सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

७०	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ २ प्रकरणम्

उदारप्रशंसा

शतेषु जायते शूरः सहस्रेषु च पण्डितः । वक्ता दशसहस्रेषु दाता भवति वा न वा ॥ १ ॥

अदाता पुरुषस्त्यागी धनं संत्यज्य गच्छति । दातारं कृपणं मन्ये मृतोऽप्यर्थं न मुञ्चति ॥ २ ॥

रक्षन्ति कृपणाः पाणौ द्रव्यं कैव्यमिवात्मनः । तदेव सन्तः सततमुत्सृजन्ति यथा मलम् ॥ ३ ॥

याचितो यः प्रहृष्येत दत्त्वा च प्रीतिमान्भवेत् । तं दृष्ट्वाप्यथवा श्रुत्वा नरः स्वर्गमवाप्नुयात् ॥ ४ ॥

आकारमात्रविज्ञानसंपादितमनोरथाः । ते धन्या ये न शृण्वन्ति दीनाः प्रणयिना गिरः ॥ ५ ॥

कर्णल्लङ्घिगुणोत्कर्षास्त्यागिनो धन्यनास्तथा । निष्फलान्न विमुञ्चन्ति मार्गणान्सुमुखे स्थितान् ॥ ६ ॥

देहि देहीति जल्पन्ति त्यागिनोऽप्यर्थिनोऽपि च । आलोकयन्ति रभसादस्ति नास्तीति न क्वचित् ॥ ७ ॥

युध्यन्ते पक्षिपशवः पठन्ति शुकसारिकाः । दातुं शक्नोति यो वित्तं स शूरः म च पण्डितः ॥ ८ ॥

अयं निजः परो वेति गणना लघुचेतसाम् । उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम् ॥ ९ ॥

लक्ष्मीपयोधरोत्सङ्गकुङ्कुमारुणितो हरेः । धन्यो बलिः स येनास्य भिक्षापात्रीकृतः करः ॥ १० ॥

कर्णस्त्वचं शिबिर्मांसं जीवं जीमूतवाहनः । ददौ दधीचिरस्थीनि नास्त्यदेयं महात्मनाम् ॥ ११ ॥

दाता नीचोऽपि सेव्यः स्यान्निष्फलो न महानपि । जलार्थी वारिधिं त्यक्त्वा पश्य कूपं निषेवते ॥ १२ ॥

पुंसामुन्नतचित्तानां सुखावहमिदं द्वयम् । सर्वसङ्गविवृत्तिर्वा विभूतिर्वा सुविस्तरा ॥ १३ ॥

जरामरणदौर्गत्यव्याधयस्तावदास्ताम् । जन्मैव किं न वीरस्य भूयो भूयश्चपाकरम् ॥ १४ ॥

अपि नाम स दृश्येत पुरुषातिशयो भुवि । गर्वोच्छूनमुखा येन धनिनो नावलोकिताः ॥ १५ ॥

पृथ्वी पृथ्वीगुणा मान्याः सन्ति भूपा विवेकिनः । पराभवपदं यान्ति कस्मादुन्नतबुद्धयः ॥ १६ ॥

परिपूर्णगुणोपभोगगरिमोद्धार एव सः । त्रिजगत्स्पृहणीयेऽस्मिन् रुचिर्द्रविणेऽपि यत् ॥ १७ ॥

त्यागो गुणो वित्तवता वित्तं त्यागवता गुणः । परस्परवियुक्तौ तु वित्तत्यागौ विडम्बना ॥ १८ ॥

नृणां धुरि स एवैको यः कश्चित्त्यागपाणिना । निर्माष्टिं प्रार्थनापांसुधूसरं मुखमर्थिनाम् ॥ १९ ॥

बुद्धिर्या सत्त्वरहिता स्त्रीत्वं तत्केवलम् । सत्त्वं चानयसंपन्नं तत्पुंस्त्वं न पौरुषम् ॥ २० ॥

अत्यद्भुतमिमं मन्ये स्वभावममनस्विनः । यदुपक्रियमाणोऽपि प्रीयते न विलीयते ॥ २१ ॥

सैवं परं न विनश्यति तैनुरपि या श्रीर्निवेशिता सत्सु । अवशिष्यते हिमांशोः सैव कला या स्थिता शंभौ ॥ २२ ॥

