सर्व्वापदा निष्ठा का हि नापद- जानतः । तस्मिन्नप्यविषण्णो यः क सोऽन्यत्र विपत्स्यति ॥ १६ ॥ यदि नाम कुले जन्म तत्किमर्थं दरिद्रता । दरिद्रत्वेऽपि मूर्खत्वमहो दुःखपरम्परा ॥ १७ ॥ क' स्वभाव- गभीराणां जानीयाद्बहिरापदम् । बालपत्येन भृत्येन यदि सा न प्रकाश्यते ॥ १८ ॥ सन्तोऽपि न विराजन्ते हीनार्थस्येतरे गुणाः । आदित्य इव भूतानां श्रीर्गुणानां प्रकाशिनी ॥ १९ ॥ वरं हि नरके वासो न तु दुश्चरिते गृहे । नरकात्क्षीयते पापं कुगृहात्परिवर्धते ॥ २० ॥ नातः पापीयसीं कश्चिदवस्थां शम्बरोऽब्रवीत् । यस्या नैवाद्य न प्रातर्भोजनं तात विद्यते ॥ २१ ॥ न तथा बाध्यते राज- ञ्छूकृत्या निर्धनो जनः । यथा भद्राणि संप्राप्य तैर्र्विहीनः सुखोचितः ॥ २२ ॥ कुब्जस्य कीटखातस्य दावनिष्कुषित- त्वचः । तरोरप्यूषरस्थस्य वरं जन्म न चार्थिनः ॥ २३ ॥ धर्मार्थकामहीनस्य परकीयान्नभोजिनः । काकस्येव दरिद्रस्य दीर्घमायुर्विडम्बना ॥ २४ ॥ शीतमध्व्या कदन्नं च वयो- तीताश्च योषितः । मनसः प्रातिकूल्यं च जरायाः पञ्च हेतवः ॥ २५ ॥ सुहृदा हि धनं भुक्त्वा कृत्वा प्रणयमी- प्सितम् । प्रतिकर्तुमशक्तस्य जीवितान्मरणं वरम् ॥ २६ ॥ लज्जावतः कुलिनस्य याचितुं धनमिच्छतः । कण्ठे पाराव- तस्येव वाक्करोति गतागतम् ॥ २७ ॥ कण्ठे गद्गदता स्वेदो मुखे वैवर्ण्यवेपथू । म्रियमाणस्य चिह्नानि यानि तान्येव याचतः ॥ २८ ॥ धन्यास्ते ये न पश्यन्ति देश- भङ्गं कुलक्षयम् । परचित्तगतान्दारान्पुत्रं च व्यसनातुरम् ॥ २९ ॥ शेषभार्य्यं तु काव्येन काव्यं गीतेन हन्यते । गीतं तु स्त्रीविलासेन स्त्रीविलासो बुभुक्षया ॥ ३० ॥ जी- वन्त्यर्थक्षये नीचा याञ्चोपद्रववञ्चनैः । कुलाभिमानमूकानां साधूनां नास्ति जीवनम् ॥ ३१ ॥ शून्यमपुत्रस्य गृहं चिरशून्यं नास्ति यस्य सन्मित्रम् । मूर्खस्य दिशः शून्याः सर्वं शून्यं दरिद्रस्य ॥ ३२ ॥ पक्षविकलश्च पक्षी शुष्कश्च तरुः सरश्च जलहीनम् । सर्पश्रोद्धृतदंष्ट्रस्तुल्यं लोके दरिद्रश्च ॥ ३३ ॥ अम्बा तुष्यति न मया न स्नुषया सापि नाम्बया न मया । अहमपि न तया न तया वद राजन्कस्य दोषोऽयम् ॥ ३४ ॥ पृथुकार्तस्वरपात्रं भूषितनिःशेषपरिजनं देव । विलसत्करेणुगहनं संप्रतिसममावयोः संदनम् ॥ ३५ ॥ दारिद्र्यान्मरणाद्वा मरणं संरोचते न दारिद्र्यम् । अल्पक्लेशं मरणं दारिद्र्यमनन्तकं दुःखम् ॥ ३६ ॥ तावत्सन्ति सहाया यावज्जन्तुर्न कृच्छ्रमाप्नोति । अभिपतति शिरसि मृत्यौ कं कः शक्तः परित्रातुम् ॥ ३७ ॥ विकसामि रवावुदिते संकोचमुपैमि चास्तमुपयाते । दारिद्र्यसरसि मग्नः पङ्कज- लीलामनुभवामि ॥ ३८ ॥ घृतलवणतैलतण्डुलशाकेन्धन- चिन्तयानुदिनम् । विपुलगतेरपि पुंसो नश्यति धीर्मन्दविभ- वत्वात् ॥ ३९ ॥ वीणा वंशश्चन्दनं चन्द्रभासः शय्या यानं यौवनस्थास्तरुण्ह्यः । नैतद्रम्यं क्षुत्पिपासार्दितानां सर्व्वारम्भा- स्तण्डुलप्रस्थमूलाः ॥ ४० ॥ दारिद्र्य भोस्त्वं परमं विवेकि गुणाधिके पुंसि सदानुरक्तम् । विद्याविहीने गुण- वर्जिते च मुहूर्तमात्रं न रतिं करोषि ॥ ४१ ॥ दारिद्र्य शोचामि भवन्तमेवमस्मच्छरीरे सुहृदित्युषित्वा । विपन्ने देहे मयि मन्दभाग्ये मेमेति चिन्ता क्व गमिष्यसि त्वम् ॥ ४२ ॥ एको हि दोषो गुणसन्निपाते निमज्जतीन्दोरिति यो बभाषे । न तेन दृष्टं कविना समस्तं दारिद्र्यमेकं गुणकोटिहारि ॥ ४३ ॥ धनैर्विमुक्तस्य नरस्य लोके किं जीवितेनादित एव तावत् । यस्य प्रतीकारनिरर्थकत्वा- त्कोपप्रसादा विफलीभवन्ति ॥ ४४ ॥ अहो नु कष्टं सततं प्रवासस्ततोऽतिकष्टः परगेहवासः । कष्टाधिका नीचजनस्य सेवा ततोऽतिकष्टा धनहीनता च ॥ ४५ ॥ वरं वनं व्याघ्रगजेन्द्रसेवितं द्रुमालयः पत्रफलाम्बुभोजनम् । तृणानि

---

१ खेदं प्राप्नोमि २ मणियुक्तं यत्कङ्कणं तेन वर्जितम् ३ अत्य- न्तम् ४ मृण्मयपात्रम् ५ धान्यकणरहितम् ६ अग्नि ७ आकाशम्, पक्षे,-वस्त्रम्

१ दरिद्रस्य दोष इत्यर्थे २ पृथूनि कार्तस्वरस्य सुवर्णस्य पात्राणि यस्मिंस्तत्, पक्षे,-पृथुकानां बालानामात्तैः स्वरा रुदितशब्दास्तेषां पात्रं भाजनम् ३ भूषिता अलंकृता निःशेषाः परिजना यस्मिन्, पक्षे,- भुवि उषिता निःशेषाः परिजना यस्मिन् ४ विलसन्त्यः शोभमानाः करेणवो हस्तिन्यस्ताभिर्गहनं निबिडम्, पक्षे,-चवयोः सावर्ण्ण्यात् बिले सीदन्तीति बिलसदः, बिलसद एव बिलसत्का बिलवर्तिनो ये रेणवो धूलयस्तैर्गहनं व्याप्तम् ५ गृहम् ६ विचारशीलम् ७ प्रीतिम्. ८ स्थित्वा ९ विनष्टशरीरे १० हतभाग्ये ११ गुणसमुदाये १२ कालिदासः 'एको हि दोषो गुणसन्निपाते निमज्जतीन्दोः किरणे- ष्विवाङ्कः' इति कुमारसंभवस्य पद्ये १३ कोटिगुणनाशकमिति भावः १४ परगृहवासः

दरिद्रनिन्दा

शय्या वसनं च वल्कलं न बन्धुमध्ये धनहीनजीवनम् ॥ ४६ ॥

यदा तु भाग्यक्षयपीडिता दशां नरः कृतान्तोपहितां प्रपद्यते । तदास मित्राण्यपि यान्त्यमित्रतां चिरानुरक्तोऽपि विरज्यते जनः ॥ ४७ ॥

दानं न दत्तं न तपश्च तप्तं नाराधितौ शंकरवासुदेवौ । अग्नौ रणे वा न हुतश्च कायः शरीर किं प्रार्थयसे सुखानि ॥ ४८ ॥

फलाशिनो मूलतृणाम्बुभक्षा विवाससो निस्तरशायिनश्च । गृहे विमूढा मुनिवच्चरन्ति तुल्यं तपः किन्तु फलेन हीनम् ॥ ४९ ॥

अर्था न सन्ति न च मुञ्चति मा दुराशा दानान्न संकुचति दुर्ललितं मनो मे । याञ्चा च लाघवकरी स्ववधे च पापं प्राणाः स्वयं व्रजत किं हि विलम्बनेन ॥ ५० ॥

मग्ना वय परिभवासिभिरुग्रधारैर्दारिद्र्यचण्डदहनेन नितान्तदग्धाः । बन्धूपकारविषमिश्वमपीह मुक्तं जीवाम एव रविजस्य किमस्ति निद्रा ॥ ५१ ॥

धनं यदि गतं गतं चरणयुग्मरेणूत्तमं धरा यदि गता गता कथय मे किमेतावता । इदं पुनर्ररेन्तुदं धनिगणैरिदानीन्तनैर्दरिद्रगणनाविधौ यदहमङ्कपाते धृतः ॥ ५२ ॥

गते सुहृदि शत्रुता सततनिर्विवेके प्रभौ गृहे कुगृहिणीवचःक्रकचदारिते वा हृदि । महाजनविवर्जिते सदसि मानिना श्रेयसे वरं मरणमेव वा शरणमन्यदेशान्तरम् ॥ ५३ ॥

अप्रस्तावस्तुतिभिरनिशं कर्णशूलं करोति स्वं दारिद्र्यं वदति वसनं दर्शयत्येव जीर्णम् । छायाभूतश्चलति न पुरः पार्श्वयोर्नैव पश्चान्निःस्वं खेदं दिशति धनिना व्याधिवदुश्चिकित्सः ॥ ५४ ॥

निवासश्चिन्तायाः परपरिभवो वैरमपरं जुगुप्सा मित्राणां स्वजनजनविद्वेषकरणम् । वनं गन्तुं बुद्धिर्भवति च कलत्रात्यरिमवो हृदिस्थः शोकाग्निर्न च दहति संतापयति च ॥ ५५ ॥

अये लाजानुच्चैः पथि वचनमाकर्ण्य गृहिणी शिशोः कर्णौ यत्नात्सुपिहितवती दीनवदना । मयि क्षीणोपाये यदकृत दृशावश्रुशबले तदन्तःशल्यं मे त्वमिव पुनरुद्धर्तुमुचितः ॥ ५६ ॥

विधातुर्द्वे कन्ये सुगतिरपरा दुर्गतिरभूत्तयोराद्या धाता गुणकुलविहीनाय स ददौ । ततः पश्चात्तापादिव सुगुणसजातमधुना कुलीनं विद्वांसं वरमिह वरेण्यं मृगयते ॥ ५७ ॥

न भिक्षा दुर्भिक्षे मिलति दुरवस्थाः कथममी लभन्ते कर्माणि द्विजपरिवृढान्कारयतु कः । अदत्त्वैव ग्रासं ग्रहपतिरसावस्तमयते क्व यामः किं कुर्मो गृहिणि गहनो जीवनविधिः ॥ ५८ ॥

निरस्थञ्चालीकं क्षुदुपहतसीदत्परिजनं विना दीपाञ्चकं सुखगहनसरुद्धतिमिरम् । अनाक्रान्तद्वारं प्रणयिभिरपूर्णोत्सवमहो गृहं कारापुल्यं भवति खलु दुःखाय गृहिणः ॥ ५९ ॥

सखे खेदं मा गाः कलय किल तास्ता निजकलाः स्वकीर्त्या वर्धस्व क्व नु खलु तवैतद्व्यवसितम् । न तन्मोघत्यत्र स्फुरितमिति चेच्चेतदुचितं विचित्रोत्साहानां किमिदमियदेव त्रिभुवनम् ॥ ६० ॥

दधति न जनास्तन्नैराश्याद्दहष्टविभूतयो यदुचितसुखभ्रंशाद्दुःखं निजच्युतसंपदः । भवति हि तथा जात्यन्धानां कुतो हृदि वेदना नयनविषयं स्मृत्वा स्मृत्वा यथोद्धतचक्षुषाम् ॥ ६१ ॥

मारोदीश्चिरमेहि वत्सरुचिरान्दृष्ट्वाद्य बालानिमानायातास्तव वत्स दास्यति पिता ग्रैवेयं वाससी । श्रुत्वैवं गृहिणीवचांसि निकटे कुड्यस्य निष्किंचनो निःश्वासाश्रुजलप्लुतप्लुतमुखः पान्थः पुनः प्रस्थितः ॥ ६२ ॥

वासःखण्डमिदं प्रयच्छ यदि वा स्वाङ्गे गृहाणार्यकं रिक्तं भूतलमत्र नाथ भवतः पृष्ठे पैंलालोकयः । दम्पत्योरिति जल्पितं निशि यदा चौरः प्रविष्टस्तदा लब्धं कर्पटमन्यतस्तदुपरि क्षिप्त्वा रुदन्निर्गतः ॥ ६३ ॥

वृद्धोऽन्धः पतिरेष मन्मथगतः स्थूणावशेषं गृहं कालोऽभ्यर्णजलागमः कुशलिनी वत्सस्य वार्तापि नो । यत्त्रासचित्ततैलविन्दुघटिका भेषेति पर्याकुला दृष्ट्वा गर्भमरालसा निजैंवधू श्वश्रूश्चिरं रोदिति ॥ ६४ ॥

नो सेवा विहिता गुरोरपि मनाङ्गो वा कृतं पूजनं देवानां विधिवन्न वा शिव शिव क्षिप्रादयः सेविताः । किं तु त्वच्चरणौ सरस्वति रसादाजन्मन्, सेवितौ तन्मान्मा विजहाति सा भगवती शङ्के संपत्नी तव ॥ ६५ ॥

क्षुत्क्षामाः शिशवः शवा इव भृशं मन्दाशया बान्धवा लिप्ता जर्जरर्कंकरी जैतुलवैर्नो मां तथा बाधते । गेहिन्या त्रुटितांशुकं घटयितुं कृत्वा सेंकांकु सितं कुप्यन्ती प्रतिवेशिलोकगृहिणी सूचीं यथा याचिता ॥ ६६ ॥

दग्धं खाण्डवमर्जुनेन बलिना दिव्यैर्द्रुमैः सेवितं दग्धा वायुसुतेन रावणपुरी लङ्का पुनः स्वर्णभूः । दग्धः पञ्चशरः पिनाकपतिना तेनाप्ययुक्तं कृतं दारिद्यं जनतापकारकमिदं केनापि दग्धं नहि ॥ ६७ ॥

उत्तिष्ठ क्षणमेकमुद्वह सखे दारिद्र्यभारं मम श्रान्तस्तावदहं चिरान्मरणजं सेवे त्वदीयं सुखम् । इत्युक्तं धनवर्जितस्य वचनं श्रुत्वा श्मशाने शवो दारिद्र्यान्मरणं वरं वरमिति ज्ञात्वैव तूष्णीं स्थितः ॥ ६८ ॥

भद्रे वाणि कुरुष्व तावदमलां वर्णानुपूर्वी मुखे चेतः स्वास्थ्यमुपैहि याहि करुणे

---

टिप्पणियाँ (Footnotes):

वाम भाग: १ आस्तरणहीनभूपृष्ठशायिन
२ लघुत्वकारिणी
३ कालदैव्येनेति यावत्
४ मर्मस्पृक्
५ छादितवती

दक्षिण भाग: १ रोदनं मा कुरु
२ कण्ठभूषणम्
३ वस्त्रे
४ भित्ते
५ दरिद्र
६ धान्यतृणसंस्तर
७ जीर्णवस्त्रखण्डम्.
८ शय्या
९ गृहस्तम्भ.
१० समीप
११ व्याकुला
१२ क्षुषाम्
१३ लक्ष्मीहित्यर्थे
१४ चालनीसदृश सचिद्र कुम्भ
१५ लाक्षाखण्डे
१६ स्तवसदितम्
१७ मदन
१८ धारय

