सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

७०	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ २ प्रकरणम्

उदारप्रशंसा

शतेषु जायते शूरः सहस्रेषु च पण्डितः । वक्ता दशसहस्रेषु दाता भवति वा न वा ॥ १ ॥

अदाता पुरुषस्त्यागी धनं संत्यज्य गच्छति । दातारं कृपणं मन्ये मृतोऽप्यर्थं न मुञ्चति ॥ २ ॥

रक्षन्ति कृपणाः पाणौ द्रव्यं कैव्यमिवात्मनः । तदेव सन्तः सततमुत्सृजन्ति यथा मलम् ॥ ३ ॥

याचितो यः प्रहृष्येत दत्त्वा च प्रीतिमान्भवेत् । तं दृष्ट्वाप्यथवा श्रुत्वा नरः स्वर्गमवाप्नुयात् ॥ ४ ॥

आकारमात्रविज्ञानसंपादितमनोरथाः । ते धन्या ये न शृण्वन्ति दीनाः प्रणयिना गिरः ॥ ५ ॥

कर्णल्लङ्घिगुणोत्कर्षास्त्यागिनो धन्यनास्तथा । निष्फलान्न विमुञ्चन्ति मार्गणान्सुमुखे स्थितान् ॥ ६ ॥

देहि देहीति जल्पन्ति त्यागिनोऽप्यर्थिनोऽपि च । आलोकयन्ति रभसादस्ति नास्तीति न क्वचित् ॥ ७ ॥

युध्यन्ते पक्षिपशवः पठन्ति शुकसारिकाः । दातुं शक्नोति यो वित्तं स शूरः म च पण्डितः ॥ ८ ॥

अयं निजः परो वेति गणना लघुचेतसाम् । उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम् ॥ ९ ॥

लक्ष्मीपयोधरोत्सङ्गकुङ्कुमारुणितो हरेः । धन्यो बलिः स येनास्य भिक्षापात्रीकृतः करः ॥ १० ॥

कर्णस्त्वचं शिबिर्मांसं जीवं जीमूतवाहनः । ददौ दधीचिरस्थीनि नास्त्यदेयं महात्मनाम् ॥ ११ ॥

दाता नीचोऽपि सेव्यः स्यान्निष्फलो न महानपि । जलार्थी वारिधिं त्यक्त्वा पश्य कूपं निषेवते ॥ १२ ॥

पुंसामुन्नतचित्तानां सुखावहमिदं द्वयम् । सर्वसङ्गविवृत्तिर्वा विभूतिर्वा सुविस्तरा ॥ १३ ॥

जरामरणदौर्गत्यव्याधयस्तावदास्ताम् । जन्मैव किं न वीरस्य भूयो भूयश्चपाकरम् ॥ १४ ॥

अपि नाम स दृश्येत पुरुषातिशयो भुवि । गर्वोच्छूनमुखा येन धनिनो नावलोकिताः ॥ १५ ॥

पृथ्वी पृथ्वीगुणा मान्याः सन्ति भूपा विवेकिनः । पराभवपदं यान्ति कस्मादुन्नतबुद्धयः ॥ १६ ॥

परिपूर्णगुणोपभोगगरिमोद्धार एव सः । त्रिजगत्स्पृहणीयेऽस्मिन् रुचिर्द्रविणेऽपि यत् ॥ १७ ॥

त्यागो गुणो वित्तवता वित्तं त्यागवता गुणः । परस्परवियुक्तौ तु वित्तत्यागौ विडम्बना ॥ १८ ॥

नृणां धुरि स एवैको यः कश्चित्त्यागपाणिना । निर्माष्टिं प्रार्थनापांसुधूसरं मुखमर्थिनाम् ॥ १९ ॥

बुद्धिर्या सत्त्वरहिता स्त्रीत्वं तत्केवलम् । सत्त्वं चानयसंपन्नं तत्पुंस्त्वं न पौरुषम् ॥ २० ॥

अत्यद्भुतमिमं मन्ये स्वभावममनस्विनः । यदुपक्रियमाणोऽपि प्रीयते न विलीयते ॥ २१ ॥

सैवं परं न विनश्यति तैनुरपि या श्रीर्निवेशिता सत्सु । अवशिष्यते हिमांशोः सैव कला या स्थिता शंभौ ॥ २२ ॥

