सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

७२ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ २ प्रकरणम्

---

न च परलोकसमीहा स भवति धनपालको मूर्खः ॥ ३१ ॥ उपभोगकातराणां पुरुषाणामर्थसंचयपराणाम् । कन्यामणिरिव सदने तिष्ठत्यर्थः परस्यार्थे ॥ ३२ ॥ यदि भवति धनेन धनी $^३$क्षितितलनिहितेन भोगरहितेन । तस्माद्वयमपि धनिनस्तिष्ठति नः काञ्चनो मेरुः ॥ ३३ ॥ $^५$नन्दनरेन्द्रद्रविणैर्दुष्कृतमिव किमपि विहितमतिघोरम् । वसुधातलोपमणको विरमति नाद्यापि यत्तेभ्यः ॥ ३४ ॥ $^६$दृढतरनिबद्धमुष्टेः कोश$^७$निष्षण्णस्य $^८$सहजमलिनस्य । कृपणस्य कृपाणस्य च केवल$^९$माकारतो भेदः ॥ ३५ ॥ कृपणसमृद्धीनामपि भोक्तारः सन्ति केचिदतिनिपुणाः । जलसंपदोऽ$^१^०$म्बुराशेर्यान्ति वशं सर्वदैव $^१^१$वडवाग्नेः ॥ ३६ ॥ प्राप्तानपि न लभन्ते भोगान्भोक्तुं स्वकर्मभिः कृपणाः । $^१^२$मुखपाकः किल भवति द्राक्षापाके $^१^३$बलिभुजा हि ॥ ३७ ॥ अतिसाहसमतिदुष्करमत्याश्चर्यं च दानमर्थीनाम् । योऽपि ददाति शरीरं न ददाति स वित्तलेशमपि ॥ ३८ ॥ केऽपि स्वभावलुब्धास्तीव्रतरा यातना मपि सहन्ते । न तु संत्यजन्ति वित्तं मात्सर्यमिवाधमाः सततम् ॥ ३९ ॥ और्वा इवातिलुब्धा भवन्ति धनलवणवारिबिन्दुवृष्णाः । तृणलवमिव निजदेहं त्यजन्ति लेशं न वित्तस्य ॥ ४० ॥ $^{१४}$अर्थिनि कवयति $^{१५}$कवयति पठति च पठति स्तवोधते स्तौति । पश्चाद्यामीत्युक्ते कृपणः $^{१६}$प्रणतोऽञ्जलिं कुरुते ॥ ४१ ॥ दानं भोगं च विना धनसत्तामात्रकेण चेद्धनिनः । वयमपि किमिति न धनिनस्तिष्ठति नः काञ्चनो मेरुः ॥ ४२ ॥ धनिनोऽप्यदानभोगा गण्यन्ते धुरि महादरिद्राणाम् । हन्ति न यतः पिपासामतः समुद्रोऽपि मरुखि ॥ ४३ ॥ अभ्युपयुक्ताः सद्भिर्गतागतैरहरहः सुनिर्विण्णाः । कृपणजनसंनिकर्षं संप्राप्यार्थाः स्वपन्तीव ॥ ४४ ॥ ते मूर्खतरा लोके येषां धनमस्ति नास्ति च त्यागः । केवलमर्जनरक्षणवियोगदुःखान्यनुभवन्ति ॥ ४५ ॥ याचमानजनमानसकृतेः पूरणाय बत जन्म न यस्य । तेन भूमिरतिभारवतीयं न द्रुमैर्न गिरिभिर्न समुद्रैः ॥ ४६ ॥ मा धन्वानि कृपणः खलु जीवस्तृष्ण्यार्पयतु जातु परस्मै । तत्र नैव कुरुते मम चित्रं यत्तु नार्पयति तानि मृतोऽपि ॥ ४७ ॥ लोक एष परलोकमुपेता हा विधाय निधने धनमेकः । इत्यमुं खलु तदस्य निनीषत्यर्थिबन्धुरुदय$^१$दयचित्तः ॥ ४८ ॥ सचित ऋतुषु नोपयुज्यते याचितं गुणवते न दीयते । तत्कदर्यपरिरक्षितं धनं चौरपार्थिवगृहेषु गच्छति ॥ ४९ ॥ वरममी तरवो वनगोचराः शकुनिसार्थविलुप्तफलश्रियः । न तु धनान्धगृहाः कृपणाः फणानिहितरत्नभुजंगमवृत्तयः ॥ ५० ॥ न निर्यातासन्ति कदर्यहस्ताद्धनानि पासोरिव तैललेशाः । दैवात्कदाचिद्विनियोक्तुरेव निर्गन्तुमिच्छन्त्यसुभिः सहैव ॥ ५१ ॥ सुसङ्गतैर्जीवितवत्सुरक्षितैर्निजेऽपि देहे कृतयन्त्रणस्य च । तवानुमार्गं व्रजतो भवान्तरे शठैर्धनैः पश्वनदी न पूरिता ॥ ५२ ॥ अहो धनानां महती विदग्धता सुखोपितानां कृपणस्य वेश्मनि । व्रजन्ति न त्यागदशां न भोग्यतां परां च काचित्प्रथयन्ति निर्वृतिम् ॥ ५३ ॥ फलं स्वेच्छालभ्यं प्रतिवनमखेदं $^३$क्षितिरुहाम् पयः स्थाने स्थाने शिशिरमधुरं पुण्यसरिताम् । मृदुस्पर्शा शय्या सुललितलतापल्लवमयी सहन्ते संतापं तदपि धनिनां द्वारि कृपणाः ॥ ५४ ॥ यदेते साधूनामुपरि विमुखाः सन्ति धनिनो न चैषावज्ञैषामपि तु निजवित्तव्ययभयम् । अतः खेदो नास्मिन्परमनुकम्प्यैव भवति क्षमासत्रस्तेभ्यः क इह हरिणेभ्यः परिभवः ॥ ५५ ॥ न शान्तान्तस्तृष्णा धनलवणवारिव्यतिकरैः क्षतच्छायाः कायश्चिरविरसरूक्षाशनतया । अनिद्रा मन्दानिर्भृतपसलिलचौरानलभयात्कदर्याणां कष्टं स्फुटमधनकष्टादपि परम् ॥ ५६ ॥ जहाति सहसाननं झटिति पृच्छति स्वागतं नमस्यति कृताञ्जलिः $^५$श्रुतिमनोंहरं भाषते । ददाति कुसुमं फलं शिथिलयत्यभीष्टां क्रियामहो न परिचीयते कृपणवञ्चनाचातुरी ॥ ५७ ॥ $^६$अयश्चणकचर्वणं फणिफणामणेः कर्षणं करेण गिरितोलनं जलनिधेः पदा लङ्घनम् । $^७$प्रसुप्तहरिबोधनं $^८$निशितखड्गसंस्पर्शनं कदाचिदखिलं भवेन्न च शठाद्धनसार्जनम् ॥ ५८ ॥ एकैकातिशयालयः परगुणज्ञानैकवैज्ञानिकाः सन्येते धनिकाः कलासु सकलास्वाचार्यचर्यांचणाः । अप्येते सुमनोगिरा निशमनाद्विस्मृत्यहो श्लाघया धूते मूर्धनि कुण्डले क्वणतः क्षीणे भवेतामिति ॥ ५९ ॥ प्रीतिं न प्रकटीकरोति सुहृदि द्रव्यव्ययाशङ्कया भीतः प्रत्युपकारकारणभयन्नाक्रुष्यते सेवया । मिथ्या जल्पति वित्तमार्गणभयात्स्तुत्यापि न प्रीयते कीनाशो विभवव्ययव्यतिकरत्रस्तः कथं प्राणिति ॥ ६० ॥ मत्वा सारं गुणानां