६८ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ २ प्रकरणम्

प्रज्ञे स्थिरत्वं भज । लज्जे तिष्ठ पराङ्मुखी क्षणमहो तृष्णे पुरः स्थीयता पापौ यावदहं ब्रवीमि धनिनं देहीति दीन वचः ॥ ६९ ॥ यो गङ्गामतरत्तथैव यमुना यो नर्मदा शर्मदा$^१$ का वार्ता सरिदम्बुलङ्घनविधौ यश्चार्णवास्तीर्णवान् । सोऽस्माक चिरमास्थितोऽपि सहसा दारिद्र्यनामा सखा त्वद्दानाम्बुसरित्प्रवाहलहरीमग्नो न संभाव्यते ॥ ७० ॥ दारिद्र्याद्ध्रियमेति ह्रीपरिगतः$^३$ सत्त्वात्परिभ्रश्यते$^२$ निःसत्त्वः$^४$ परिभूयते परिभवान्निर्वेद$^५$मापद्यते । निर्विण्णः शुचमेति शोकनिहतो बुद्ध्या परित्यज्यते निर्बुद्धिः क्षयमेत्यहो निधनता सर्वापदामार्मास्पदम्$^६$ ॥ ७१ ॥ शीतेनोद्धुषितस्य माषशिमिवचिन्तार्णवे मज्जतः शान्ताग्नि स्फुटिताधरस्य धमतः क्षुत्क्षामकण्ठस्य मे । निद्रा काव्यवमानितेव दयिता सत्यज्य दूर गता सत्यान्नप्रतिपादितेव वसुधा न क्षीयते शर्वरी ॥ ७२ ॥ दारिद्र्यात्पुरुषस्य बान्धवजनो वाक्ये न संतिष्ठते सुस्निग्धा विमुखीभवन्ति सुहृदः स्फारीभवन्त्यापदः । सत्त्व ह्रासमुपैति शीलशशिनः कान्तिः परिम्लायते पाप कर्म च यत्परैरपि कृतं तत्तस्य संभाव्यते ॥ ७३ ॥ सङ्ग नैव हि कश्चिदस्य कुरुते संभाव्यते नादरात्संप्राप्तो गृहमत्सवेषु धनिना सावज्ञमालोक्यते । दूरादेव महाजनस्य विहरत्यल्पच्छदो लज्जया मन्ये निर्धनता प्रकाममपर षष्ठं महापातकम् ॥ ७४ ॥ चौरैर्भ्यो न भय न दण्डपतन त्रासो न वा भूपतेर्निःसङ्गं शयन निशासु गमनं दुर्गेषु मार्गेषु च । दारिद्र्य सुखमेव केवलमहो दोषद्वय वर्तते जाया निन्दति चाङ्गभोगसमये मुञ्चन्ति वै याचकाः ॥ ७५ ॥ वासश्चर्म विभूषण शवशिरो भस्माङ्गलेपः सदा भैको गौः स च लाङ्गलाद्यकुशलः सम्पत्तिरेतादृशी । इत्यालोच्य विमुच्य शङ्करमगाद्भाकर जाह्नवी कष्ट निर्धनिकस्य जीवितमहो दारैरपि त्यज्यते ॥ ७६ ॥ मद्गेहे मूषकीव मूषकवधूर्भूषकैव मार्जारिका मार्जारीव शुनी शुनीव गृहिणी वाच्यः किमन्यो जनः । इत्यापन्नशिशून्प्रसूनविजहतो दृष्ट्वा तु झिल्लीरवैर्हता तन्तुवितानसंवृतमुखी चुल्ली चिर रोदिति ॥ ७७ ॥ पीठाः$^७$ कच्छपवत्तरन्ति सलिले संमार्जनी मीनवद्दर्वी सर्पविचेष्टितानि कुरुते संत्रासयन्ती शिशून् । शूर्णार्यावृतमस्तका च गृहिणी भित्तिः प्रपातोन्मुखी रात्रौ पूर्णतडागसन्निभमभूद्राजन्मदीय गृहम् ॥ ७८ ॥ शीलं शातयति श्रुत शमयति प्रज्ञा निहन्त्यादर दैन्य दीपयति क्षमा क्षपयति व्रीडामपि ह्यस्यति । तेजो जर्जरयत्यपास्यति मति विस्तारयत्यर्थिता पुंसः क्षीणधनस्य किं न कुरुते वैरं कुटुम्बग्रहः ॥ ७९ ॥ दारिद्र्येण समीरितापि बहुशः कण्ठ समालम्बते कण्ठात्कष्टशतैः कथं कथमपि प्राप्नोति जिह्वातलम् । जिह्वाकीलककीलितेव सुदृढ तस्मान्न निर्यात्यसौ वाणी प्राणपरिक्षयेऽपि महता देहीति नास्तीति च ॥ ८० ॥ दृष्ट दुर्जनचेष्टितं परिभवो लब्धः समानाज्जनात्पिण्डार्थे धनिना कृत श्लडितं भुक्त कपालेष्वपि । पन्थामध्वनि$^१$ सप्रयातमसकृत्सुप्त तृणप्रस्तरे यच्चान्यत्र कृतं कृतान्त कुरु हे तत्रापि सज्जा वयम् ॥ ८१ ॥ आसे चेत्स्वगृहे कुटुम्बभरणं कर्तुं न शक्तोऽस्म्यहं सेवे चेत्सुखसाधनं मुनिवनं मुष्णन्ति मा तस्कराः । क्षेत्रे चेत्स्वतनु त्यजामि नरकाद्भीरात्महत्यावशान्नो जाने करवाणि दैव$^२$ किमहं मर्तुं न वा जीवितुम् ॥ ८२ ॥ मा भूजन्म महाकुले तदपि चेन्मा भूद्विपत्सापि चेन्मा भूद्दारि कलत्रमस्ति यदि तन्मा भूद्दयार्द्रं मनः । तच्चेदस्ति तदस्तु मृत्युरथ चेत्तस्यापि नास्ति क्षणस्तजन्मान्तरनिर्विरोधसदशदेशान्तरेऽस्तु स्थितिः ॥ ८३ ॥ यैः कारुण्यपरिग्रहान्न गणित. स्वार्थ. परार्थे प्रति यैश्चात्यन्तदयापरैर्न विहिता वन्ध्यार्थिना प्रार्थना । ये चासन्नरदुःखदुःखितधियस्ते साधवोऽस्त गताशङ्कः संहर बाष्पवेगमधुना कस्साम्रतो रुद्यते ॥ ८४ ॥ सक्तूञ्छोषयति द्रुतान्त्रतिकरोत्याक्रन्दतो बालकान्प्रत्यासिञ्चति कर्परेण सलिलं शय्यातृण रक्षति । धृत्वा मूर्ध्नि पुराणशूर्पशकलं शून्ये गृहे व्याकुला किं तद्यन्न करोति दुर्गतवधूर्देवे भृशं वर्षति ॥ ८५ ॥ दारिद्र्यक्षितिपः स मे निजपतिस्तस प्रसादद्भवाच्या जीवनमम्बर दश दिशो वासश्च देवालये । असद्वैरिणि लब्धसगतिरिति त्वय्याश्रये कुप्यता मद्बुत्ति विनियोजितास्तवदयः का नाम वृत्तिर्मम ॥ ८६ ॥ आसीत्ताम्रमयं शरीरमधुना सौवर्णवर्ण गत मुक्ताहारलताश्रुबिन्दुनिर्वहैनैःश्वस मे कल्पिता । स्वल्प स्वल्पमनल्पकल्पमधुना दीर्घे वयः कल्पितं स्वामिन्दुःख भवत्प्रसादवशतः किं कि न लब्धं मया ॥ ८७ ॥

---

दानप्रशंसा

अनुकूले विधौ देयं यतः पूरयिता$^३$ हरिः । प्रतिकूले विधौ देयं यतः सर्वं हरिष्यति ॥ १ ॥
यद्ददाति यदश्नाति तदेव धनिनो धनम् । अन्ये मृतस्य क्रीडन्ति दारैरपि धनैरपि ॥ २ ॥
यद्ददासि विशिष्टेभ्यो यच्चाश्नासि दिने दिने । तत्ते वित्तमह मन्ये शेषमन्यस्य रक्षसि ॥ ३ ॥
त्याग एको गुणः श्लाघ्यः किमन्यैर्गुणराशिभिः । त्यागा-

---

पादटिप्पण्यः (Left Footnotes):
१ सुखदात्रीम्
२ न दृश्यते.
३ लज्जा प्राप्नोति.
४ लज्जा युक्त
५ खेदम्
६ स्थानम्
७ आसनानि

पादटिप्पण्यः (Right Footnotes):
१ गर्ते
२ दैवे
३ पूरणकर्ता

दानप्रशंसा-लोभनिन्दा	६३

जगत्सु पूज्यन्ते पशुपाषाणपादपाः ॥ ४ ॥ भवन्ति नरका-	विधिना वितीर्णः स प्रीतिदायो बहुमन्तुमर्हः ॥ २४ ॥
पापात्पाप दारिद्र्यसम्भवम् । दारिद्र्यमप्रदानेन तस्माद्दानपरो	दानेन भूतानि वशीभवन्ति दानेन वैराण्युपि यान्ति नाशम् ।
भवेत् ॥ ५ ॥ ग्रासादर्थमपि ग्रासमर्थिभ्यः किं न यच्छसि ।	परोऽपि बन्धुत्वमुपैति दानैर्दान हि सर्वव्यसनानि हन्ति
इच्छानुरूपो विभवः कदा कस्य भविष्यति ॥ ६ ॥	॥ २५ ॥ तुरगशतसहस्रं गोगजाना च लक्ष कनककनरजत-
गौरवं प्राप्यते दानान्न तु वित्तस्य सञ्चयात् । स्थितिरुच्चैः	पात्रं मेदिनी सागरान्ताम् । विमलकुलवधूना कोटिकन्याश्च
पयोदाना पयोधीनामधः स्थितिः ॥ ७ ॥ दरिद्रान्भर कौन्तेय	दद्यान्नहि नहि सममेतैरन्नदान प्रधानम् ॥ २६ ॥ कामं
मा प्रयच्छेश्वरे धनम् । व्याधितस्यौषधं पथ्यं नीरुजस्य	वाचः कतिचिदफलाः सन्तु लोके कवीना सन्त्येवान्या मधु-
किमौषधैः ॥ ८ ॥ दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणे ।	रिपुकथाः संस्तवात्कामदोग्ध्र्यः । वित्त काम भवतु विफल
देशे काले च पात्रे च तद्दान सात्त्विकं विदुः ॥ ९ ॥	दत्तमश्रोत्रियेभ्यः पात्रे दत्तर्भवति हि धनैर्धन्यता भूरिदातुः
उपार्जिताना वित्ताना त्याग एव हि रक्षणम् । तडागोदर-	॥ २७ ॥ देयं भो ह्यघने धनं सुकृतिभिर्नो सचितं सर्वदा
संस्थाना परीवाह इवाम्भसाम् ॥ १० ॥ दानोपभोगवन्ध्या	श्रीकर्णस्य बलेश्र विक्रमपतेरद्यापि कीर्तिः स्थिता । आश्चर्य मधु-
या सुहृद्भिर्या न भुज्यते । पुंसा यदि हि सा लक्ष्मीरलक्ष्मीः	दानभोरहित नष्ट चिरात्सचितं निर्वेदादिति पाणिपादयुगल
कतमा भवेत् ॥ ११ ॥ किं तया क्रियते लक्ष्म्या या वधूरिव	घर्षन्त्यहो मक्षिकाः ॥ २८ ॥
केवला । या न वेश्येव सामान्या पथिकैरुपभुज्यते ॥ १२ ॥
आयासशतलब्धस्य प्राणैभ्योऽपि गरीयसः । गतिरेकैव वित्तस्य	लोभनिन्दा
दानमन्या विपत्तयः ॥ १३ ॥ दानेन श्लाघ्यता यान्ति	लोभः प्रतिष्ठा पापस्य प्रसूतिर्लोभ एव च । द्वेषक्रोधादि-
पशुपाषाणपादपाः । दानमेव गुणः श्लाघ्यः किमन्यैर्गुण-	जनको लोभः पापस्य कारणम् ॥ १ ॥ लोभात्क्रोधः प्रम-
कोटिभिः ॥ १४ ॥ दानं भोगो नाशस्तिस्रो गतयो भवन्ति	वति लोभात्कामः प्रजायते । लोभान्मोहश्च नाशश्च लोभः
वित्तस्य । यो न ददाति न भुङ्क्ते तस्य तृतीया गतिर्भवति	पापस्य कारणम् ॥ २ ॥ लोभात्क्रोधः प्रभवति क्रोधाद्द्रोहः
॥ १५ ॥ यो न ददाति न भुङ्क्ते सति विभवे नैव तस्य	प्रवर्तते । द्रोहेण नरकं याति शास्त्रज्ञोऽपि विचक्षणः
तद्द्रव्यम् । तृणमयकृत्रिमपुरुषो रक्षति सस्यं परस्यार्थे	॥ ३ ॥ मातरं पितरं पुत्रं भ्रातरं वा सुहृत्तमम् । लोभाविष्टो
॥ १६ ॥ दातव्य भोक्तव्य सति विभवे सञ्चयो न	नरो हन्ति स्वामिन वा सहोदरम् ॥ ४ ॥ लोभेन
कर्तव्यः । पश्येह मधुकरीणा सचितमर्थ हरन्त्यन्ये	बुद्धिश्चलति लोभो जनयते तृषाम् । तृषार्तो दुःखमाप्नोति
॥ १७ ॥ मीयता कथमभीप्सितमेषा दीयता द्रुतमयाचित-	परत्रेह च मानवः ॥ ५ ॥ लोभाविष्टो नरो वित्त वीक्षते न
मेव । त धिगस्तु कलयन्नपि वाञ्छामर्थिवागवसर सहते	स चापदम् । दुग्धं पश्यति मार्जारो न तथा लघुडाहतिम्
यः ॥ १८ ॥ प्रापितेन चटूघाकुविर्डम्ब लम्भितेन बहुया-	॥ ६ ॥ प्रायेण धनिनामेव धनलोभो निरन्तरम् । पश्य
चनल्जाम् । अर्थिना यदघमर्ज्यते दाता तन्न लुम्पति विल-	कोटिद्वयोपेत लक्षीय प्रणत धनुः ॥ ७ ॥ लोभः सदा
म्ब्य ददानः ॥ १९ ॥ यत्प्रदेयमुपनीय वदान्यैर्दीयते	विचिन्त्यो लुब्धेभ्यः सर्वतो भय दृष्टम् । कार्याकार्यविचारो
सलिलमर्थिजनाय । याचनोक्तिविफलत्वविशङ्कात्रासमुर्च्छन-	लोभाविमूढस्य नास्त्येव ॥ ८ ॥ सत्यप्रसमतपोभिः सत्यधनैः
चिकित्सितमेतत् ॥ २० ॥ अर्थिने न तृणवद्धनमात्र किंतु	शास्त्रवेदिभिर्विजितः । लोभोऽर्बटं प्रविष्टः कुटिल हृदय
जीवनमपि प्रतिपाद्यम् । एवमाह कुशवज्जलदायी द्रव्यदान-	किराटीनाम् ॥ ९ ॥ स्नेहोपपन्न इति पूर्णदशाविशेषशाली
विधिरुक्तिविदग्धः ॥ २१ ॥ पङ्कसंगरविगर्हितमहं न	स्वमात्मनि वसुप्रकरं निधाय । लब्धोदये तमथ गृह्णति
श्रियः कमलममाश्रयणार्य । अर्थिपाणिकमलं विमल तद्वास-	पद्मबन्धौ दीपा भवन्ति कलुषा बलवान्हि लोभः ॥ १० ॥
वेश्म विदधीत सुधीस्तत् ॥ २२ ॥ दानपात्रमधमर्णमिहै-	यहुर्गामैटवीमटन्ति विकटं क्रामन्ति देशान्तर गाहन्ते
कमाहि कोटिगुणितं दिवि दायि । साधुरेति सुकृतैर्यदि	गहन समुद्रमथनक्लेश कृषि कुर्वते । सेवन्ते कृपणं पतिं
कर्तु पारलौकिककुसीदमसीदत् ॥ २३ ॥ अर्थी विनैवार्थ-	गद्घटासघट्टदुःसचर सर्पन्ति र्प्रधनं धनान्धितधियस्तलोम-
नयोपसीदन्नाल्पोऽपि धीरैरवधीरणीयः । मान्येन मन्ये	विस्फूर्जितम् ॥ ११ ॥

