सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

उदारप्रशंसा-कृपणनिन्दा

७१

---

यदमुना न तावत्क्षितिः । अहर्निशमिहैव ये परमनोऽनुवृत्त्या पुनर्वहन्ति विजिगीषुता किमिव तेऽनुकम्पास्पदम् ॥ ३९ ॥ भुज्यन्ते स्वगृहस्थिता इव सुख यस्यार्थिभिः संपदः पद्मौ यस्य मतिस्तमःप्रहतये द्यावेव तौ प्राणितः । यस्त्वात्मभरिरुन्नतेऽपि विभवे हीनश्च विद्वत्तया तस्यालेख्यमणेरिवाकृतिभृतः सत्ताप्यसत्ता ननु ॥ ४० ॥ आधाराय धरावकाशविधयेऽप्याकाशमालोकने भास्वानात्ममहत्त्वसाधनविधावन्थे गुणाः केचन । इत्यस्मिन्नुपकारकारिणि सदा वर्गे पर दुस्त्यजे दैन्यव्रीडकलब्धमज्जतु कथं चेतो महाचेतसाम् ॥ ४१ ॥ नित्य या गुरुभृत्यबन्धुसुजनैर्न स्वेच्छया भुज्यते पश्यन्ति स्पृहयालवो न रिपवो या विक्रमासादिताम् । यस्याः साधुपरिक्षयेण सुहृदा नाशेन वा संभवो नो सपद्विपदेव सा गुणवता प्रीतिस्तया कीदृशी ॥ ४२ ॥ न्याय्य मार्गममुञ्झतः सुकृतिनो दैवाद्भवन्त्यापदो यास्ताः सन्तु बलेरिवादिपुरुषाद्योऽर्थी स्वय यच्छतः । शक्तस्येव जुगुप्सितैः सुबहुभिर्निन्दैश्च कर्मभिर्देवानामुपरि प्रभुत्वमपि मे मा भून्नृपाकारणम् ॥ ४३ ॥ रुद्रोऽद्रिं जलधि हरिर्दिविषदो दूर विहायःश्रिता भोगीन्द्राः प्रबला अपि प्रथमतः पातालमूले स्थिताः । लीनाः पद्मवने सरोजनिलया मन्येऽर्थिसार्थाद्विया दीनोद्धारपरायणाः कलियुगे सत्पुरुषाः केवलम् ॥ ४४ ॥