कियती पक्षसहस्री कियती लक्षापि कोटिरपि कियती । औदार्योन्नतमना रत्नवती वसुमती कियती ॥ २३ ॥

प्रत्युपकुर्वत्पूर्वं कृतोपकारमपि लज्जयति चेतः । यस्तु विहितोपकारादुपकारः सोऽधिको मृत्योः ॥ २४ ॥

जीवञ्जीवयति हि यो ज्ञातिजनं परिजनं च सुहृदश्च । तस्य सफलं गृहश्रीर्धिगनुपजीव्यां धनसमृद्धिम् ॥ २५ ॥

यच्छल्लमपि जलदो वल्लभतामेति सर्वलोकस्य । नित्यं प्रसारतिकरः सवितापि भवत्यचक्षुष्यः ॥ २६ ॥

नासौ यत्केनचिदपि मनोरथा अपि यतो निवर्तन्ते । तद्यदि न लभ्यतेऽन्यन्मनस्विन किमभिमानफलम् ॥ २७ ॥

घटन विघटनमथवा कार्याणां भवति विधिनियोगेन । उचितेऽनुचिते कर्मणि वृत्तिनिवृत्ती समादत्ते ॥ २८ ॥

कल्पस्थायि न जीवितमैश्वर्यं नाप्यते च यदभिमतम् । लोकस्ताप्यकार्यं कुरुते कार्यं किमुद्दिश्य ॥ २९ ॥

धनबाहुल्यमहेतुः कोऽपि निसर्गेण सुत्ककरः । प्रावृषि कस्यानुसुचः संपत्ति किमधिकाम्बुनिधेः ॥ ३० ॥

द्रविणार्जनजः परिश्रमः फलितोऽप्यस्य जनस्य नीरसः । द्रविणार्जनमात्मतुष्टये परमावर्जयितुं गुणार्जनम् ॥ ३१ ॥

नाक्षराणि पठता किमपाठि पाठितोऽपि किमु विस्मृत एव । इत्थमर्थिजनसंशयदोलाखेलना खलु चकार नकारः ॥ ३२ ॥

यः प्रशसति नरो नरमन्यं देवतासु वरदासु सतीषु । मुग्धधीर्धनलवस्पृहयालुस्तन्नृशंसमहमाद्यमवैमि ॥ ३३ ॥

यथा शरीरं किल जीवितेन विनाकृतं काष्ठमिवावभाति । तथैव तज्जीवितमप्यवैमि लोकोत्तरेण स्फुरितेन शून्यम् ॥ ३४ ॥

जातश्च नाम न विनङ्क्ष्यति चेत्युक्तमुत्पाद एव नियमेन विनाशहेतु । तुल्ये च नाम मरणव्यसनोपतापे मृत्युर्वरं परहितावहताशयस्य ॥ ३५ ॥

उत्पादिता स्वयमियं यदि तत्तन्नूजा तातेन वा यदि तदा भगिनी खलु श्रीः । यद्यन्यसगमवती च तदा परस्त्री तत्यागशङ्क-मनसः सुधियो भवन्ति ॥ ३६ ॥

त्वयि सति शिवदार्य्यसर्वस्वैर्मार्थितानामितरमनुमरन्तो दर्शयन्तोऽर्थिमुद्राम् । चौरमचरणपातैर्दुर्ग्रह दोग्धुकामा करभमनुसरामः कामधेनौ स्थितायाम् ॥ ३७ ॥

इयत्यप्येतस्मिन्मघवधिमहत्यध्वनि गुणास्त एवामी द्वित्रा जरठजरठा यान्ति गणनाम् । अहो ग्राम्यो लोकः स न परममीभिः कृतधृतिः स्वयस्तब्वो यावत्कलयति समग्रं तृणमिदम् ॥ ३८ ॥

क्वचित्परिचिन्त्यैव परितापमात्मन्यमी न बिभ्रति मनस्विनो

---

पाद-टिप्पणी (Footnotes)

[वामभागः]
१ मासम्
२ बाणान्, पक्षे,-याचकान्
३ स्वकीय
४ एतन्नामको राजा
५ नृपश्रेष्ठः
६ मुनीश्वर
७ समुद्रम्
८ स्फीतवदनाः