---

पादटिप्पणी (वाम भाग)	पादटिप्पणी (दक्षिण भाग)
१ अनेकोपभोग्या २ नाश इत्यर्थः ३ तृणकृतकपटपुरुषाकार सस्यरक्षणार्थमुच्चप्रदेशे शृगालादिभयहेतुस्तृणादिघटित पुरुष स्थाप्यत इति प्रसिद्धम् ४ ऐश्वर्ये ५ भ्रमरीणाम्. ६ हास्यत्वम्	१ तिष्ठतीति शेष २ धनुष प्रान्तभागद्वयम्, हृदयगुहायामित्यर्थ ३ लक्ष लक्ष्यम्, पक्षे,-लक्षसंख्या ४ गर्तम् ५ किराटो वणिग्जातिविशेषः ६ गहनाम् ७ अरण्यम् ८ युद्धम् ९ विलास·

७०	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ २ प्रकरणम्

उदारप्रशंसा

शतेषु जायते शूरः सहस्रेषु च पण्डितः । वक्ता दशसहस्रेषु दाता भवति वा न वा ॥ १ ॥

अदाता पुरुषस्त्यागी धनं संत्यज्य गच्छति । दातारं कृपणं मन्ये मृतोऽप्यर्थं न मुञ्चति ॥ २ ॥

रक्षन्ति कृपणाः पाणौ द्रव्यं कैव्यमिवात्मनः । तदेव सन्तः सततमुत्सृजन्ति यथा मलम् ॥ ३ ॥

याचितो यः प्रहृष्येत दत्त्वा च प्रीतिमान्भवेत् । तं दृष्ट्वाप्यथवा श्रुत्वा नरः स्वर्गमवाप्नुयात् ॥ ४ ॥

आकारमात्रविज्ञानसंपादितमनोरथाः । ते धन्या ये न शृण्वन्ति दीनाः प्रणयिना गिरः ॥ ५ ॥

कर्णल्लङ्घिगुणोत्कर्षास्त्यागिनो धन्यनास्तथा । निष्फलान्न विमुञ्चन्ति मार्गणान्सुमुखे स्थितान् ॥ ६ ॥

देहि देहीति जल्पन्ति त्यागिनोऽप्यर्थिनोऽपि च । आलोकयन्ति रभसादस्ति नास्तीति न क्वचित् ॥ ७ ॥

युध्यन्ते पक्षिपशवः पठन्ति शुकसारिकाः । दातुं शक्नोति यो वित्तं स शूरः म च पण्डितः ॥ ८ ॥

अयं निजः परो वेति गणना लघुचेतसाम् । उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम् ॥ ९ ॥

लक्ष्मीपयोधरोत्सङ्गकुङ्कुमारुणितो हरेः । धन्यो बलिः स येनास्य भिक्षापात्रीकृतः करः ॥ १० ॥

कर्णस्त्वचं शिबिर्मांसं जीवं जीमूतवाहनः । ददौ दधीचिरस्थीनि नास्त्यदेयं महात्मनाम् ॥ ११ ॥

दाता नीचोऽपि सेव्यः स्यान्निष्फलो न महानपि । जलार्थी वारिधिं त्यक्त्वा पश्य कूपं निषेवते ॥ १२ ॥

पुंसामुन्नतचित्तानां सुखावहमिदं द्वयम् । सर्वसङ्गविवृत्तिर्वा विभूतिर्वा सुविस्तरा ॥ १३ ॥

जरामरणदौर्गत्यव्याधयस्तावदास्ताम् । जन्मैव किं न वीरस्य भूयो भूयश्चपाकरम् ॥ १४ ॥

अपि नाम स दृश्येत पुरुषातिशयो भुवि । गर्वोच्छूनमुखा येन धनिनो नावलोकिताः ॥ १५ ॥

पृथ्वी पृथ्वीगुणा मान्याः सन्ति भूपा विवेकिनः । पराभवपदं यान्ति कस्मादुन्नतबुद्धयः ॥ १६ ॥

परिपूर्णगुणोपभोगगरिमोद्धार एव सः । त्रिजगत्स्पृहणीयेऽस्मिन् रुचिर्द्रविणेऽपि यत् ॥ १७ ॥

त्यागो गुणो वित्तवता वित्तं त्यागवता गुणः । परस्परवियुक्तौ तु वित्तत्यागौ विडम्बना ॥ १८ ॥

नृणां धुरि स एवैको यः कश्चित्त्यागपाणिना । निर्माष्टिं प्रार्थनापांसुधूसरं मुखमर्थिनाम् ॥ १९ ॥

बुद्धिर्या सत्त्वरहिता स्त्रीत्वं तत्केवलम् । सत्त्वं चानयसंपन्नं तत्पुंस्त्वं न पौरुषम् ॥ २० ॥

अत्यद्भुतमिमं मन्ये स्वभावममनस्विनः । यदुपक्रियमाणोऽपि प्रीयते न विलीयते ॥ २१ ॥

सैवं परं न विनश्यति तैनुरपि या श्रीर्निवेशिता सत्सु । अवशिष्यते हिमांशोः सैव कला या स्थिता शंभौ ॥ २२ ॥

कियती पक्षसहस्री कियती लक्षापि कोटिरपि कियती । औदार्योन्नतमना रत्नवती वसुमती कियती ॥ २३ ॥

प्रत्युपकुर्वत्पूर्वं कृतोपकारमपि लज्जयति चेतः । यस्तु विहितोपकारादुपकारः सोऽधिको मृत्योः ॥ २४ ॥

जीवञ्जीवयति हि यो ज्ञातिजनं परिजनं च सुहृदश्च । तस्य सफलं गृहश्रीर्धिगनुपजीव्यां धनसमृद्धिम् ॥ २५ ॥

यच्छल्लमपि जलदो वल्लभतामेति सर्वलोकस्य । नित्यं प्रसारतिकरः सवितापि भवत्यचक्षुष्यः ॥ २६ ॥

नासौ यत्केनचिदपि मनोरथा अपि यतो निवर्तन्ते । तद्यदि न लभ्यतेऽन्यन्मनस्विन किमभिमानफलम् ॥ २७ ॥

घटन विघटनमथवा कार्याणां भवति विधिनियोगेन । उचितेऽनुचिते कर्मणि वृत्तिनिवृत्ती समादत्ते ॥ २८ ॥

कल्पस्थायि न जीवितमैश्वर्यं नाप्यते च यदभिमतम् । लोकस्ताप्यकार्यं कुरुते कार्यं किमुद्दिश्य ॥ २९ ॥

धनबाहुल्यमहेतुः कोऽपि निसर्गेण सुत्ककरः । प्रावृषि कस्यानुसुचः संपत्ति किमधिकाम्बुनिधेः ॥ ३० ॥

द्रविणार्जनजः परिश्रमः फलितोऽप्यस्य जनस्य नीरसः । द्रविणार्जनमात्मतुष्टये परमावर्जयितुं गुणार्जनम् ॥ ३१ ॥

नाक्षराणि पठता किमपाठि पाठितोऽपि किमु विस्मृत एव । इत्थमर्थिजनसंशयदोलाखेलना खलु चकार नकारः ॥ ३२ ॥

यः प्रशसति नरो नरमन्यं देवतासु वरदासु सतीषु । मुग्धधीर्धनलवस्पृहयालुस्तन्नृशंसमहमाद्यमवैमि ॥ ३३ ॥

यथा शरीरं किल जीवितेन विनाकृतं काष्ठमिवावभाति । तथैव तज्जीवितमप्यवैमि लोकोत्तरेण स्फुरितेन शून्यम् ॥ ३४ ॥

जातश्च नाम न विनङ्क्ष्यति चेत्युक्तमुत्पाद एव नियमेन विनाशहेतु । तुल्ये च नाम मरणव्यसनोपतापे मृत्युर्वरं परहितावहताशयस्य ॥ ३५ ॥

उत्पादिता स्वयमियं यदि तत्तन्नूजा तातेन वा यदि तदा भगिनी खलु श्रीः । यद्यन्यसगमवती च तदा परस्त्री तत्यागशङ्क-मनसः सुधियो भवन्ति ॥ ३६ ॥

त्वयि सति शिवदार्य्यसर्वस्वैर्मार्थितानामितरमनुमरन्तो दर्शयन्तोऽर्थिमुद्राम् । चौरमचरणपातैर्दुर्ग्रह दोग्धुकामा करभमनुसरामः कामधेनौ स्थितायाम् ॥ ३७ ॥

इयत्यप्येतस्मिन्मघवधिमहत्यध्वनि गुणास्त एवामी द्वित्रा जरठजरठा यान्ति गणनाम् । अहो ग्राम्यो लोकः स न परममीभिः कृतधृतिः स्वयस्तब्वो यावत्कलयति समग्रं तृणमिदम् ॥ ३८ ॥

क्वचित्परिचिन्त्यैव परितापमात्मन्यमी न बिभ्रति मनस्विनो

---

पाद-टिप्पणी (Footnotes)

[वामभागः]
१ मासम्
२ बाणान्, पक्षे,-याचकान्
३ स्वकीय
४ एतन्नामको राजा
५ नृपश्रेष्ठः
६ मुनीश्वर
७ समुद्रम्
८ स्फीतवदनाः

[दक्षिणभागः]
१ अल्पा
२ याचितानाम्
३ पाश्चात्यचरणपातै
४ ऊर्ध्वम्

उदारप्रशंसा-कृपणनिन्दा

७१

---

यदमुना न तावत्क्षितिः । अहर्निशमिहैव ये परमनोऽनुवृत्त्या पुनर्वहन्ति विजिगीषुता किमिव तेऽनुकम्पास्पदम् ॥ ३९ ॥ भुज्यन्ते स्वगृहस्थिता इव सुख यस्यार्थिभिः संपदः पद्मौ यस्य मतिस्तमःप्रहतये द्यावेव तौ प्राणितः । यस्त्वात्मभरिरुन्नतेऽपि विभवे हीनश्च विद्वत्तया तस्यालेख्यमणेरिवाकृतिभृतः सत्ताप्यसत्ता ननु ॥ ४० ॥ आधाराय धरावकाशविधयेऽप्याकाशमालोकने भास्वानात्ममहत्त्वसाधनविधावन्थे गुणाः केचन । इत्यस्मिन्नुपकारकारिणि सदा वर्गे पर दुस्त्यजे दैन्यव्रीडकलब्धमज्जतु कथं चेतो महाचेतसाम् ॥ ४१ ॥ नित्य या गुरुभृत्यबन्धुसुजनैर्न स्वेच्छया भुज्यते पश्यन्ति स्पृहयालवो न रिपवो या विक्रमासादिताम् । यस्याः साधुपरिक्षयेण सुहृदा नाशेन वा संभवो नो सपद्विपदेव सा गुणवता प्रीतिस्तया कीदृशी ॥ ४२ ॥ न्याय्य मार्गममुञ्झतः सुकृतिनो दैवाद्भवन्त्यापदो यास्ताः सन्तु बलेरिवादिपुरुषाद्योऽर्थी स्वय यच्छतः । शक्तस्येव जुगुप्सितैः सुबहुभिर्निन्दैश्च कर्मभिर्देवानामुपरि प्रभुत्वमपि मे मा भून्नृपाकारणम् ॥ ४३ ॥ रुद्रोऽद्रिं जलधि हरिर्दिविषदो दूर विहायःश्रिता भोगीन्द्राः प्रबला अपि प्रथमतः पातालमूले स्थिताः । लीनाः पद्मवने सरोजनिलया मन्येऽर्थिसार्थाद्विया दीनोद्धारपरायणाः कलियुगे सत्पुरुषाः केवलम् ॥ ४४ ॥

---

कृपणनिन्दा

भिक्षाद्वारा गृहे गृहे । दीयता दीयता नित्यमदातुः फलमीदृशम् ॥ ९ ॥ द्वारं द्वार रटन्तीह भिक्षुकाः पात्रपाणयः । दर्शयन्त्येव लोकानामदातुः फलमीदृशम् ॥ १० ॥ न दातुं नोपभोक्तु च शक्नोति कृपणः श्रियम् । किं तु स्पृशति हस्तेन नपुंसक इव स्त्रियम् ॥ ११ ॥ किंशुके कि शुकः कुर्यात्फलितेऽपि बुभुक्षितः । अदातरि समृद्धेऽपि कि कुर्मुरुपजीविनः ॥ १२ ॥ वरं विभवहीनेन प्राणैः संतर्पितोऽनलः । नोपचारपरिश्रष्टः कृपणः प्रार्थितो जनः ॥ १३ ॥ उदारचरितस्याग्नी याचितः कृपणोऽधिकः । एको धनं ततः प्राणानन्यः प्राणास्ततो धनम् ॥ १४ ॥ नोपभोक्तुमपि क्लीबो जानात्युपचिता श्रियम् । ग्राम्यो विरागयत्येव रमयन्नपि कामिनीम् ॥ १५ ॥ कृपण. स्ववधूसङ्ग न करोति भयादिह । भविता यदि मे पुत्रः स मे वित्तं हरेदिति ॥ १६ ॥ यद्गोधोऽधः क्षितौ वित्तं निचखान मितपचः । तदैवोनिरयं गन्तु चक्रे पन्थानमग्रतः ॥ १७ ॥ निजसौख्यं निरुन्धानो यो धनार्जनमिच्छति । परार्थ भारवाहीव क्लेशस्यैव हि भाजनम् ॥ १८ ॥ असम्भोगेन सामान्यं कृपणस्य धनं परैः । अस्येदमिति संबन्धो हानौ दुःखेन गम्यते ॥ १९ ॥ सति द्राक्षाफले क्षीरे मृदामास्वादनं मुदे । अहो मातुरियं रीतिः कृपणे गर्भवर्तिनि ॥ २० ॥ अदातुर्मानस कापि न स्पृशन्ति कवेर्गिरः । दोषायैवातिवृद्धस्य विलासास्तरुणीकृताः ॥ २१ ॥ शरणं किं प्रपन्नानि विषवन्मारयन्ति किम् । न त्यज्यन्ते न भुज्यन्ते कृपणेन धनानि यत् ॥ २२ ॥ धनं यदिह मे दत्से विधे मा देहि कहिंचित् । औदार्य धनिनो देहि यन्मदीये हृदि स्थितम् ॥ २३ ॥ वीणेव श्रोत्रहीनस्य लोलक्षीव विर्चक्षुषः । व्यसोः कुसुममालेव श्रीः कदर्यस्य निष्फला ॥ २४ ॥ लुब्धो न विसृजत्यर्थं नरो दारिद्र्यशङ्कया । दातापि विसृजत्यर्थं तैयैव ननु शङ्कया ॥ २५ ॥ या विपत्तिर्धनापाये नृणा भोगिवदान्ययोः । प्रज्ञापकर्षत्यागेव प्राप्ता हि कृपणेन सा ॥ २६ ॥ गृहमध्यनिखातेन धनेन रमते यदि । स तु तेनानुसारेण रमते कि न मेरुणा ॥ २७ ॥ अतिसंचयकर्तृणा वित्तमन्यस्य कारणात् । अन्यैः सचीयते यत्नादन्यैश्च मधु पीयते ॥ २८ ॥ विडम्बनैव पुंसि श्रीः परप्रणयपांसुले । कान्तिं कामिहि कुर्वीत कुणौ कटककल्पना ॥ २९ ॥ कृत्वोपकारं यस्तस्माद्वाञ्छति प्रत्युपक्रियाम् । दीनस्तृष्णाविधेयत्वाद्वान्तमप्युपलेढि सः ॥ ३० ॥ दैववशादुत्पन्ने सति विभवे यस्य नास्ति भोगेच्छा ।