कियती पक्षसहस्री कियती लक्षापि कोटिरपि कियती । औदार्योन्नतमना रत्नवती वसुमती कियती ॥ २३ ॥

प्रत्युपकुर्वत्पूर्वं कृतोपकारमपि लज्जयति चेतः । यस्तु विहितोपकारादुपकारः सोऽधिको मृत्योः ॥ २४ ॥

जीवञ्जीवयति हि यो ज्ञातिजनं परिजनं च सुहृदश्च । तस्य सफलं गृहश्रीर्धिगनुपजीव्यां धनसमृद्धिम् ॥ २५ ॥

यच्छल्लमपि जलदो वल्लभतामेति सर्वलोकस्य । नित्यं प्रसारतिकरः सवितापि भवत्यचक्षुष्यः ॥ २६ ॥

नासौ यत्केनचिदपि मनोरथा अपि यतो निवर्तन्ते । तद्यदि न लभ्यतेऽन्यन्मनस्विन किमभिमानफलम् ॥ २७ ॥

घटन विघटनमथवा कार्याणां भवति विधिनियोगेन । उचितेऽनुचिते कर्मणि वृत्तिनिवृत्ती समादत्ते ॥ २८ ॥

कल्पस्थायि न जीवितमैश्वर्यं नाप्यते च यदभिमतम् । लोकस्ताप्यकार्यं कुरुते कार्यं किमुद्दिश्य ॥ २९ ॥

धनबाहुल्यमहेतुः कोऽपि निसर्गेण सुत्ककरः । प्रावृषि कस्यानुसुचः संपत्ति किमधिकाम्बुनिधेः ॥ ३० ॥

द्रविणार्जनजः परिश्रमः फलितोऽप्यस्य जनस्य नीरसः । द्रविणार्जनमात्मतुष्टये परमावर्जयितुं गुणार्जनम् ॥ ३१ ॥

नाक्षराणि पठता किमपाठि पाठितोऽपि किमु विस्मृत एव । इत्थमर्थिजनसंशयदोलाखेलना खलु चकार नकारः ॥ ३२ ॥

यः प्रशसति नरो नरमन्यं देवतासु वरदासु सतीषु । मुग्धधीर्धनलवस्पृहयालुस्तन्नृशंसमहमाद्यमवैमि ॥ ३३ ॥

यथा शरीरं किल जीवितेन विनाकृतं काष्ठमिवावभाति । तथैव तज्जीवितमप्यवैमि लोकोत्तरेण स्फुरितेन शून्यम् ॥ ३४ ॥

जातश्च नाम न विनङ्क्ष्यति चेत्युक्तमुत्पाद एव नियमेन विनाशहेतु । तुल्ये च नाम मरणव्यसनोपतापे मृत्युर्वरं परहितावहताशयस्य ॥ ३५ ॥

उत्पादिता स्वयमियं यदि तत्तन्नूजा तातेन वा यदि तदा भगिनी खलु श्रीः । यद्यन्यसगमवती च तदा परस्त्री तत्यागशङ्क-मनसः सुधियो भवन्ति ॥ ३६ ॥

त्वयि सति शिवदार्य्यसर्वस्वैर्मार्थितानामितरमनुमरन्तो दर्शयन्तोऽर्थिमुद्राम् । चौरमचरणपातैर्दुर्ग्रह दोग्धुकामा करभमनुसरामः कामधेनौ स्थितायाम् ॥ ३७ ॥

इयत्यप्येतस्मिन्मघवधिमहत्यध्वनि गुणास्त एवामी द्वित्रा जरठजरठा यान्ति गणनाम् । अहो ग्राम्यो लोकः स न परममीभिः कृतधृतिः स्वयस्तब्वो यावत्कलयति समग्रं तृणमिदम् ॥ ३८ ॥

क्वचित्परिचिन्त्यैव परितापमात्मन्यमी न बिभ्रति मनस्विनो

---

पाद-टिप्पणी (Footnotes)

[वामभागः]
१ मासम्
२ बाणान्, पक्षे,-याचकान्
३ स्वकीय
४ एतन्नामको राजा
५ नृपश्रेष्ठः
६ मुनीश्वर
७ समुद्रम्
८ स्फीतवदनाः

[दक्षिणभागः]
१ अल्पा
२ याचितानाम्
३ पाश्चात्यचरणपातै
४ ऊर्ध्वम्