[दक्षिणभागः]
१ अल्पा
२ याचितानाम्
३ पाश्चात्यचरणपातै
४ ऊर्ध्वम्

उदारप्रशंसा-कृपणनिन्दा

७१

---

यदमुना न तावत्क्षितिः । अहर्निशमिहैव ये परमनोऽनुवृत्त्या पुनर्वहन्ति विजिगीषुता किमिव तेऽनुकम्पास्पदम् ॥ ३९ ॥ भुज्यन्ते स्वगृहस्थिता इव सुख यस्यार्थिभिः संपदः पद्मौ यस्य मतिस्तमःप्रहतये द्यावेव तौ प्राणितः । यस्त्वात्मभरिरुन्नतेऽपि विभवे हीनश्च विद्वत्तया तस्यालेख्यमणेरिवाकृतिभृतः सत्ताप्यसत्ता ननु ॥ ४० ॥ आधाराय धरावकाशविधयेऽप्याकाशमालोकने भास्वानात्ममहत्त्वसाधनविधावन्थे गुणाः केचन । इत्यस्मिन्नुपकारकारिणि सदा वर्गे पर दुस्त्यजे दैन्यव्रीडकलब्धमज्जतु कथं चेतो महाचेतसाम् ॥ ४१ ॥ नित्य या गुरुभृत्यबन्धुसुजनैर्न स्वेच्छया भुज्यते पश्यन्ति स्पृहयालवो न रिपवो या विक्रमासादिताम् । यस्याः साधुपरिक्षयेण सुहृदा नाशेन वा संभवो नो सपद्विपदेव सा गुणवता प्रीतिस्तया कीदृशी ॥ ४२ ॥ न्याय्य मार्गममुञ्झतः सुकृतिनो दैवाद्भवन्त्यापदो यास्ताः सन्तु बलेरिवादिपुरुषाद्योऽर्थी स्वय यच्छतः । शक्तस्येव जुगुप्सितैः सुबहुभिर्निन्दैश्च कर्मभिर्देवानामुपरि प्रभुत्वमपि मे मा भून्नृपाकारणम् ॥ ४३ ॥ रुद्रोऽद्रिं जलधि हरिर्दिविषदो दूर विहायःश्रिता भोगीन्द्राः प्रबला अपि प्रथमतः पातालमूले स्थिताः । लीनाः पद्मवने सरोजनिलया मन्येऽर्थिसार्थाद्विया दीनोद्धारपरायणाः कलियुगे सत्पुरुषाः केवलम् ॥ ४४ ॥