कृपणेन समो दाता न भूतो न भविष्यति । अस्पृशन्नेव वित्तानि यः परेभ्यः प्रयच्छति ॥ १ ॥ यदर्ज्यते परिक्लेशैरर्जितं यन्न भुज्यते । विभज्यते यदन्तेऽन्यैः कस्यचिन्मास्तु तद्धनम् ॥ २ ॥ यत्करोत्यरतिं क्लेशं तृष्णा मोहं प्रजागरम् । न तद्धनं कदर्याणा हृदये व्याधिरेव सः ॥ ३ ॥ मृत्युः शरीरगोप्ताऽर धनरक्ष वसुंधरा । दुश्चारिणी च हसति स्वपति पुत्रवत्सलम् ॥ ४ ॥ त्यागभोगविहीनेन धनेन धनिनो यदि । भवामः किं न तेनैव धनेन धनिनो वयम् ॥ ५ ॥ दानोपभोगरहिता दिवसा यस्य यान्ति वै । स लोहकारभस्त्रेव श्वसन्नपि न जीवति ॥ ६ ॥ अबुधैरर्थलाभाय पण्यस्त्रीभिरिव स्वयम् । आत्मा संस्कृत्य संस्कृत्य परोपकरणीकृतः ॥ ७ ॥ कृपणेन शवेनेव मृतेनापि न दीयते । मास वर्धयता तेन कौकस्योपकृतिः कृता ॥ ८ ॥ बोधयन्ति न याचन्ते

---

पाद-टिप्पण्यः (Footnotes)

[वामभागः] १ संपाद्यते २ अवसाने ३ अस्वस्थत्वम् ४ विचाराशक्ति ५ कृपणानाम् ६ पीडैव ७ कस्य का उपकृतिरुपकार कृता, अपि तु न कस्यापि कापीत्यर्थे, पक्षे, -काकस्य पक्षिण

[दक्षिणभागः] १ भिक्षुका इति शेष २ त्यजतीति शेष ३ आरोपयामास ४ नरकम् ५ चञ्चलाक्षी मृगनयनेति यावत् ६ अन्धस्य ७ प्राणरहितस्य, प्रेतस्येति यावत् ८ दारिद्र्यशङ्क्यैव

७२ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ २ प्रकरणम्

---

न च परलोकसमीहा स भवति धनपालको मूर्खः ॥ ३१ ॥ उपभोगकातराणां पुरुषाणामर्थसंचयपराणाम् । कन्यामणिरिव सदने तिष्ठत्यर्थः परस्यार्थे ॥ ३२ ॥ यदि भवति धनेन धनी $^३$क्षितितलनिहितेन भोगरहितेन । तस्माद्वयमपि धनिनस्तिष्ठति नः काञ्चनो मेरुः ॥ ३३ ॥ $^५$नन्दनरेन्द्रद्रविणैर्दुष्कृतमिव किमपि विहितमतिघोरम् । वसुधातलोपमणको विरमति नाद्यापि यत्तेभ्यः ॥ ३४ ॥ $^६$दृढतरनिबद्धमुष्टेः कोश$^७$निष्षण्णस्य $^८$सहजमलिनस्य । कृपणस्य कृपाणस्य च केवल$^९$माकारतो भेदः ॥ ३५ ॥ कृपणसमृद्धीनामपि भोक्तारः सन्ति केचिदतिनिपुणाः । जलसंपदोऽ$^१^०$म्बुराशेर्यान्ति वशं सर्वदैव $^१^१$वडवाग्नेः ॥ ३६ ॥ प्राप्तानपि न लभन्ते भोगान्भोक्तुं स्वकर्मभिः कृपणाः । $^१^२$मुखपाकः किल भवति द्राक्षापाके $^१^३$बलिभुजा हि ॥ ३७ ॥ अतिसाहसमतिदुष्करमत्याश्चर्यं च दानमर्थीनाम् । योऽपि ददाति शरीरं न ददाति स वित्तलेशमपि ॥ ३८ ॥ केऽपि स्वभावलुब्धास्तीव्रतरा यातना मपि सहन्ते । न तु संत्यजन्ति वित्तं मात्सर्यमिवाधमाः सततम् ॥ ३९ ॥ और्वा इवातिलुब्धा भवन्ति धनलवणवारिबिन्दुवृष्णाः । तृणलवमिव निजदेहं त्यजन्ति लेशं न वित्तस्य ॥ ४० ॥ $^{१४}$अर्थिनि कवयति $^{१५}$कवयति पठति च पठति स्तवोधते स्तौति । पश्चाद्यामीत्युक्ते कृपणः $^{१६}$प्रणतोऽञ्जलिं कुरुते ॥ ४१ ॥ दानं भोगं च विना धनसत्तामात्रकेण चेद्धनिनः । वयमपि किमिति न धनिनस्तिष्ठति नः काञ्चनो मेरुः ॥ ४२ ॥ धनिनोऽप्यदानभोगा गण्यन्ते धुरि महादरिद्राणाम् । हन्ति न यतः पिपासामतः समुद्रोऽपि मरुखि ॥ ४३ ॥ अभ्युपयुक्ताः सद्भिर्गतागतैरहरहः सुनिर्विण्णाः । कृपणजनसंनिकर्षं संप्राप्यार्थाः स्वपन्तीव ॥ ४४ ॥ ते मूर्खतरा लोके येषां धनमस्ति नास्ति च त्यागः । केवलमर्जनरक्षणवियोगदुःखान्यनुभवन्ति ॥ ४५ ॥ याचमानजनमानसकृतेः पूरणाय बत जन्म न यस्य । तेन भूमिरतिभारवतीयं न द्रुमैर्न गिरिभिर्न समुद्रैः ॥ ४६ ॥ मा धन्वानि कृपणः खलु जीवस्तृष्ण्यार्पयतु जातु परस्मै । तत्र नैव कुरुते मम चित्रं यत्तु नार्पयति तानि मृतोऽपि ॥ ४७ ॥ लोक एष परलोकमुपेता हा विधाय निधने धनमेकः । इत्यमुं खलु तदस्य निनीषत्यर्थिबन्धुरुदय$^१$दयचित्तः ॥ ४८ ॥ सचित ऋतुषु नोपयुज्यते याचितं गुणवते न दीयते । तत्कदर्यपरिरक्षितं धनं चौरपार्थिवगृहेषु गच्छति ॥ ४९ ॥ वरममी तरवो वनगोचराः शकुनिसार्थविलुप्तफलश्रियः । न तु धनान्धगृहाः कृपणाः फणानिहितरत्नभुजंगमवृत्तयः ॥ ५० ॥ न निर्यातासन्ति कदर्यहस्ताद्धनानि पासोरिव तैललेशाः । दैवात्कदाचिद्विनियोक्तुरेव निर्गन्तुमिच्छन्त्यसुभिः सहैव ॥ ५१ ॥ सुसङ्गतैर्जीवितवत्सुरक्षितैर्निजेऽपि देहे कृतयन्त्रणस्य च । तवानुमार्गं व्रजतो भवान्तरे शठैर्धनैः पश्वनदी न पूरिता ॥ ५२ ॥ अहो धनानां महती विदग्धता सुखोपितानां कृपणस्य वेश्मनि । व्रजन्ति न त्यागदशां न भोग्यतां परां च काचित्प्रथयन्ति निर्वृतिम् ॥ ५३ ॥ फलं स्वेच्छालभ्यं प्रतिवनमखेदं $^३$क्षितिरुहाम् पयः स्थाने स्थाने शिशिरमधुरं पुण्यसरिताम् । मृदुस्पर्शा शय्या सुललितलतापल्लवमयी सहन्ते संतापं तदपि धनिनां द्वारि कृपणाः ॥ ५४ ॥ यदेते साधूनामुपरि विमुखाः सन्ति धनिनो न चैषावज्ञैषामपि तु निजवित्तव्ययभयम् । अतः खेदो नास्मिन्परमनुकम्प्यैव भवति क्षमासत्रस्तेभ्यः क इह हरिणेभ्यः परिभवः ॥ ५५ ॥ न शान्तान्तस्तृष्णा धनलवणवारिव्यतिकरैः क्षतच्छायाः कायश्चिरविरसरूक्षाशनतया । अनिद्रा मन्दानिर्भृतपसलिलचौरानलभयात्कदर्याणां कष्टं स्फुटमधनकष्टादपि परम् ॥ ५६ ॥ जहाति सहसाननं झटिति पृच्छति स्वागतं नमस्यति कृताञ्जलिः $^५$श्रुतिमनोंहरं भाषते । ददाति कुसुमं फलं शिथिलयत्यभीष्टां क्रियामहो न परिचीयते कृपणवञ्चनाचातुरी ॥ ५७ ॥ $^६$अयश्चणकचर्वणं फणिफणामणेः कर्षणं करेण गिरितोलनं जलनिधेः पदा लङ्घनम् । $^७$प्रसुप्तहरिबोधनं $^८$निशितखड्गसंस्पर्शनं कदाचिदखिलं भवेन्न च शठाद्धनसार्जनम् ॥ ५८ ॥ एकैकातिशयालयः परगुणज्ञानैकवैज्ञानिकाः सन्येते धनिकाः कलासु सकलास्वाचार्यचर्यांचणाः । अप्येते सुमनोगिरा निशमनाद्विस्मृत्यहो श्लाघया धूते मूर्धनि कुण्डले क्वणतः क्षीणे भवेतामिति ॥ ५९ ॥ प्रीतिं न प्रकटीकरोति सुहृदि द्रव्यव्ययाशङ्कया भीतः प्रत्युपकारकारणभयन्नाक्रुष्यते सेवया । मिथ्या जल्पति वित्तमार्गणभयात्स्तुत्यापि न प्रीयते कीनाशो विभवव्ययव्यतिकरत्रस्तः कथं प्राणिति ॥ ६० ॥ मत्वा सारं गुणानां

---

पादटिप्पणी (Footnotes)

[वामभागः] १ इच्छा. २ उत्तमकन्या. ३ भूम्यन्तर्गतेन. ४ उपभोगहीनेन. ५ नवनवतिकोटिमितं कनकदीनाराः पाटलिपुत्रमहीपतिना नन्देन भूमौ निहिता अद्यापि तिष्ठन्तीति प्रसिद्धिः. ६ दृढतरमतिनिबिडं निष्पन्नं मुष्टिर्येन; पक्षे,-दृढतरं निबद्धा मुष्टिः त्सुरूर्यस्य. ७ कोशारे निष्षण्णस्य स्थितस्य, पक्षे,-कोशे खङ्गपिधाने स्थितस्य. ८ स्वभावमलिनस्य. मलिनवेषत्वात्, पक्षे,-कृष्णवर्णत्वात्. ९ आकारत आकृत्या भेदः; पक्षे,-कृपणशब्देऽकारो वर्तते कृपाणशब्दे आकारो वर्तते एतावतैव भेदो भिन्नत्वम्, कृपाणः खड्गः. १० समुद्रस्य. ११ वाडवाग्नेः. १२ मुखरोगः. १३ काकानाम्. १४ याचके. १५ कवितां करोति. १६ नम्रः.

[दक्षिणभागः] १ उद्यत्करुणं चित्तं यस्य. २ क्लेशरहितम्. ३ वृक्षाणाम्. ४ सत्वरम्. ५ कर्णमधुरम्. ६ लोहम्. ७ निद्रितसिंहोत्थापनम्. ८ तीक्ष्ण. ९ वर्धणतः.

याचकनिन्दा | ७३

---

शिरसि यदि शशी स्थापितो दैवयोगादीशेन क्षीणबिम्ब.
सकलमुपचयं किं न नीतः क्षणेन । मिथ्यैव ख्यापयन्तो
गुणििन सरलता लोकभक्त्यर्थमुच्चैराख्या. कुर्वन्ति वित्त-
व्ययचकितधियो मानमर्थेन शून्यम् ॥ ६१ ॥

याचकनिन्दा

वेपथुर्मलिनं वक्त्रं दीना वाग्गद्गद. स्वरः । मरणे यानि
चिह्नानि तानि चिह्नानि याचके ॥ १ ॥ विधावतः कुली-
नस्य धनं याचितुमिच्छतः । कण्ठे पारावतस्येव वाकरोति
गतागतम् ॥ २ ॥ दक्षिणाशाप्रवृत्तस्य प्रसार्यितकरस्य च ।
तेजस्तेजस्विनोऽर्कस्य हीयतेऽन्यस्य का कथा ॥ ३ ॥
साधुरेवार्थिभिर्याच्यः क्षीणवित्तोऽपि सर्वदा । शुष्कोऽपि
हि नदीमार्गः खन्यते सलिलार्थिभिः ॥ ४ ॥ तृणादपि
लघुस्तूलस्तूलादपि च याचक. । वायुना किं न नीतोऽसौ
मामयं प्रार्थयेदिति ॥ ५ ॥ देहीति वचनं श्रुत्वा देहस्थाः
पञ्च देवताः । मुखान्निर्गत्य गच्छन्ति श्रीह्रीधीधृतिकीर्तयः
॥ ६ ॥ नवीनदीनभावस्य याचकस्यातिमानिनः । वचो-
जीवितयोरासीत्पुरोनिःसरणे रणः ॥ ७ ॥ अदृष्टमुखभङ्गस्य
युक्तमन्धस्य याचितुम् । अहो बत महत्कष्टं चक्षुष्मानपि
याचते ॥ ८ ॥ गतेर्भङ्गः स्वरो हीनो गात्रे स्वेदो महद्भयम् ।
मरणे यानि चिह्नानि तानि चिह्नानि याचके ॥ ९ ॥ दारिद्र्या-
नलसंताप. शान्तः सन्तोषवारिणा । याचकाशाविधातान्तर्दाहः
केनोपशाम्यति ॥ १० ॥ दरिद्रस्य परा मूर्तिस्तृष्णा न
द्रविणालपता । जरद्गवधनः शम्भुस्तथापि परमेश्वरः ॥ ११ ॥
वदनाच्च बहिर्यान्ति प्राणा याञ्चाक्षरै. सह । ददामीत्यक्षरै-
र्दातुः पुन कर्णाद्विशन्ति हि ॥ १२ ॥ देहीति वक्तुका-
मस्य यद्दुःखमुपजायते । दाता चेत्तद्विजानीयाद्दद्यात्स्वंपिशि-
तान्यपि ॥ १३ ॥ काक आह्वयते काकान् याचको न तु
याचकान् । काक-याचकयोर्मध्ये वरं काको न याचकः ॥ १४ ॥
तीक्ष्णधारेण खड्गेन वरं जिह्वा द्विधाकृता । न तु मानं
परित्यज्य देहि देहीति भाषितम् ॥ १५ ॥ पुरतः प्रेरय-
त्याशा लज्जा पृष्ठावलम्बिनी । ततो लज्जाशयोर्मध्ये दोला-
यत्यर्थिनो मनः ॥ १६ ॥ करानप्रसार्य रविणा दक्षिणाशा-
वलम्बिना । न केवलमनेनात्मा दिवसोऽपि लघूकृतः ॥ १७ ॥
एकेन तिष्ठताऽधस्तादन्येनोपरि तिष्ठता । दातृ-याचक-
योर्भेदः कराभ्यामेव सूचितः ॥ १८ ॥ हृदि लज्जोदरे वह्निः
स्वभावादभिरुच्छिखः । तेन मे दग्धलज्जस्य पुनरागमनं
नृप ॥ १९ ॥ सेवेव मानमखिलं ज्योत्स्नेव तमो जरेव
लावण्यम् । हरिहरकथेव दुरितं गुणशतमप्यर्थिता
हरति ॥ २० ॥ याचकवीरो धन्यः करदानग्राहकः सदा-
तृभ्यः । कुरुते पराङ्मुखं वा ह्यतिनम्रं वा हृत्यसौ
पुण्यम् ॥ २१ ॥ अनुसरति करिकपोलं भ्रमरः श्रवणेन
ताड्यमानोऽपि । गणयति न तिरस्कारं दानान्यध्रविलोचनो
नीचः ॥ २२ ॥ कतरत्पुरहर परुषं हालाहलकवलयाचना-
वचसोः । एकैव तव रसज्ञा तदुभयरसतारतम्यज्ञा ॥ २३ ॥
अग्रे लघिमा पश्चान्महतापि पिधीयते नहि महिना । वामन
इति त्रिविक्रममभिदधति दशावतारविदः ॥ २४ ॥ ताव-
न्महता महती यावत्किमपि हि न याच्यते लोकम् । बलि-
मनुयाचनसमये श्रीपतिरपि वामनो जातः ॥ २५ ॥ गुरु-
तासुपयातिति यन्मूतः पुरुषस्तद्विदितं मयाधुना । ननु लाघव-
हेतुरर्थिता न मृते तिष्ठति सा मनोऽपि ॥ २६ ॥ याचना
हि पुरुषस्य महत्त्वं नाशयत्यखिलमेव तथा हि । सद्य एव
भगवानपि विष्णुर्वामनो भवति याचितुमिच्छन् ॥ २७ ॥
उत्तमर्णधनदानशङ्कया पावकोत्थशिखया हृदिस्थया । देव
दग्धवसना सरस्वती नासतो बहिरुपैति लज्जया ॥ २८ ॥
नीचतामनवलम्ब्य जनः को याचनाद्वचिनोति फलानि ।
हन्त वामनपदं प्रतिपेदे भिक्षुतामुपगतो जगदीशः ॥ २९ ॥
अन्यतो यदि निजोपचिकीर्षा मानहानिरिति भीतिरनीतिः ।
श्रीधरोऽपि हि बलेः श्रियमिच्छन्मानमातनुत वामन-
मेव ॥ ३० ॥ सतापितानां मधुरैर्वचोभिर्मिथ्योपचारैश्च
वशीकृतानाम् । आशावतां श्रद्दधतां च लोके किमर्थिनां
वञ्चयितव्यमस्ति ॥ ३१ ॥ स्वार्थे धनानि धनिकात्प्रतिगृह्णतो
यदास्रं भजेन्मलिनतां किमिदं विचित्रम् । गृह्णन्परार्थमपि
वारिनिधेः पयोऽपि मेघोऽयमेति सकलोऽपि च कालिमा-
नम् ॥ ३२ ॥ जंनस्थाने भ्रान्तं कनकभृगतृष्णाकुलतया
वचो वैदेहीति प्रतिपदमुदश्रुप्रलपितम् । कृतोल्काभर्तु-