---

पादटिप्पणी (Footnotes)

[वामभागः] १ इच्छा. २ उत्तमकन्या. ३ भूम्यन्तर्गतेन. ४ उपभोगहीनेन. ५ नवनवतिकोटिमितं कनकदीनाराः पाटलिपुत्रमहीपतिना नन्देन भूमौ निहिता अद्यापि तिष्ठन्तीति प्रसिद्धिः. ६ दृढतरमतिनिबिडं निष्पन्नं मुष्टिर्येन; पक्षे,-दृढतरं निबद्धा मुष्टिः त्सुरूर्यस्य. ७ कोशारे निष्षण्णस्य स्थितस्य, पक्षे,-कोशे खङ्गपिधाने स्थितस्य. ८ स्वभावमलिनस्य. मलिनवेषत्वात्, पक्षे,-कृष्णवर्णत्वात्. ९ आकारत आकृत्या भेदः; पक्षे,-कृपणशब्देऽकारो वर्तते कृपाणशब्दे आकारो वर्तते एतावतैव भेदो भिन्नत्वम्, कृपाणः खड्गः. १० समुद्रस्य. ११ वाडवाग्नेः. १२ मुखरोगः. १३ काकानाम्. १४ याचके. १५ कवितां करोति. १६ नम्रः.

[दक्षिणभागः] १ उद्यत्करुणं चित्तं यस्य. २ क्लेशरहितम्. ३ वृक्षाणाम्. ४ सत्वरम्. ५ कर्णमधुरम्. ६ लोहम्. ७ निद्रितसिंहोत्थापनम्. ८ तीक्ष्ण. ९ वर्धणतः.