---

कृपणनिन्दा

भिक्षाद्वारा गृहे गृहे । दीयता दीयता नित्यमदातुः फलमीदृशम् ॥ ९ ॥ द्वारं द्वार रटन्तीह भिक्षुकाः पात्रपाणयः । दर्शयन्त्येव लोकानामदातुः फलमीदृशम् ॥ १० ॥ न दातुं नोपभोक्तु च शक्नोति कृपणः श्रियम् । किं तु स्पृशति हस्तेन नपुंसक इव स्त्रियम् ॥ ११ ॥ किंशुके कि शुकः कुर्यात्फलितेऽपि बुभुक्षितः । अदातरि समृद्धेऽपि कि कुर्मुरुपजीविनः ॥ १२ ॥ वरं विभवहीनेन प्राणैः संतर्पितोऽनलः । नोपचारपरिश्रष्टः कृपणः प्रार्थितो जनः ॥ १३ ॥ उदारचरितस्याग्नी याचितः कृपणोऽधिकः । एको धनं ततः प्राणानन्यः प्राणास्ततो धनम् ॥ १४ ॥ नोपभोक्तुमपि क्लीबो जानात्युपचिता श्रियम् । ग्राम्यो विरागयत्येव रमयन्नपि कामिनीम् ॥ १५ ॥ कृपण. स्ववधूसङ्ग न करोति भयादिह । भविता यदि मे पुत्रः स मे वित्तं हरेदिति ॥ १६ ॥ यद्गोधोऽधः क्षितौ वित्तं निचखान मितपचः । तदैवोनिरयं गन्तु चक्रे पन्थानमग्रतः ॥ १७ ॥ निजसौख्यं निरुन्धानो यो धनार्जनमिच्छति । परार्थ भारवाहीव क्लेशस्यैव हि भाजनम् ॥ १८ ॥ असम्भोगेन सामान्यं कृपणस्य धनं परैः । अस्येदमिति संबन्धो हानौ दुःखेन गम्यते ॥ १९ ॥ सति द्राक्षाफले क्षीरे मृदामास्वादनं मुदे । अहो मातुरियं रीतिः कृपणे गर्भवर्तिनि ॥ २० ॥ अदातुर्मानस कापि न स्पृशन्ति कवेर्गिरः । दोषायैवातिवृद्धस्य विलासास्तरुणीकृताः ॥ २१ ॥ शरणं किं प्रपन्नानि विषवन्मारयन्ति किम् । न त्यज्यन्ते न भुज्यन्ते कृपणेन धनानि यत् ॥ २२ ॥ धनं यदिह मे दत्से विधे मा देहि कहिंचित् । औदार्य धनिनो देहि यन्मदीये हृदि स्थितम् ॥ २३ ॥ वीणेव श्रोत्रहीनस्य लोलक्षीव विर्चक्षुषः । व्यसोः कुसुममालेव श्रीः कदर्यस्य निष्फला ॥ २४ ॥ लुब्धो न विसृजत्यर्थं नरो दारिद्र्यशङ्कया । दातापि विसृजत्यर्थं तैयैव ननु शङ्कया ॥ २५ ॥ या विपत्तिर्धनापाये नृणा भोगिवदान्ययोः । प्रज्ञापकर्षत्यागेव प्राप्ता हि कृपणेन सा ॥ २६ ॥ गृहमध्यनिखातेन धनेन रमते यदि । स तु तेनानुसारेण रमते कि न मेरुणा ॥ २७ ॥ अतिसंचयकर्तृणा वित्तमन्यस्य कारणात् । अन्यैः सचीयते यत्नादन्यैश्च मधु पीयते ॥ २८ ॥ विडम्बनैव पुंसि श्रीः परप्रणयपांसुले । कान्तिं कामिहि कुर्वीत कुणौ कटककल्पना ॥ २९ ॥ कृत्वोपकारं यस्तस्माद्वाञ्छति प्रत्युपक्रियाम् । दीनस्तृष्णाविधेयत्वाद्वान्तमप्युपलेढि सः ॥ ३० ॥ दैववशादुत्पन्ने सति विभवे यस्य नास्ति भोगेच्छा ।

कृपणेन समो दाता न भूतो न भविष्यति । अस्पृशन्नेव वित्तानि यः परेभ्यः प्रयच्छति ॥ १ ॥ यदर्ज्यते परिक्लेशैरर्जितं यन्न भुज्यते । विभज्यते यदन्तेऽन्यैः कस्यचिन्मास्तु तद्धनम् ॥ २ ॥ यत्करोत्यरतिं क्लेशं तृष्णा मोहं प्रजागरम् । न तद्धनं कदर्याणा हृदये व्याधिरेव सः ॥ ३ ॥ मृत्युः शरीरगोप्ताऽर धनरक्ष वसुंधरा । दुश्चारिणी च हसति स्वपति पुत्रवत्सलम् ॥ ४ ॥ त्यागभोगविहीनेन धनेन धनिनो यदि । भवामः किं न तेनैव धनेन धनिनो वयम् ॥ ५ ॥ दानोपभोगरहिता दिवसा यस्य यान्ति वै । स लोहकारभस्त्रेव श्वसन्नपि न जीवति ॥ ६ ॥ अबुधैरर्थलाभाय पण्यस्त्रीभिरिव स्वयम् । आत्मा संस्कृत्य संस्कृत्य परोपकरणीकृतः ॥ ७ ॥ कृपणेन शवेनेव मृतेनापि न दीयते । मास वर्धयता तेन कौकस्योपकृतिः कृता ॥ ८ ॥ बोधयन्ति न याचन्ते

---

पाद-टिप्पण्यः (Footnotes)