---

पादटिप्पण्यः :

१ कम्प
२ मृतोऽपि दक्षिणस्या दिशि गच्छति, तस्य वा, पक्षे,- दक्षिणाया आशा तया प्रवृत्तस्य
३ प्रसारिता विस्तारिता करा किरणा येन, पक्षे,-प्रसारितं करो हस्तो येन
४ कार्पास
५ अहमहमिकया अग्रतो निःसरणे
६ वृद्धवृषभ एव धनं यस्य स शिवस्तथापि 'परमेश्वर' इति कथ्यते
७ माला नि
८ किरणान् , पक्षे,-हस्तान्
९ दक्षिणदिक्, पक्षे,-दक्षिणाया आशा स्पृहा
१० सु र भा
१ चन्द्रकान्ति
२ याचकत्वम्
३ कराद्धस्ताद्दानस्य ग्राहकः, पक्षे,-करो राजग्राह्यो दण्डस्तस्य दानं समर्पणं तद्ग्राहकः
४ हे शिव
५ लक्ष्मीपतिरपि
६ ह्रस्व, पक्षे,-लघु
७ किंचिदपि
८ जनानां स्थानानि नगरपत्तनादीनि तेषु भ्रमणं कृतम्, पक्षे,-जनस्थाने नासिकाख्यजनपदे परिभ्रमणं कृतम्
९ कनकं द्रव्यमेव मृगतृष्णा मरीचिका तया; पक्षे,-कनकस्य मृगो मायारूपधारी मारीचो राक्षसस्तस्य तृष्णा तया
१० वै इति पदच्छेदः देहीति प्रलपितम्, पक्षे,-वैदेही जानकीति प्रलपितम्
११ कामर्तुः कुत्सितस्वामिनो वदनपरिपाटीषु घटना अलमत्यर्थं कृता, पक्षे,-लङ्काभर्तू रावणस्य वदनपरिपाख्यामिषुपटना बाणरचना कृता

७४	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ २ प्रकरणम्

वैदनपरिपाटीषु घटना मयातं रामत्वं कुशलवसुता नत्व-
धिगता ॥ ३३ ॥ क्व गन्तासि भ्रातः कृतवसत्तयो यत्र
धनिन किमर्थं प्राणाना स्थितमनुविधातुं कथमपि । धनै-
र्याच्ञाजालैर्वनंनु परिभवोऽभ्यर्थनफलं निकारोऽये पश्चाद्धन-
महह भोस्तद्वि निधनम् ॥ ३४ ॥ पङ्गो वन्द्यस्त्वमसि न
गृहं यासि योऽर्थी परेषा वन्योधन्धस्त्वं धनमदवता नेक्षसे
यन्मुखानि । श्लाध्यो मूक त्वमपि कृपणं स्तौषि नार्थायशा
य सोतव्यस्त्वं बधिर न गिर य. खलाना शृणोषि ॥ ३५ ॥
भ्रातर्धार्तरशेषयाचकजने वैरायसे सर्वदा यस्माद्विक्रमशा-
लिवाहनमहीभृन्मुञ्जभोनादय. । अत्यन्तं चिरजीविनो न
विहितास्ते विश्वजीवातवो मार्कण्डध्रुवलोमशप्रभृतय सृष्टा
प्रभूतायुष. ॥ ३६ ॥ उड्डीना गुण१त्रिण. सुखफलान्यार्ग-
द्विकीर्णान्यव पर्यस्ता परितो यश स्तवकिताः सपल्लत्ता-
पल्लवाः । प्रागेवाप्रसृतप्रमोदहरिणच्छाया कथान्तं गता दैन्यो
रण्यमतंगजेन महता भग्नोऽभिमानद्रुमे ॥ ३७ ॥ शूरा.
केऽपि पुर स्थिता रिपुनरश्रेणि सहन्ते सुखं वीरा. केचन
कामबाणसदृशा कान्तादृगन्ताहतिम् । केचित्क्रूररवाश्च पञ्च-
वदनान्दन्तीचपेदान्मटा नैवार्थिप्रकर प्रसारिर्तकरं कश्चिद्वि
सोढुं क्षम. ॥ ३८ ॥ दौर्बल्येन समीरिता हृदयतः कण्ठ
समालम्बते कण्ठालम्बततरं कथं कथमपि प्राप्नोति जिह्वाञ्चलम् ।
लज्जाकीलकलकिलीतेव निबिडं तस्मान् निर्यात्यहो वाचा
प्राणपरिक्षयेऽपि महता देहीति नास्तीति च ॥ ३९ ॥
वक्त्रादुद्भव मे हठाद्विवस त्वं वाणि वक्र मनागीशाना
तदनु वृथा भजतु मा लक्ष्मीरिमानुज्जतु । पश्चात्तेषु पठत्सु
मा प्रति यशोगाथावलीस्तृष्णया वक्रं मध्यथ वक्रयत्यनु-
भवन्व्वेतेऽपि तथातनाम् ॥ ४० ॥ तावत्सर्वगुणालय.
पटुमति. साधु सता वल्लभः शूर. सच्चरित कलङ्करहितो
मानी कृतज्ञ. कवि. । दक्षो धर्मरतः सुशीलगुणवास्तावत्प्रतिष्ठान्वितो यावन्निष्ठुरवज्रपातसदृश देहीति नो भाष-
ते ॥ ४१ ॥ आस्वाद्य स्वयमेव वच्मि महतीर्मर्मच्छिदो
वेदना मा भूत्कस्यचिदप्यय परिभवो याञ्चेति ससारिण ।
पश्य भ्रातरियं हि यौवनजराधिकारकेलिस्थली मानम्लान-
मयी गुणव्यतिकरप्रागल्भ्यगर्वच्युति. ॥ ४२ ॥ प्राणाना
बत कि ब्रुवे कठिनता तैरेव साविष्कृता निष्क्रामन्ति कथ-
चिदेव हि न ये याच्ञावचोभिः समम् । आत्मानं पुनरा-
क्षिपामि विदितस्थैर्योऽपि येषामहो मिथ्याशङ्किततद्वियोग-

विधुरो यत्प्रार्थये सर्वश. ॥ ४३ ॥ वासो वल्कलमास्तरः
किसलयान्योकै१स्तरूणा तलं मूलानि क्षतये क्षुधा गिरि-
नदीतोय तृपाशान्तये । क्रीडा मुग्धमृगैर्र्यासि सुहृदो नक्त
प्रदीप. शशी स्वाधीने विभवे तयापि कृपणा याचन्त इत्य-
द्भुतम् ॥ ४४ ॥ सन्ति स्वादुफला वनेषु तरव स्वच्छ
पयो नैर्झर वामो वल्कलमाश्रयो गिरिगुहा शय्या लता-
वल्लरी । आलोकाय निशासु चन्द्रकिरणा. सख्य कुरङ्गैः सह
स्वाधीने विभवेऽप्यहो नरपति सेवन्त इत्यद्भुतम् ॥ ४५ ॥
निष्कन्दा किमु कन्दरोदरभुव क्षीणास्तरूणा त्वच कि
शुष्काः सरित. स्फुरद्विरिगुरुग्रावस्खलद्वीचय । प्रत्युत्थान-
मितस्तत प्रतिदिन कुर्वद्भिरुद्धीविभिर्ह्यारार्पितदृष्टिभिः
क्षितिमुजा विद्वद्भिरुपास्यते ॥ ४६ ॥ कामं जीर्णपलाश-
संहतिकृता कन्था वसानो वने कुर्यामम्बुभरिप्ययाचितसुखै-
प्राणानुबन्धस्थितिम् । साङ्गग्लानि सवेपित सचकित
सान्तर्निदाघज्वर वक्तु न त्वहमुत्सहे सकृपण देहीति दीन
वच ॥ ४७ ॥ द्वारे द्वारेऽवरेषामविरलमटति द्वारपालै.
करालैर्हटो योऽप्याहत. सन्नणति गणयति स्वापमानं तु नैव ।
क्षन्तुं शक्नोति नान्यं स्वसदशमितरागारमप्याश्रयन्तं श्राम्य-
त्यात्मोदरार्थे कथमहह शुना नो समो याचक. स्यात् ॥ ४८ ॥

परोपकारप्रशंसा

परोपकारः कर्तव्य. प्राणैरपि धनैरपि । परोपकारजं पुण्यं
न स्यात्क्रतुशतैरपि ॥ १ ॥ धनानि जीवितं चैव परार्थे
प्राज्ञ उत्सृजेत् । तन्निमित्तो वर त्यागो विनाशे नियते
सति ॥ २ ॥ रविचन्द्रौ घना वृक्षा नदी गावश्च सज्जना. ।
एते परोपकाराय युगे देवेन निर्मिता ॥ ३ ॥ तृणं चाह
वर मन्ये नरादनुपकारिण. । घासो भूत्वा पशून्पाति
भीरून्याति रणाङ्गणे ॥ ४ ॥ ४परोपकृतिकै५वल्ये तो६लयित्वा
जनार्दनः । गुर्वीमुपकृति७ मत्वा ह्य८वतारान्दश९ग्रहीत् ॥ ५ ॥
आत्मार्थे जीवलोकेऽस्मिन्को न जीवति मानव । पर
परोपकारार्थं यो जीवति स जीवति ॥ ६ ॥ परोपकार-
शून्यस्य विब्मानुष्यस्य जीवितम् । जीवन्तु पशवो येषा
चर्माप्युपकरिष्यति ॥ ७ ॥ रागिणि नलिने लक्ष्मी दिवसो
निदधाति दिनकरप्रभवाम् । अनपेक्षितगुणदोष परोपकारः
सता व्यसनम् ॥ ८ ॥ कृच्छ्रानुवृत्तयोऽपि हि परोपकार
त्यजन्ति न महान्त. । तृणमात्रजीवना अपि करिणो दान-

---

१ कुशलं च वसु च द्रव्य तद्भावो न सपादित, पक्षे-कुशलबौ सुतौ यस्याः सा वैदेही न प्राप्ता २ तिरस्कार ३ गुणा एव पक्षिण ४ समीपे. ५ दैन्यमेवारण्यमतगज ६ कान्ताकटाक्षवेधम् ७ सिंहान्
१ गृहम् २ विकराल ३ भीतान् ४ परोपकार ५ मोक्ष- ६ उभयोस्तुलनां कृत्वा ७ श्रेष्टाम् ८ मत्स्यादीन् ९ जग्राह

परोपकारप्रशंसा, कृतघ्ननिन्दा, संतोषप्रशंसा, तृष्णानिन्दा ७५

---

द्वार्द्रकरा ॥ ९ ॥ परोपकाराय फलन्ति वृक्षा परोप- काराय वहन्ति नद्यः । परोपकाराय दुहन्ति गावः परोप- कारार्थमिदं शरीरम् ॥ १० ॥ भवन्ति नम्रास्तरव फलोद्ग- मैर्नवाम्बुभिर्भूरिविलम्बिनो घनाः । अनुद्धता सत्पुरुषाः समृ- द्धिभि स्वभाव एवैष परोपकारिणाम् ॥ ११ ॥ ^१श्रोत्रं श्रुतेनैव न कुण्डलेन दानेन पाणिर्न तु कङ्कणेन । विभाति काय खलु सज्जनाना परोपकारेण न चन्दनेन ॥ १२ ॥ पद्माकर दिनकरो विकचं करोति चन्द्रो विकासयति कैरव- चक्रवालम् । नाभ्यर्थितो जलधरोऽपि जलं ददाति सन्तः स्वयं परहितेषु कृताभियोगाः ॥ १३ ॥ दातुः परोप- कृतिनिर्भरचित्तवृत्तेरासन्नदूरगणना नहि संश्रितेषु । भानुर्वि- कासयति हन्त सरोजखण्डं पाणिस्थपङ्कजसमं भुवनान्त- रेषु ॥ १४ ॥

---

कृतघ्ननिन्दा

ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चोरे भग्नव्रते तथा । निष्कृति- र्विहिता लोके कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः ॥ १ ॥ उपकारिणि विश्रब्धे शुद्धमतौ यः समाचरति पापम् । तं जन^५मसत्यसंधं भगवति वसुधे कथं वहसि ॥ २ ॥ ^६व्योमनि शम्बाकुरुते चित्रं ^७निर्माति यत्नतः सलिले । क्षपयति पवनं सलिलैर्यस्तु खले चरति सत्कारम् ॥ ३ ॥ शोकं मा कुरु कुँक्कुर सत्त्वे- ष्वधमधम इति मुँथा साधो । कष्टातपि कष्टतर दृष्ट्वा श्वानं कृतघ्ननामानम् ॥ ४ ॥

---

संतोषप्रशंसा

संतोषामृततृप्ताना यत्सुखं शान्तचेतसाम् । कुतस्तद्धन- लुब्धानामितश्चेतश्च धावताम् ॥ १ ॥ अकृत्वा परसंताप- मगत्वा खलनम्रताम् । अनुत्सृज्य सता मार्गं यत्स्वल्पमपि तद्वँहु ॥ २ ॥ आगमिष्यन्ति ते भावा ये भावा मयि भाविनः । अहं तैरनुगन्तव्यो न तेषामन्यतो गति ॥ ३ ॥ यो मे गर्भगतस्यापि ^११वृत्तिं कल्पितवान्स्वयम् । शेषे^१२वृत्तिविधाने च स कि सुप्तोऽथवा मृतः ॥ ४ ॥ अचिन्तितानि दुःखानि यथैवायान्ति देहिनाम् । सुखान्यपि तथा मन्ये दैन्यमत्रा- तिरिच्यते ॥ ५ ॥ पञ्चमेऽहनि षष्ठे वा शाकं पचति यो गृहे । अनृणी चाप्रवासी च स वारिचर मोदते ॥ ६ ॥

---

• १ कर्ण
• २ शास्त्रेण
• ३ कासारम्
• ४ कुमुदमण्डलम्
• ५ असत्यप्रतिज्ञम्
• ६ व्योमन्याकाशे शम्बाकुरुते हलेन क्षेत्र वारद्वय कर्षति
• ७ आलेख्यम्
• ८ पूजाम्
• ९ हे भषक
• १० व्यर्थम्
• ११ जीवनोपायम्
• १२ इहोदरनिर्वाहादिप्रबन्धे
• १३ विशिष्यते