---

कृपणनिन्दा

भिक्षाद्वारा गृहे गृहे । दीयता दीयता नित्यमदातुः फलमीदृशम् ॥ ९ ॥ द्वारं द्वार रटन्तीह भिक्षुकाः पात्रपाणयः । दर्शयन्त्येव लोकानामदातुः फलमीदृशम् ॥ १० ॥ न दातुं नोपभोक्तु च शक्नोति कृपणः श्रियम् । किं तु स्पृशति हस्तेन नपुंसक इव स्त्रियम् ॥ ११ ॥ किंशुके कि शुकः कुर्यात्फलितेऽपि बुभुक्षितः । अदातरि समृद्धेऽपि कि कुर्मुरुपजीविनः ॥ १२ ॥ वरं विभवहीनेन प्राणैः संतर्पितोऽनलः । नोपचारपरिश्रष्टः कृपणः प्रार्थितो जनः ॥ १३ ॥ उदारचरितस्याग्नी याचितः कृपणोऽधिकः । एको धनं ततः प्राणानन्यः प्राणास्ततो धनम् ॥ १४ ॥ नोपभोक्तुमपि क्लीबो जानात्युपचिता श्रियम् । ग्राम्यो विरागयत्येव रमयन्नपि कामिनीम् ॥ १५ ॥ कृपण. स्ववधूसङ्ग न करोति भयादिह । भविता यदि मे पुत्रः स मे वित्तं हरेदिति ॥ १६ ॥ यद्गोधोऽधः क्षितौ वित्तं निचखान मितपचः । तदैवोनिरयं गन्तु चक्रे पन्थानमग्रतः ॥ १७ ॥ निजसौख्यं निरुन्धानो यो धनार्जनमिच्छति । परार्थ भारवाहीव क्लेशस्यैव हि भाजनम् ॥ १८ ॥ असम्भोगेन सामान्यं कृपणस्य धनं परैः । अस्येदमिति संबन्धो हानौ दुःखेन गम्यते ॥ १९ ॥ सति द्राक्षाफले क्षीरे मृदामास्वादनं मुदे । अहो मातुरियं रीतिः कृपणे गर्भवर्तिनि ॥ २० ॥ अदातुर्मानस कापि न स्पृशन्ति कवेर्गिरः । दोषायैवातिवृद्धस्य विलासास्तरुणीकृताः ॥ २१ ॥ शरणं किं प्रपन्नानि विषवन्मारयन्ति किम् । न त्यज्यन्ते न भुज्यन्ते कृपणेन धनानि यत् ॥ २२ ॥ धनं यदिह मे दत्से विधे मा देहि कहिंचित् । औदार्य धनिनो देहि यन्मदीये हृदि स्थितम् ॥ २३ ॥ वीणेव श्रोत्रहीनस्य लोलक्षीव विर्चक्षुषः । व्यसोः कुसुममालेव श्रीः कदर्यस्य निष्फला ॥ २४ ॥ लुब्धो न विसृजत्यर्थं नरो दारिद्र्यशङ्कया । दातापि विसृजत्यर्थं तैयैव ननु शङ्कया ॥ २५ ॥ या विपत्तिर्धनापाये नृणा भोगिवदान्ययोः । प्रज्ञापकर्षत्यागेव प्राप्ता हि कृपणेन सा ॥ २६ ॥ गृहमध्यनिखातेन धनेन रमते यदि । स तु तेनानुसारेण रमते कि न मेरुणा ॥ २७ ॥ अतिसंचयकर्तृणा वित्तमन्यस्य कारणात् । अन्यैः सचीयते यत्नादन्यैश्च मधु पीयते ॥ २८ ॥ विडम्बनैव पुंसि श्रीः परप्रणयपांसुले । कान्तिं कामिहि कुर्वीत कुणौ कटककल्पना ॥ २९ ॥ कृत्वोपकारं यस्तस्माद्वाञ्छति प्रत्युपक्रियाम् । दीनस्तृष्णाविधेयत्वाद्वान्तमप्युपलेढि सः ॥ ३० ॥ दैववशादुत्पन्ने सति विभवे यस्य नास्ति भोगेच्छा ।

कृपणेन समो दाता न भूतो न भविष्यति । अस्पृशन्नेव वित्तानि यः परेभ्यः प्रयच्छति ॥ १ ॥ यदर्ज्यते परिक्लेशैरर्जितं यन्न भुज्यते । विभज्यते यदन्तेऽन्यैः कस्यचिन्मास्तु तद्धनम् ॥ २ ॥ यत्करोत्यरतिं क्लेशं तृष्णा मोहं प्रजागरम् । न तद्धनं कदर्याणा हृदये व्याधिरेव सः ॥ ३ ॥ मृत्युः शरीरगोप्ताऽर धनरक्ष वसुंधरा । दुश्चारिणी च हसति स्वपति पुत्रवत्सलम् ॥ ४ ॥ त्यागभोगविहीनेन धनेन धनिनो यदि । भवामः किं न तेनैव धनेन धनिनो वयम् ॥ ५ ॥ दानोपभोगरहिता दिवसा यस्य यान्ति वै । स लोहकारभस्त्रेव श्वसन्नपि न जीवति ॥ ६ ॥ अबुधैरर्थलाभाय पण्यस्त्रीभिरिव स्वयम् । आत्मा संस्कृत्य संस्कृत्य परोपकरणीकृतः ॥ ७ ॥ कृपणेन शवेनेव मृतेनापि न दीयते । मास वर्धयता तेन कौकस्योपकृतिः कृता ॥ ८ ॥ बोधयन्ति न याचन्ते

---

पाद-टिप्पण्यः (Footnotes)

[वामभागः] १ संपाद्यते २ अवसाने ३ अस्वस्थत्वम् ४ विचाराशक्ति ५ कृपणानाम् ६ पीडैव ७ कस्य का उपकृतिरुपकार कृता, अपि तु न कस्यापि कापीत्यर्थे, पक्षे, -काकस्य पक्षिण

[दक्षिणभागः] १ भिक्षुका इति शेष २ त्यजतीति शेष ३ आरोपयामास ४ नरकम् ५ चञ्चलाक्षी मृगनयनेति यावत् ६ अन्धस्य ७ प्राणरहितस्य, प्रेतस्येति यावत् ८ दारिद्र्यशङ्क्यैव