[वामभागः] १ संपाद्यते २ अवसाने ३ अस्वस्थत्वम् ४ विचाराशक्ति ५ कृपणानाम् ६ पीडैव ७ कस्य का उपकृतिरुपकार कृता, अपि तु न कस्यापि कापीत्यर्थे, पक्षे, -काकस्य पक्षिण

[दक्षिणभागः] १ भिक्षुका इति शेष २ त्यजतीति शेष ३ आरोपयामास ४ नरकम् ५ चञ्चलाक्षी मृगनयनेति यावत् ६ अन्धस्य ७ प्राणरहितस्य, प्रेतस्येति यावत् ८ दारिद्र्यशङ्क्यैव

७२ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ २ प्रकरणम्

---

न च परलोकसमीहा स भवति धनपालको मूर्खः ॥ ३१ ॥ उपभोगकातराणां पुरुषाणामर्थसंचयपराणाम् । कन्यामणिरिव सदने तिष्ठत्यर्थः परस्यार्थे ॥ ३२ ॥ यदि भवति धनेन धनी $^३$क्षितितलनिहितेन भोगरहितेन । तस्माद्वयमपि धनिनस्तिष्ठति नः काञ्चनो मेरुः ॥ ३३ ॥ $^५$नन्दनरेन्द्रद्रविणैर्दुष्कृतमिव किमपि विहितमतिघोरम् । वसुधातलोपमणको विरमति नाद्यापि यत्तेभ्यः ॥ ३४ ॥ $^६$दृढतरनिबद्धमुष्टेः कोश$^७$निष्षण्णस्य $^८$सहजमलिनस्य । कृपणस्य कृपाणस्य च केवल$^९$माकारतो भेदः ॥ ३५ ॥ कृपणसमृद्धीनामपि भोक्तारः सन्ति केचिदतिनिपुणाः । जलसंपदोऽ$^१^०$म्बुराशेर्यान्ति वशं सर्वदैव $^१^१$वडवाग्नेः ॥ ३६ ॥ प्राप्तानपि न लभन्ते भोगान्भोक्तुं स्वकर्मभिः कृपणाः । $^१^२$मुखपाकः किल भवति द्राक्षापाके $^१^३$बलिभुजा हि ॥ ३७ ॥ अतिसाहसमतिदुष्करमत्याश्चर्यं च दानमर्थीनाम् । योऽपि ददाति शरीरं न ददाति स वित्तलेशमपि ॥ ३८ ॥ केऽपि स्वभावलुब्धास्तीव्रतरा यातना मपि सहन्ते । न तु संत्यजन्ति वित्तं मात्सर्यमिवाधमाः सततम् ॥ ३९ ॥ और्वा इवातिलुब्धा भवन्ति धनलवणवारिबिन्दुवृष्णाः । तृणलवमिव निजदेहं त्यजन्ति लेशं न वित्तस्य ॥ ४० ॥ $^{१४}$अर्थिनि कवयति $^{१५}$कवयति पठति च पठति स्तवोधते स्तौति । पश्चाद्यामीत्युक्ते कृपणः $^{१६}$प्रणतोऽञ्जलिं कुरुते ॥ ४१ ॥ दानं भोगं च विना धनसत्तामात्रकेण चेद्धनिनः । वयमपि किमिति न धनिनस्तिष्ठति नः काञ्चनो मेरुः ॥ ४२ ॥ धनिनोऽप्यदानभोगा गण्यन्ते धुरि महादरिद्राणाम् । हन्ति न यतः पिपासामतः समुद्रोऽपि मरुखि ॥ ४३ ॥ अभ्युपयुक्ताः सद्भिर्गतागतैरहरहः सुनिर्विण्णाः । कृपणजनसंनिकर्षं संप्राप्यार्थाः स्वपन्तीव ॥ ४४ ॥ ते मूर्खतरा लोके येषां धनमस्ति नास्ति च त्यागः । केवलमर्जनरक्षणवियोगदुःखान्यनुभवन्ति ॥ ४५ ॥ याचमानजनमानसकृतेः पूरणाय बत जन्म न यस्य । तेन भूमिरतिभारवतीयं न द्रुमैर्न गिरिभिर्न समुद्रैः ॥ ४६ ॥ मा धन्वानि कृपणः खलु जीवस्तृष्ण्यार्पयतु जातु परस्मै । तत्र नैव कुरुते मम चित्रं यत्तु नार्पयति तानि मृतोऽपि ॥ ४७ ॥ लोक एष परलोकमुपेता हा विधाय निधने धनमेकः । इत्यमुं खलु तदस्य निनीषत्यर्थिबन्धुरुदय$^१$दयचित्तः ॥ ४८ ॥ सचित ऋतुषु नोपयुज्यते याचितं गुणवते न दीयते । तत्कदर्यपरिरक्षितं धनं चौरपार्थिवगृहेषु गच्छति ॥ ४९ ॥ वरममी तरवो वनगोचराः शकुनिसार्थविलुप्तफलश्रियः । न तु धनान्धगृहाः कृपणाः फणानिहितरत्नभुजंगमवृत्तयः ॥ ५० ॥ न निर्यातासन्ति कदर्यहस्ताद्धनानि पासोरिव तैललेशाः । दैवात्कदाचिद्विनियोक्तुरेव निर्गन्तुमिच्छन्त्यसुभिः सहैव ॥ ५१ ॥ सुसङ्गतैर्जीवितवत्सुरक्षितैर्निजेऽपि देहे कृतयन्त्रणस्य च । तवानुमार्गं व्रजतो भवान्तरे शठैर्धनैः पश्वनदी न पूरिता ॥ ५२ ॥ अहो धनानां महती विदग्धता सुखोपितानां कृपणस्य वेश्मनि । व्रजन्ति न त्यागदशां न भोग्यतां परां च काचित्प्रथयन्ति निर्वृतिम् ॥ ५३ ॥ फलं स्वेच्छालभ्यं प्रतिवनमखेदं $^३$क्षितिरुहाम् पयः स्थाने स्थाने शिशिरमधुरं पुण्यसरिताम् । मृदुस्पर्शा शय्या सुललितलतापल्लवमयी सहन्ते संतापं तदपि धनिनां द्वारि कृपणाः ॥ ५४ ॥ यदेते साधूनामुपरि विमुखाः सन्ति धनिनो न चैषावज्ञैषामपि तु निजवित्तव्ययभयम् । अतः खेदो नास्मिन्परमनुकम्प्यैव भवति क्षमासत्रस्तेभ्यः क इह हरिणेभ्यः परिभवः ॥ ५५ ॥ न शान्तान्तस्तृष्णा धनलवणवारिव्यतिकरैः क्षतच्छायाः कायश्चिरविरसरूक्षाशनतया । अनिद्रा मन्दानिर्भृतपसलिलचौरानलभयात्कदर्याणां कष्टं स्फुटमधनकष्टादपि परम् ॥ ५६ ॥ जहाति सहसाननं झटिति पृच्छति स्वागतं नमस्यति कृताञ्जलिः $^५$श्रुतिमनोंहरं भाषते । ददाति कुसुमं फलं शिथिलयत्यभीष्टां क्रियामहो न परिचीयते कृपणवञ्चनाचातुरी ॥ ५७ ॥ $^६$अयश्चणकचर्वणं फणिफणामणेः कर्षणं करेण गिरितोलनं जलनिधेः पदा लङ्घनम् । $^७$प्रसुप्तहरिबोधनं $^८$निशितखड्गसंस्पर्शनं कदाचिदखिलं भवेन्न च शठाद्धनसार्जनम् ॥ ५८ ॥ एकैकातिशयालयः परगुणज्ञानैकवैज्ञानिकाः सन्येते धनिकाः कलासु सकलास्वाचार्यचर्यांचणाः । अप्येते सुमनोगिरा निशमनाद्विस्मृत्यहो श्लाघया धूते मूर्धनि कुण्डले क्वणतः क्षीणे भवेतामिति ॥ ५९ ॥ प्रीतिं न प्रकटीकरोति सुहृदि द्रव्यव्ययाशङ्कया भीतः प्रत्युपकारकारणभयन्नाक्रुष्यते सेवया । मिथ्या जल्पति वित्तमार्गणभयात्स्तुत्यापि न प्रीयते कीनाशो विभवव्ययव्यतिकरत्रस्तः कथं प्राणिति ॥ ६० ॥ मत्वा सारं गुणानां