---

आत्माधीनशरीराणा खपता निद्रया खया । कँदन्नमपि मर्त्यानाममृतत्वाय कल्पते ॥ ७ ॥ सर्वत्र संपदस्तस्य संतुष्टं यस्य मानसम् । उपानद्गूढपादस्य ननु चर्मावृतेव भू ॥ ८ ॥ ते धन्या पुण्यभाजँस्ते तैस्तीर्णः क्लेशसागरः । जगत्समोहननी यैराशाशीविषी जिता ॥ ९ ॥ अकिंच- नस्य दान्तस्य शान्तस्य समचेतसः । सदा संतुष्टमनसः सर्वा सुखमया दिश ॥ १० ॥ न योजनशत दूर बाध्य- मानस तृष्णया । संतुष्टस्य कराग्रेऽप्यर्थे भवति नादरः ॥ ११ ॥ अर्थी करोति दैन्य लब्धार्थो गर्वमपरितोषं च । नष्टधनश्च स शोक सुखमास्ते नि स्पृहः पुरुषः ॥ १२ ॥ तन्मूल गुरुतायास्तत्सौख्य तद्यशस्तदौर्जित्यम् । तत्सौ- भाग्य पुंसा यदेतदप्रार्थनं नाम ॥ १३ ॥ सर्पाः पिबन्ति पवन न च दुर्बलास्ते शुष्कैस्तृणैर्वनगजा बलिनो भवन्ति । कन्दै फलैर्मुनिवरा क्षपयन्ति कालं संतोष एव पुरुषस्य पर निधानम् ॥ १४ ॥ चीराणि किं पथि न सन्ति दिशन्ति भिक्षा ^७नैवाङ्घ्रिपाः फलभृतः सरितोऽप्यशुष्यन् । रुद्धा गुहाः किमजितोऽवति नोपपन्नान्कस्माद्भजन्ति कवयो धनदुर्म- दान्धान् ॥ १५ ॥ मन्निन्दया यदि जनः परितोषमेति नन्वप्रयत्नसुलभोऽयमँनुग्रहो मे । श्रेयोर्थिनोऽपि पुरुषाः पैरेस्तुष्टिहेतोर्दु:खार्जितान्यपि धनानि परित्यजन्ति ॥ १६ ॥ वयमिह परितुष्टा वल्कलैस्त्वं च लक्ष्म्या सम इह परितोषो निर्विशेषो विशेषः । स हि भवति दरिद्रो यस्य तृष्णा विशाला मनसि च परितुष्टे कोऽर्थवान् को दरिद्रः ॥ १७ ॥ गन्धाढ्या नवमल्लिका मधुकरस्त्यक्त्वा गतो यूथिका तां दृष्ट्वाशु गत. स चन्दनवनं पश्चात्सरोजं गतः । बद्धस्तत्र निशाकरेण सहसा रोदित्यसौ मन्दधीः संतोषेण विना परा- भवपदं प्राप्नोति सर्वो जनः ॥ १८ ॥ मृत्युर्माद्यति मूर्ध्नि श्वशुरदुरी घोरा जरारूपिणी त्वामेषा ग्रसते परिग्रहमयै- र्गृध्रैर्जगद्ग्रस्यते । धूत्वा बोधजलैरबोधबहुलं तल्लोभजन्यं रजः संतोषामृतसागरारम्भसि चिरं मग्नः सुखं स्थास्यसि ॥ १९ ॥

---

तृष्णानिन्दा

तृष्णे देवि नमस्तुभ्यं धैर्यविप्लैवकारिणि । विष्णूस्त्रैलोक्य- नाथोऽपि यत्त्वया वाँमनीकृतः ॥ १ ॥ तृष्णे कृष्णेऽपि ते शक्तिर्दृष्टा मर्त्येषु का कथा । त्रैलोक्यव्यापि यद्रूपं तद्रूपं वामनीकृतम् ॥ २ ॥ तृष्णा चेह परित्यज्य को दरिद्रः क

---

• २ कुत्सितमन्नम्
• २ उपानभ्यां गूढौ पिहितौ पादौ यस्य.
• ३ सर्पिणी.
• ४ गौरवस्य
• ५ उत्साहशीलत्वम्
• ६ अयाचनम्
• ७ वृक्षा
• ८ भगवान्
• ९ संतोषम्
• १० प्रसाद
• ११ कल्याणोच्छव०
• १२ अन्यसंतोष
• १३ विलयम्
• १४ ह्रस्वीकृत .

७६	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ २ प्रकरणम्

ईश्वरः । तस्याश्चेत्प्रसरो दत्तो दासं च शिरसि स्थितम् ॥ ३ ॥ बलिभिर्मुखमाक्रान्तं पलितैरङ्कितं शिरः । गात्राणि शिथिलायन्ते तृष्णैका तरुणायते ॥ ४ ॥ नास्त्यन्या तृष्णया तुल्या कापि स्त्री सुभगा क्वचित् । या प्राणानपि मुष्णन्ती भवत्येवाधिकं प्रिया ॥ ५ ॥ च्युता दन्ता सिता केशा दृष्टिश्रोवः पदे पदे । पातसज्जमिमं देहं तृष्णा साध्वी न मुञ्चति ॥ ६ ॥ तृष्णे त्वमपि तृष्णार्ता त्रिषु स्थानेषु रज्यसि । व्यावितेष्वनपत्येषु जरापरिणतेषु च ॥ ७ ॥ तृष्णे देवि नमस्तुभ्यं या त्वं सर्वस्य सर्वदा । उत्पादयस्यत्नेन गोष्पदे सागरभ्रमम् ॥ ८ ॥ अपि मेरूपमं प्राज्ञमपि शूरमपि स्थिरम् । तृणीकरोति तृष्णैका निमेषेण नरोत्तमम् ॥ ९ ॥ आशा नाम मनुष्याणां काचिदाश्चर्यशृङ्खला । यया बद्धाः प्रधावन्ति मुक्तास्तिष्ठन्ति पङ्गुवत् ॥ १० ॥ तेनाधीतं श्रुतं तेन तेन सर्वमनुष्ठितम् । येनाशा पृष्ठतः कृत्वा नैराश्यमवलम्बितम् ॥ ११ ॥ गिरेर्महान्गिरेरब्धिर्महान्ब्वेर्नभो महत् । नभसोऽपि महद्ब्रह्म ततोऽप्याशा गरीयसी ॥ १२ ॥ आशैव राक्षसी पुंसामाशैव विषमञ्जरी । आशैव जीर्णमदिरा धिगाशा सर्वदोषभूः ॥ १३ ॥ क्षुत्तृडाशाः कुटुम्बिन्यो मयि जीवति नान्यगाः । तासामाशा महासाध्वी कदाचिन्मा न मुञ्चति ॥ १४ ॥ यौवनं जरया ग्रस्तमारोग्यं व्याधिभिर्हतम् । जीवितं मृत्युरभ्येति तृष्णैका निरुपद्रवा ॥ १५ ॥ यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम् । तृष्णाक्षयसुखस्यैते नार्हतः षोडशीं कलाम् ॥ १६ ॥ दारिद्र्यस्य परा मूर्तिस्तृष्णा न द्रविणाल्पता । ऊर्ध्ववधनशमुस्तथापि परमेश्वरः ॥ १७ ॥ तृष्णा हि चेत्परित्यक्ता को दरिद्रः क ईश्वरः । तस्याश्चेत्प्रसरो दत्तो दासं च शिरसि स्थितम् ॥ १८ ॥ मनोरथरथारूढं युक्तमिन्द्रियवाजिभिः । भ्राम्यत्येव जगत्कृत्स्नं तृष्णासारथिचोदितम् ॥ १९ ॥ यथा हि शृङ्गं गोः काले वर्धमानस्य वर्धते । एवं तृष्णापि वित्तेन वर्धमानेन वर्धते ॥ २० ॥ अकर्तव्यव्यवसाधीव तृष्णा प्रेरयते जनम् । तमेव सर्वपापेभ्यो लज्जा मातेव रक्षति ॥ २१ ॥ आशा बलवती कष्टं नैराश्यं परमं सुखम् । आशा निराशाः कृत्वा तु सुखं स्वपिति पिङ्गला ॥ २२ ॥ तृष्णाखनिंरगाधेयं दुष्पूरा केन पूर्यते । या महद्भिरपि क्षिप्तैः पूरणैरेव खन्यते ॥ २३ ॥ आसन्नान्पुरतो भावान्दर्शयित्वा पुरः पुरः । छागो हरितमुष्ट्येव दूरं नीतोऽस्मि तृष्णया ॥ २४ ॥ वर्तते येन न विना नरो वाञ्छतु नाम तत् । ततोऽधिकार्थप्रणयी पृष्टो दद्यात्किमुत्तरम् ॥ २५ ॥ | तावद्गुणा गुरुत्वं च यावन्नार्थयते परम् । अर्थित्वे वर्तमानस्य न गुणा न च गौरवम् ॥ २६ ॥ विद्वत्ता चैव शौर्यं च सौजन्यं च कुलीनताम् । खलीकरोति याच्ञैका दुःशीलेवाङ्गना कुलम् ॥ २७ ॥ आशाया ये दासास्ते दासाः सर्वलोकस्य । आशा येषां दासी तेषां दासायते लोकः ॥ २८ ॥ दन्ता विश्लथदन्ताः केशा काशप्रसूनसंकाशाः । नयनं तमसा- मयनं तथापि चित्तं धनाञ्जनायत्तम् ॥ २९ ॥ त्वामुदर साधु मन्ये शाकैरपि यदसि लब्धपरितोषम् । हतहृदयं ह्यधिकाधिकवाञ्छाशतदुर्भेरं न पुन. ॥ ३० ॥ इच्छति शती सहस्रं सहस्रह्स कोटिमीहते कर्तुम् । कोटियुतोऽपि नृपत्वं नृपोऽपि बत चक्रवर्तित्वम् ॥ ३१ ॥ चक्रधरोऽपि सुरत्वं सुरोऽपि सुरराज्यमीहते कर्तुम् । सुरराजोऽप्यूर्ध्वगतिं तथापि न निवर्तते तृष्णा ॥ ३२ ॥ अङ्गं गलितं पलितं मुण्डं दशनविहीनं जातं तुण्डम् । वृद्धो याति गृहीत्वा दण्डं तदपि न मुञ्चत्याशा पिण्डम् ॥ ३३ ॥ दिनयामिन्यौ सायं- प्रातः शिशिरवसन्तौ पुरतायातः । कालः क्रीडति गच्छ- त्यायुस्तदपि न मुञ्चत्याशावायुः ॥ ३४ ॥ आशावलम्बोप- चिता न कस्य तृष्णालतानर्थफलं प्रसूते । दिने दिने लब्धरुचिर्विवस्वांनीनं च मेष च वृषं च भुङ्क्ते ॥ ३५ ॥ विभूतिरल्प्यपि याचकाना न दुर्गंतं केचिदिहाद्रियन्ते । पीताम्बरोऽब्वे. समवाप लक्ष्मीं दिगम्बरस्योपनतोऽर्ध- चन्द्रः ॥ ३६ ॥ भिक्षाशनं तदपि नीरसमेकवार शय्या च भूः परिजनो निजदेहमात्रम् । वस्त्रं सुजीर्णशतखण्डमयी च कन्था हा हा तथापि विषयान्न जहाति चेत ॥ ३७ ॥ या सा जगत्परिभवस्य निमित्तभूता हेतुः स्वयं सुरपतेरपि लाघवस्य । सा मा विडम्बयति नाथ सदैव तृष्णा छिन्धि प्रसह्य भगवन्पुनर्भवाय ॥ ३८ ॥ दुग्धं च यत्तदनु यत्क- थितं ततो नु माधुर्यमस्य हृतमुन्मथितं च वेगात् । जातं पुनर्धृतकृते नवनीतवृत्ति स्नेहो निबन्धनमनर्थपरम्पराणाम् ॥ ३९ ॥ गदोदन्ता दन्ताः पलितकलितः कुन्तलभरस्तमः- क्षेत्रे नेत्रेऽविषयपटुनी न श्रुतिपुटे । अभूदङ्गं रङ्गद्वलिवलय- वल्लीविलुलितं तथाप्येतच्चेतस्तरुण इव धावत्यनुदिनम् ॥ ४० ॥ गतं तत्तत्तारुण्यं तरुणहृदयानन्दजनकं विशीर्णा दन्तालिर्निजगतिरहो यष्टिशरणा । जडीभूता दृष्टि श्रवण- रहितं कर्णयुगलं मनो मे निर्लज्जं तदपि विषयेभ्यः स्पृह- यति ॥ ४१ ॥ वपु कुब्जीभूत गतिरपि तथा यष्टिशरणा

---

पादटिप्पण्यः (Footnotes):

(वामभागः) १ हरन्ती २ वृद्धेषु ३ मेरुसदृशम् ४ तृणवल्लघूकरोति ५ पर्वत ६ कवृद्ववृषभ स एव धन यस्य स ७ तन्नामका वेश्या

(दक्षिणभागः) १ शिर २ दन्ता ३ मुखम् ४ आश्रय ५ सूर्य ६ मत्स्य, पक्षे,-मीनराशि ७ एडक, पक्षे,-मेषराशि ८ वृषभ, पक्षे,-वृषभराशि ९ दण्ड एव शरण रक्षको यस्याः सा

तृष्णानिन्दा, धीरप्रशंसा	७७

विशीर्णा दन्तालिः श्रवणविकलो श्रोत्रयुगलम्। शिरः शुक्ल चक्षुस्तिमिरपटलैरावृतमहो मनो मे निर्लज्ज तदपि विषयेभ्यः स्पृहयति ॥ ४२ ॥ खलोल्लापा सोढाः कथमपि तदाराधन- तया निगुह्यान्तर्बाष्पं हसितमपि शून्येन मनसा। कृत- श्चित्तस्तम्भः प्रतिहतधियामञ्जलिरपि त्वमाशे मोघाशे किमु परमितो नर्तयसि माम् ॥ ४३ ॥ निवृत्ता भोगेच्छा बहु- पुरुषमानो विगलितः समानाः खर्याततः सपदि सुहृदो जीवित- समाः । शनैर्यष्ट्युत्थानं घनतिमिररुद्धे च नयने अहो दुष्टः कायस्तदपि मरणापायचकितः ॥ ४४ ॥ अमीषां प्राणानां तुलितबिसिनीपत्रपयसा कृते किं नास्माभिर्विगलित- विवेकैर्यवसितम् । यदाढ्यौनामग्रे द्रविणमदनिःसङ्गमनसा कृतं वीतव्रीडैर्निजगुणकथापातकमपि ॥ ४५ ॥ समारम्भा भग्नाः कति कति न वारास्तव पशो पिपासोस्तुच्छेद्सिन्द्र- विणमृगतृष्णार्णवजले । तथापि प्रत्याशा विरमति न ते मूढ शतधा न दीर्णं यच्चेतो नियतमशनिग्रावघटितम् ॥ ४६ ॥ विवेकव्याकोशे विकसति शमे शाम्यति तृषा परिष्वङ्गे तुङ्गे प्रसरति तरा सा परिणतिः । जरा जीर्णैश्वर्यग्रसनगहनाक्षेप- कृपणस्तुवापात्र यस्या भवति मँरुतामप्यधिपतिः ॥ ४७ ॥ अहो तृष्णावेश्या सकलजनतामोहनकरी विदग्धा मुग्धाना हरति विवशाना शमधनम् । विपद्दीक्षादक्षासहतरलतारैः प्रणयिनीकटाक्षैः कूटैः कपटकूटिलैः कामकितव. ॥ ४८ ॥ उत्खात निधिशङ्कया क्षितितल ध्माता गिरेर्धा- तवो निस्तीर्णं सरितापतिर्नृपतयो यत्नेन संतोषिताः । मन्त्राराधनतत्परेण मनसा नीताः श्मशाने निशा. प्राप्त काणवराटकोऽपि न मया तृष्णेऽधुना मुञ्च माम् ॥ ४९ ॥ निःस्वो वँष्टि शतं शती दशशतं लक्षं सहस्राधिपो लक्षेशः क्षितिराजता क्षितिपतिश्चक्रेशता वाञ्छति । चक्रेशः सुरराज- ता सुरपतिर्ब्रह्मास्पदं वाञ्छति ब्रह्मा विष्णुपद हरिः शिव- पद तृष्णावधि को गतः ॥ ५० ॥ माने नेच्छति वार्य- त्युपशमे र्कमालिकन्त्या हिया स्वातन्त्र्ये परिवृत्य तिष्ठति करौ व्याधूय धैर्ये गते । तृष्णे त्वामनुबध्नता फलमियत्प्राप्त जनेनामुना यः स्पृष्टो न पदा स एव चरणौ स्प्रष्टुं न समन्यते ॥ ५१ ॥ दन्तैरुच्चलितं धिया तरलितं पाण्यङ्गिणा कम्पितं दृग्भ्या कुञ्चितं बलेन गलितं रूपश्रिया प्रोषितम् । प्रासाया यमभूपतेरिह महाधाट्या धरायामिह तृष्णा केवलमेकिकैव सुभटी धीरा पुरो नृत्यति ॥ ५२ ॥ श्रान्तं याचनतत्परेण मनसा देहीति वाक्प्रेरिता भुक्तं मानविवर्जितं परगृहे साशङ्कया काकवत् । साक्षेपं भ्रुकुटीकटाक्षकूटिलं दृष्टं खलानां मुखं तृष्णे देवि यदन्यदिच्छसि पुनस्तत्रापि सज्जा वयम् ॥ ५३ ॥ श्रान्तं देशमनेकद दुर्गविषमं प्राप्तं न किंचित्फलं त्यक्त्वा जातिकुलाभिमानमुचितं सेवा कृता निष्फला । भुक्तं मानविवर्जितं परगृहेष्वाशङ्कया काकव- त्तृष्णे जृम्भसि पापकर्मनिरते नाद्यापि संतुष्यसि ॥ ५४ ॥ आसिष्ये सुखितो गृहीति विहितो मोहेन दारग्रहस्तत्सङ्गा- त्समुतदासवान्धवसुहृत्सम्बन्धिनामुद्भवः । तन्निवाहकधर्त्ना- परिभवानौचित्यचिन्ताजुषः किं सौख्यं कतमा गृहस्थिति- रतोऽनर्थो मया स्वीकृतः ॥ ५५ ॥ शान्तेर्मातुर्विवेका- त्पितुरपि कृपणं मँङ्कु कृत्वा पृथक्त्यामाशा योषा स्वतन्त्रा व्रजति परगृहान्सर्वदा वीतैलज्जा । सचत्ते मत्कृशत्वं मम यमनिगमो भ्रातरौ भर्त्सयन्ती पुष्ट्रा चैवात्मबन्धूंस्तदपि पुँनरहो हन्त वन्ध्या श्रयाम. ॥ ५६ ॥ लज्जे त्वं मज्ज सिन्धौ गिरिवरशिखरे त्वं च तिष्ठ प्रतिष्ठे शान्ते प्रान्ते दिशान्ते कुरु वसतिमहो गर्व खर्वो भवाशु । तेजः पाताल- मूलं भज भुवि भगवन्मान मा नाम तेऽस्तु प्रेम्णैकामाश्च- यन्ती सतत महमिमा तूर्णमाशा श्रयिष्ये ॥ ५७ ॥

धीरप्रशंसा

स एव धन्यो विपदि स्वरूपं यो न मुञ्चति । त्यजत्य- र्ककरैस्तप्तं हिमं देहं न शीतताम् ॥ १ ॥ चलन्ति गिरयः कामं युगान्तपवनाहताः । कृच्छ्रेऽपि न चलत्येव धीराणा निश्चलं मनः ॥ २ ॥ कृतं पुरुषशब्देन जातिमात्रावलम्बि- ना । योऽङ्गीकृतगुणैः श्लाघ्यः सविस्मयमुदाहृतः ॥ ३ ॥ ग्रसमानमिवाजौसि सहसा गौरवेरितम् । नाम यस्याभि- नन्दन्ति द्विषोऽपि स मतः पुमान् ॥ ४ ॥ सह परिजनेन विलसति धीरो गैहनानि तरति पुनरेकः । विषमेकेन निपीतं त्रिपुर्रजिता सह सुरैरमृतम् ॥ ५ ॥ श्लाघ्या महतामुन्नति- रद्भुतमध्यवसितं च धीराणाम् । कनकगिरिरनभिलङ्घयो रविरनिशमनुज्झितारम्भः ॥ ६ ॥ अङ्गणवेदी वसुधा कँल्या जलधिः स्थली च पातालम् । वल्मीकश्च सुमेरुः कृतप्रतिज्ञ- स्य धीरस्य ॥ ७ ॥ केदारितस्यापि हि धैर्यवृत्तेर्न शक्यते धैर्यगुणः प्रमार्ष्टम् । अधोमुखस्यापि कृतस्य वह्नेर्नाधः शिखा यान्ति कदाचिदेव ॥ ८ ॥ अर्थः सुखं कीर्तिर- पीह मा भूदन्नर्थ एवास्तु तथापि धीराः । निजप्रतिज्ञाम- नुरुध्यमाना महोद्यमाः कर्म समारभन्ते ॥ ९ ॥ र्लैर्महाहैं-

---

पादटिप्पण्यः (Left Footnotes): १ धनिकानाम् २ शून्यमनसान् ३ वज्रपाषाणघटितम् ४ इन्द्र ५ धननिक्षेपकल्पनया ६ सच्छिद्रापि कपर्दिका. ७ इच्छति ८ पृथ्वी ९ तवानुबन्ध कुर्वतेत्यर्थ १० मुकुलितम्

पादटिप्पण्यः (Right Footnotes): १ शीघ्रम् २ गतलब्जा निर्लज्जेत्यर्थ ३ अहो इत्याश्चर्ये. ४ दुस्तराणि ५ शकरेण ६ व्यापार ७ अजिरम् ८ कृत्रिमसरित्. ९ दरिद्रस्य १० दूरीकर्तुम्.

७८	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ २ प्रकरणम्

स्तुतुर्भुन देवा न भेजिरे भीमविषेण भीतिम् । सुधा
विना न प्रययुर्विरामं न निश्चितार्थाद्विरमन्ति धीराः ॥ १० ॥
निन्दन्तु नीतिनिपुणा यदि वा स्तुवन्तु लक्ष्मीः समाविशतु
गच्छतु वा यथेच्छम् । अद्यैव वा मरणमस्तु युगान्तरे
वा न्यायात्पथः^१ प्रविचलन्ति पदं न धीरा ॥ ११ ॥
कान्ताकटाक्षविशिखा न लूँनन्ति^४ यस्य चित्तं न निर्दहति
कोपकृशानुतापः । कर्षन्ति भूरि विषयाश्च न लोभपाशा
लोकत्रयं जयति कृत्स्नमिदं स धीरः ॥ १२ ॥ आपत्समुद्ध-
रणवीरधिय परेषा जाता महत्स्वपि कुले न भवन्ति सर्वे ।
विन्ध्याटवीषु विरलाः खलु पादपास्ते ये दन्तिदन्तमूसलो-
ल्लिखनं सहन्ते ॥ १३ ॥ विरम विरसायासादस्माद्दुरध्यव-
सायतो विपदि महता धैर्यध्वंसं यदीक्षितुमीहसे । अयि
जड विधे कल्पापायव्यपेतनिजक्रमाः कुलशिखरिणः क्षुद्रा
नैते न वा जलराशयः ॥ १४ ॥

---

वीरप्रशंसा

एकेनापि हि शूरेण पदाक्रान्तं महीतलम् । क्रियते
भास्करेणेव स्फारस्फुरिततेजसा ॥ १ ॥ बहवः पङ्गवोऽपीह
नराः शास्त्राण्यधीयते । विरला रिपुखड्गाग्रधारापातसहि-
ष्णवः ॥ २ ॥ अनन्तोद्भूतभूतौघसङ्कले भूतलेऽखिले । शस्त्रे
शास्त्रे त्रिचतुराश्चतुरा यदि मादृशाः ॥ ३ ॥ महिम्नामन्तरं
पश्य शेषाहेः सान्निभूधरा । फणासहस्रस्रग्दाम्नि भ्रमरीव
विभाति भूः ॥ ४ ॥ स्पृहयति भुजयोरन्तरमायतकरवाल-
कररुहविदीर्णम् । विजयश्रीर्वीराणां व्युत्पन्नप्रौढवनितेव ॥ ५ ॥
भुजे विशाले विमलेऽसिपत्रे कोऽन्यस्य तेजस्सिकथा सहेत ।
गतासुरप्याहवसीम्नि वीरो द्विधा विधत्ते रविमण्डल य. ॥ ६ ॥
लोकोत्तर चरितमर्पयति प्रतिष्ठा पुंसा कुलं नहि निमित्त-
मुदारतायाः । वातापितापनमुनेः कलशात्प्रसूतिर्लीलायितं
पुनर्रसमुद्रसमुद्रपानम् ॥ ७ ॥ नायाति वाडवशिखाकथनेन
ताप शैत्यं हिमाद्रिपयसा विशता च नाब्धिः । कश्चिद्गमीर-
मनसा सततं विषादकाले प्रमोदसमये च समोऽनु-
भावः ॥ ८ ॥ संप्राप्नुवन्ति ननु मण्डलभेकमेव क्ष्मापा
जये समरसीम्नि वपुस्तु हित्वा । चण्डांशुमण्डलमथामि-
मतानि कामं प्रेमार्द्रनिर्जरवधूस्तनमण्डलानि ॥ ९ ॥
विनाप्यर्थैर्वीरः स्पृशति बहुमानोन्नतिपदं समायुक्तोऽप्यर्थैः
परिभवपदं याति कृपणः । स्वभावादुद्भूता गुणसमुदया-
वाप्तिविषया द्युति सैंही^२ कि श्वा धृतकनकमालोऽपि^३
लभते ॥ १० ॥ को वीरस्य मनस्विनः स्वविषयः को वा
विदेशैस्तथा यं देशं श्रयते तमेव कुरुते बाहुप्रतापार्जितम् ।
यदंष्ट्रानखलाङ्गुलप्रहरण मिहो वनं गाहते तस्मिन्नेव
हतद्विपेन्द्ररुधिरैस्तृष्णा छिनत्त्यात्मनः ॥ ११ ॥ सामो-
पायनयप्रपञ्चपटव प्रायेण ये भीरव शूराणा व्यवसाय
एव हि परं ससिद्धये कारणम् । विस्फूर्जद्विकटाटवीगज-
घटापीठैकसचूर्णनव्यापारैकरसस्य सन्ति विजये सिंहस्य के
मन्त्रिण ॥ १२ ॥ काकुत्स्थस्य दशाननो न कृतवान्दारापहारं
यदि काम्भोधिः क्व च सेतुबन्धघटना कोत्तीर्य लङ्काजयः ।
पार्थस्यापि पराभवं यदि रिपुर्नाधात्क्व ताहक्तपो नीयन्ते
रिपुभि समुन्नतिपदं प्रायः पर मानिनः ॥ १३ ॥ वह्निं
शीतयितुं हिमं ज्वलयितुं वातं निरोडुं पयो मूर्त व्योम
विधातुमुद्नमयितुं नेतुं नति वा महीम् । उद्धर्तुं किल भूभृतः
स्थलयितुं सिन्धुं च संभाव्यते शक्तिर्यस्य जनैः स एव नृपतिः
शेषाः पर पार्थिवाः ॥ १४ ॥ नाखिन्सन्ततवेधनोल्बण-
तमैस्तल्पैरूदेति व्यथा ग्रन्थिम्यश्चलितैर्न चालमसुभिर्मर्मव्यथा
जायते । क्रन्दद्बन्धुजनार्तनादचकितस्खान्तं न वा स्थीयते न
ह्येतन्मरणं सुखस्य सुभगा काप्येव सम्प्राप्तिभूः ॥ १५ ॥

---

तेजस्विप्रशंसा

बालस्यापि रखेः पाँदाः^७ पतन्त्युपरि भूभृताम्^८ । तेजसा
सह जातानां वयः कुत्रोपयुज्यते ॥ १ ॥ एकः स एव
तेजस्वी सैहिकेयैः^९ सुरद्विषाम् । शिरोमात्रावशेषेण जीयन्ते
येन शत्रवः ॥ २ ॥ मौनी पादप्रहारेऽपि न क्षमी नीच एव
सः । आकृष्टशस्त्रो मित्रेऽपि न तेजस्वी खलो हि सः ॥ ३ ॥
तुल्येऽपराधे स्वैर्भानुर्भानुमन्तं^११ चिरेण यत् । हिमांशुमाशु^१२
ग्रसते तन्मैद्दिम्नः^१३ स्फुटं फँलॅम् ॥ ४ ॥ स्वयं प्रणमतेऽल्पेऽपि
परवायावुपैयुषि^६ । निदर्शनमँसाराणा^१४ लँघुर्बहुँलृणं^१५ नरः ॥ ५ ॥
तेजस्विमध्ये तेजस्वी दैवीयानपि^१८ गण्यते । पञ्चमः पैञ्चतपस-^१९
स्तपनो जातवेदसाम् ॥ ६ ॥ अकृत्वा हेलया पादमुच्चैर्मूर्धसु

---

१ न्यायादनपेतात् २ मार्गात् ३ कटाक्षा एव विशिखा बाणा
४ न छिन्दन्ति ५ कोप क्रोध स एव कृशानुग्निस्तत्ताप
६ सम्पूर्णम् ७ अगाधसमुद्रपानम् ८ पराजयस्थानम्

१ कान्तिम् २ सिंहसबन्धिनीम् ३ सुवर्णमालाअलकृतोऽपि
४ परदेश ५ दष्टानखलाङ्गलाश्च प्रहरण यस्य नखा एव लाङ्गनानि विदारकत्वात् हलानि इति रूपकम् 'पान्तु वो नरसिंहस्य नखलाङ्गलकोटय ' इति कस्यचित्प्रयोग ६ प्रविशति ७ किरणा, पक्षे,-चरणा ८ पर्वतानाम्; पक्षे,-राज्ञाम् ९ राहु १० राहु ११ सूर्यम् १२ चन्द्रम् १३ मार्दवस्य १४ दृष्टान्त १५ दुर्बलानाम् १६ निष्पौरुष १७ तृणकल्पमित्यर्थ १८ दूरस्थोऽपि १९ पञ्चाग्निसाम्य तपो यस्य

तेजस्विप्रशंसा, मनस्विप्रशंसा | ७९

---

तेजस्विप्रशंसा (क्रमशः)

तेजस्विप्रशंसा / मनस्विप्रशंसा

विद्विषाम् । कैथंकारमने॑लम्बा कीर्तिर्याम॑धिरोहति ॥ ७ ॥<br>अङ्गाधिरोपितमृगश्चन्द्रमा मृगलाञ्छनः । केसरी निष्ठुरैक्षिप्त-<br>मृगयूथो मृगाधिपः ॥ ८ ॥ तेजस्विनि क्षमोपेते नातिका-<br>र्कश्यमाचरेत् । अतिनिर्मन्थनादग्निश्चन्दनादपि जायते ॥ ९॥<br>तेजोहीने महीपाले स्वे परे च विकुर्वते । निःशङ्को हि<br>जनो धत्ते पदं भस्मन्न्य॑नूष्मणि ॥ १० ॥ एकचक्रो रथो<br>यँन्ता विक॑लो विषमा हँयाः । आक्रमत्येव तेजस्वी तथा-<br>प्यर्को नभस्तलम् ॥ ११ ॥ साधनं सुमहद्यस्य यन्नान्यस्य<br>विलोक्यते । तस्य धीशालिनः कोऽन्यः सहेतारा॑लिता<br>ध्रुवम् ॥ १२ ॥ येन पाषाणखण्डस्य मूल्यमल्पं वसुंधरा ।<br>अनस्तमितसारस्य तेजसस्तद्विजृम्भितम् ॥ १३ ॥ सिंहः<br>शिशुरपि निपतति मदमलिनकपोलभित्तिषु गजेषु ।<br>प्रकृतिरियं सँत्त्ववतां न खलु वयस्तेजसो हेतुः ॥ १४ ॥<br>यदचेतनोऽपि पादैः स्पृष्टः प्रज्वलति सवितुरिनैकान्तः ।<br>तत्तेजस्वी पुरुषः परकृतविकृतिं कथं सहते ॥ १५ ॥<br>दर्शिता॑तोपोच्छ्रायैस्तेजोवद्भिः सुगोत्रसँर्जातैः । हीरैरपिस्व<br>धीरैरापत्सापि गम्यते नाधः ॥ १६ ॥ दीप्यन्ता ये दीप्त्यै<br>¹⁷घटिता मणयश्च वीरपुरुषाश्च । तेज. सविनाशाय तु<br>भवति तृणानामिव लघूनाम् ॥ १७ ॥ मदसिक्तमुरैर्गन्धाधिपः<br>करिभिर्वर्तयते स्वयंहृतै. । लघयन्वखलु तेजसा जगन्न<br>महानिच्छति भूतिमन्वतः ॥ १८ ॥ तीक्ष्णोष्णदुर्विषहवीर्य-<br>भृतः परेषा तेजस्विनो न गणयन्ति वपुर्महत्त्वम् । यत्पद्म-<br>रागशकलाकृतिरद्रितुङ्गं कात्स्न्येन भक्षयति काष्ठचयं<br>स्फुलिङ्गः ॥ १९ ॥ न तेजस्तेजस्वी ⁴प्र॑सृतमपरेषा<br>प्रसहते स तस्य स्वो भावः प्रैर्कृतिनियतत्वादकैंतकः ।<br>मयूखैरैैश्चान्तं तपति यदि देवो दिनकरः किमो-<br>ग्नेयग्रावा निर्कृत इव तेजासि ²³वमति ॥ २० ॥ हस्ती<br>स्थूलतनुः स चाङ्कुशवशः कि हस्तिमात्रोऽङ्कुशो वज्रेणाभि-<br>हता पतन्ति गिरयः कि शैलमात्रः ²⁵पेविः । दीपे प्रज्वलिते<br>विनश्यति तमः कि दीपमात्रं तमस्तेजो यस्य विराजते स<br>बलवान् स्थूलेषु कः प्रत्येयः ॥ २१ ॥ स्वल्पस्नायुवसावशेष-<br>मलिनं निर्मासमप्यस्थि गोः श्वा लब्ध्वा परितोषमेति न

तु तत्तस्य क्षुधः शान्तये । सिंहो जम्बुकमङ्कमागतमपि<br>त्यक्त्वा निहन्ति द्विपं सर्वः कृच्छ्रगतोऽपि वाञ्छति जनः<br>सत्त्वानुरूपं फलम् ॥ २२ ॥ शमयति गजानन्यान गन्धद्विप.<br>कलभोऽपि सन्भवति सुतरा वेगोद्रं भुजंग शिशोर्विषम् ।<br>भुवमधिपतिर्बालावस्थोऽप्यलं परिरक्षितुं न खलु वयसा<br>जात्यैवार्य स्वकार्यसहो भर ॥ २३ ॥<br><br>### मनस्विप्रशंसा<br><br>काम प्रियानपि प्राणान्विमुञ्चन्ति मनस्विनः । इच्छन्ति<br>न त्वमित्रेभ्यो महतीमपि सत्क्रियाम् ॥ १ ॥ नूत नूतन-<br>कूष्माण्डफलाना के भवन्त्यमी । अङ्गुलीदर्शनाद्येन विली-<br>यन्ते मनस्विन. ॥ २ ॥ ब्रह्माण्डमण्डलीमात्रं किं लोभाय<br>मनस्विनः । शैफरीस्फुरितैर्नाब्धेः क्षुब्धता जातु जायते ॥ ३॥<br>कुसुमस्तबकस्येव द्वयी वृत्तिर्मनस्विनः । मूर्ध्नि वा सर्व-<br>लोकस्य शीर्यते वन एव वा ॥ ४ ॥ पादाहतं समुत्थाय<br>मूर्द्धानमधिरोहति । स्वैस्थादेवापमानेऽपि ⁶देहिनस्तद्वरं<br>रज. ॥ ५ ॥ समूलघातम॑र्ध्नन्तः परांञ्चोध्नन्ति मानिनः ।<br>प्रध्वंसिता॑न्धतमसस्तत्रोदाहरणं रविः ॥ ६ ॥ स पुमाने॑र्थ<br>वज्जन्मा यस्य नाग्नि पुर स्थिते । नान्यमङ्ङ्गुलिमभ्येति<br>सख्यौयामुद्यताङ्गुलिः ॥ ७ ॥ स्थित्यैतिक्रान्तिभीरूणि स्व-<br>च्छान्यौकुलितान्यपि । तोयानि तोयराशीना मनासि च<br>मनस्विनाम् ॥ ८ ॥ ¹⁵शॅक्तिवैकल्यैन॑म्रयस निःसौरत्वाईंघी-<br>यसः । ¹⁹ज॑न्मिनो मानहीनस्य तृणस्य च समा गतिः ॥ ९ ॥<br>अलङ्घ्यं तत्तदुद्वीक्ष्य यद्यदुच्चैर्महीभृताम् । प्रियता ज्या-<br>यसीं मा गान्महता केन तुङ्गता ॥ १० ॥ तावदाश्रीयते<br>लक्ष्म्या तावदस्य स्थिर यशः । पुरुषस्तावदेवासौ यावन्मा-<br>नान्न हीयते ॥ ११ ॥ दुरासदत्वमज्यायानगम्यस्तुङ्गोऽपि<br>भूधर. । न जहाति मैहाँजस्कं मैन॑प्रांशुमुलङ्घ्यता ॥ १२ ॥<br>गुरून्कुर्वन्ति ते वंश्यानन्वर्था तैर्वसुंधरा । येषा यशासि<br>शुभ्राणि हेपयन्तीन्दुमण्डलम् ॥ १३ ॥ उदाहरणमाशीःषु<br>प्रथमे ते मनस्विनाम् । शुष्केऽशनिरिवामर्षो यैररातिषु<br>पात्यते ॥ १४ ॥ तुङ्गत्वमितैरै नाद्रौ नेदं सिन्धाव-

---

पादटिप्पण्यः (Footnotes)

पादटिप्पणी (वाम भाग)

पादटिप्पणी (दक्षिण भाग)

१ कथमित्यर्थ . २ निराधारा ३ हत ४ उष्णत्वरहिते ५ सारथि<br>६ अनूरु = अरुण ७ तुरगा ८ कुटिलताम् ९ प्रशस्तकोपेलेषु<br>१० बलवताम् ११ सूर्यकान्त १२ अपमानम् १३ कान्ति, पक्षे,<br>-प्रताप १४ कान्त्याधिक्यम्, पक्षे,-धनुष औन्नत्यम् १५ प्रकाश-<br>कत्वम्; पक्षे, सामर्थ्यम्. १६ पर्वत, पक्षे,-कुलम् १७ विधातु-<br>निष्पादिता १८ विस्तृतम् १९ स्वभावधीनत्वात् २० अकृत्रिम<br>२१ किरणै २२ सततम् २३ सूर्यकान्त.. २४ विकृत इव २५ वज्रम्<br>२६ विश्वास •

१ प्रभावानुरूपम् २ यथेच्छम् ३ मत्स्यीस्फुरणेन ४ कदाचित्<br>५ गुच्छस्य ६ अव्यग्रात् ७ चेतनाव् ८ अनुन्मूलयन्त ९ शत्रून्<br>१० गाढ तम ११ सार्थकजन्मा १२ पुरुषगणनाप्रस्तावे १३ म-<br>र्यादोल्लङ्घनाद्वेतोर्भीरूणि १४ सक्षोभितानि १५ उत्साहादिशक्ति<br>वैधुर्यण, पक्षे, अवष्टम्भसामर्थ्यविरहेण १६ प्रह्रीभूतस्य, पक्षे,-<br>विधेयभूतस्य १७ दुर्बलत्वाद्, पक्षे,-स्थिराशरहितत्वात् १८ गौर-<br>वहीनस्य, पक्षे,-नीरसस्य १९ जन्तोः. २० प्रतापसपन्नम्.<br>२१ मानोन्नतपुरुषम् २२ अगाधता २३ तुङ्गत्वम्

८०	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ २ प्रकरणम्

गाधता । अलङ्घनीयताहेतुरुभयं तन्मनस्विनि ॥ १५ ॥ न
क्वचिच्च बहिर्यान्ति मानिनां प्रार्थनागिरः । यदि निर्यातुमि-
च्छन्ति तदा प्राणपुरःसराः ॥ १६ ॥ असेवितेश्वरद्वारमदृष्ट-
विरहव्यथम् । अनुक्तक्लीबवचनं धन्यं कस्यापि जीवितम्
॥ १७ ॥ मानिनो हतमानस्य मानोऽपि न सुखप्रदः ।
जीवन्न मानमूलं हि माने म्लाने कुतः सुखम् ॥ १८ ॥
मनस्वी म्रियते कामं कार्पण्यं न तु गच्छति । अपि
निर्वाणमायाति नानलो याति शीतताम् ॥ १९ ॥ मनस्वि-
हृदयं धत्ते रोषेणैव प्रसन्नताम् । भस्मना मुकुरः प्रायः प्रसादं
लभतेतराम् ॥ २० ॥ मनस्विनो न मन्यन्ते परतः
प्राप्य जीवनम् । बलिभुग्भ्यो न काकेभ्यः स्पृहयन्ति हि
कोकिलाः ॥ २१ ॥ दूर्वाङ्कुरतृणाहारा धन्यास्ते वै वने मृगाः ।
विभवोन्मत्तचित्तानां न पश्यन्ति सुखानि यत् ॥ २२ ॥
सुखं जीवन्ति हरिणा वनेष्वपरसेविनः । अर्थैरयत्नसुलभै-
र्जलदर्भाङ्कुरादिभिः ॥ २३ ॥ उपकारेण दूयन्ते न सहन्तेऽनु-
कम्पिताम् । आपत्स्वपि दुराराध्या नित्यदुःखा मन-
स्विनः ॥ २४ ॥ जलसेकेन वर्धन्ते तरवो नाश्मसंचयाः ।
भव्यो हि द्रव्यतामेति क्रिया प्राप्य तथाविधाम् ॥ २५ ॥
अवृत्तिभयमन्त्यानां मध्यानां मरणाद्भयम् । उत्तमानां तु
सत्त्वानामवमानात्परं भयम् ॥ २६ ॥ न सदश्वाः कशाघातं
न सिंहा घनगर्जितम् । परैरङ्गुलिनिर्दिष्टं न सहन्ते
मनस्विनः ॥ २७ ॥ कामं वनेषु हरिणास्तृणेन जीवन्त्य-
यत्नसुलभेन । धनिषु न दैन्यं विदधति ते खलु पशवो
वयं सुधियः ॥ २८ ॥ १प्रत्युपकुर्वन्बह्वपि न भवति पूर्वो-
पकारिणा तुल्यः । एकोऽनेकं२करोति कृतं निष्कारणमेव
कुरुतेऽन्यः ॥ २९ ॥ न नटा न विटा न गायका न परद्रोह-
निबद्धबुद्धयः । नृपसद्मनि नाम के वयं स्तनभारानमिता
न योषितः ॥ ३० ॥ अभिमानधनस्य गत्वरैरसुभिः स्यान्नु
यशश्चिचीषतः । अचिरांशुविलासचञ्चला ननु लक्ष्मीः
फलमानुषङ्गिकम् ॥ ३१ ॥ ज्वलितं न हिरण्यरेतसं चय-
मास्कन्दति भस्मना जनः । अभिभूतिभयादसूनतः सुख-
मुज्झन्ति न धाम मानिनः ॥ ३२ ॥ पुरो वा पश्चाद्वा
वयमुपविशामः क्षितिभुजा ततः किं नश्छिन्नं वचनरचना-
क्रीतजगताम् । अगारे कान्तारे कुचकलशभारे मृगदृशां
मणेस्तुल्यं मूल्यं सहजसुभगस्य द्युतिमतः ॥ ३३ ॥ अमुक्तैकस्या
यस्याः क्षणमपि न यातं नृपशतैर्भुवस्तस्या लाभे क इव
बहुमानः क्षितिभुजाम् । तदंशस्याप्यंशे तदवयवलेशेऽपि
पतयो विषादे कर्तव्ये विदधति जडाः प्रत्युत मुदम् ॥ ३४ ॥

---

क्वचिद्भूभौ शय्या क्वचिदपि च पर्यङ्कशयनं क्वचिच्छाका-
हारी क्वचिदपि च शाल्योदनरुचिः । क्वचित्कन्थाधारी
क्वचिदपि च दिव्याम्बरधरो मनस्वी कार्यार्थी न गणयति
दुःखं न च सुखम् ॥ ३५ ॥ स जातः कोऽप्यासीन्मदन-
रिपुणा मूर्ध्नि धवलं कपालं यस्योच्चैर्विनिहितमलंकारविधये ।
नृभिः प्राणत्राणप्रवणमतिभिः कैश्चिदधुना नमद्भिः कः
पुंसामयमतुलदर्पज्वरभरः ॥ ३६ ॥ विपुलहृदयैर्यत्नैः
कैश्चिज्जगज्जनितं पुरा विधृतमपरैर्दत्तं चान्यैर्विजित्य तृणं
यथा । इह हि भुवनान्यन्ये धीराश्चतुर्दश भुञ्जते कतिपय-
पुरस्वाम्ये पुंसां क एष मदज्वरः ॥ ३७ ॥ वरमहि१मुखे
क्रोधाध्माते२ करो विनिवेशितो विषमपि वरं पीत्वा सुप्तं
कृतान्तनिवेशने३ । गिरिवरतटान्मुक्तश्चात्मा वरं शतधा
कृतो न तु खलजनावासैरर्थैः कृतं हितमात्मनः ॥ ३८ ॥
नानीयन्ते मधुनि मधुपैः पारिजातप्ररोहैर्नाम्यर्थ्यन्ते तुहिन-
रुचिना चन्द्रिकायाश्चकोराः । असद्वाचां धुरि मधुरिमा
यद्यपूर्वावतारः सोल्लासाः स्युः स्वयमिह बुधाः किं सुधाम्यर्थ-
नाभिः ॥ ३९ ॥ मृत्पिण्डो जलरेखया वलयितः सर्वो-
ऽप्ययं नन्वणूनाङ्गीकृत्य स एव सयुगशतै राज्ञां गणैर्भुज्यते ।
तद्दद्युर्ददतेऽथवा न किमपि क्षुद्रा दरिद्रा भृशं धिग्धिकता-
न्पुरुषाधमान् धनकणं वाञ्छन्ति तेभ्योऽपि ये ॥ ४० ॥
त्वं चेन्नीचजनानुरागमरसादस्मासु मन्दादरः का नो मानद
मानहानिरियती भूः किं त्वदेकप्रभूः । गुञ्जापुञ्जपरम्परा-
परिचयाद्भिल्लीजनैरूज्झितं मुक्तादाम न धारयन्ति किमहो
कण्ठे कुरङ्गीदृशः ॥ ४१ ॥ त्वं राजा वयमप्युपासितगुरु-
प्रज्ञाभिमानोन्नताः ख्यातस्त्वं विभवैर्यशांसि कवयो दिक्षु
प्रतन्वन्ति नः । इत्थं मानद नातिदूरमुभयोरप्यावयोरन्तरं
यद्यस्मासु पराङ्मुखोऽसि वयमप्येकान्ततो निःस्पृहाः ॥ ४२ ॥
ब्रह्माण्डं कियदस्ति तत्र वसुधापिण्डं किमाचक्ष्महे तत्राप्ये-
कतरं तु खण्डममितास्तस्मिन्नृपाः केचन । तेभ्यो दैन्यशतो-
पनीतविभवा दृष्टानुकम्पास्तु ते धिङ्मूढाः स्पृहयन्ति हन्त
किमपि स्वार्थेन तेभ्योऽपि ये ॥ ४३ ॥ पातालात्र विमो-
चितो बत बलिर्नीतो न मृत्युं क्षयं नोन्मृष्टं शशलाञ्छनस्य
मलिनं नोन्मूलिता व्याधयः । शेषस्यापि धरां विधृत्य
न कृतो भारावतारः क्षणं चेतः सत्पुरुषाभिमानमनिशं
मिथ्या वहन्खिद्यसे ॥ ४४ ॥ नास्माकं शिबिका न चास्ति
कटकाद्यालक्रियासत्क्रिया नोत्तुङ्गास्तुरगो न कश्चिदनुगो
नाप्यम्बरं सुन्दरम् । किं तु क्ष्मातलवर्त्यशेषविदुषां साहित्य-
विद्याजुषां चेतस्तोषकरी शिरोनतिकरी विद्याऽनवद्यास्ति

---

पादटिप्पण्यः (Footnotes):
१ प्रत्युपकारं कुर्वन्
२ अनुकरणं करोति
१ सर्पमुखे
२ क्रोधपूर्णे
३ यमगृहे.