---

पादटिप्पणी (Footnotes)

[वामभागः] १ इच्छा. २ उत्तमकन्या. ३ भूम्यन्तर्गतेन. ४ उपभोगहीनेन. ५ नवनवतिकोटिमितं कनकदीनाराः पाटलिपुत्रमहीपतिना नन्देन भूमौ निहिता अद्यापि तिष्ठन्तीति प्रसिद्धिः. ६ दृढतरमतिनिबिडं निष्पन्नं मुष्टिर्येन; पक्षे,-दृढतरं निबद्धा मुष्टिः त्सुरूर्यस्य. ७ कोशारे निष्षण्णस्य स्थितस्य, पक्षे,-कोशे खङ्गपिधाने स्थितस्य. ८ स्वभावमलिनस्य. मलिनवेषत्वात्, पक्षे,-कृष्णवर्णत्वात्. ९ आकारत आकृत्या भेदः; पक्षे,-कृपणशब्देऽकारो वर्तते कृपाणशब्दे आकारो वर्तते एतावतैव भेदो भिन्नत्वम्, कृपाणः खड्गः. १० समुद्रस्य. ११ वाडवाग्नेः. १२ मुखरोगः. १३ काकानाम्. १४ याचके. १५ कवितां करोति. १६ नम्रः.

[दक्षिणभागः] १ उद्यत्करुणं चित्तं यस्य. २ क्लेशरहितम्. ३ वृक्षाणाम्. ४ सत्वरम्. ५ कर्णमधुरम्. ६ लोहम्. ७ निद्रितसिंहोत्थापनम्. ८ तीक्ष्ण. ९ वर्धणतः.

याचकनिन्दा | ७३

---

शिरसि यदि शशी स्थापितो दैवयोगादीशेन क्षीणबिम्ब.
सकलमुपचयं किं न नीतः क्षणेन । मिथ्यैव ख्यापयन्तो
गुणििन सरलता लोकभक्त्यर्थमुच्चैराख्या. कुर्वन्ति वित्त-
व्ययचकितधियो मानमर्थेन शून्यम् ॥ ६१ ॥

याचकनिन्दा

वेपथुर्मलिनं वक्त्रं दीना वाग्गद्गद. स्वरः । मरणे यानि
चिह्नानि तानि चिह्नानि याचके ॥ १ ॥ विधावतः कुली-
नस्य धनं याचितुमिच्छतः । कण्ठे पारावतस्येव वाकरोति
गतागतम् ॥ २ ॥ दक्षिणाशाप्रवृत्तस्य प्रसार्यितकरस्य च ।
तेजस्तेजस्विनोऽर्कस्य हीयतेऽन्यस्य का कथा ॥ ३ ॥
साधुरेवार्थिभिर्याच्यः क्षीणवित्तोऽपि सर्वदा । शुष्कोऽपि
हि नदीमार्गः खन्यते सलिलार्थिभिः ॥ ४ ॥ तृणादपि
लघुस्तूलस्तूलादपि च याचक. । वायुना किं न नीतोऽसौ
मामयं प्रार्थयेदिति ॥ ५ ॥ देहीति वचनं श्रुत्वा देहस्थाः
पञ्च देवताः । मुखान्निर्गत्य गच्छन्ति श्रीह्रीधीधृतिकीर्तयः
॥ ६ ॥ नवीनदीनभावस्य याचकस्यातिमानिनः । वचो-
जीवितयोरासीत्पुरोनिःसरणे रणः ॥ ७ ॥ अदृष्टमुखभङ्गस्य
युक्तमन्धस्य याचितुम् । अहो बत महत्कष्टं चक्षुष्मानपि
याचते ॥ ८ ॥ गतेर्भङ्गः स्वरो हीनो गात्रे स्वेदो महद्भयम् ।
मरणे यानि चिह्नानि तानि चिह्नानि याचके ॥ ९ ॥ दारिद्र्या-
नलसंताप. शान्तः सन्तोषवारिणा । याचकाशाविधातान्तर्दाहः
केनोपशाम्यति ॥ १० ॥ दरिद्रस्य परा मूर्तिस्तृष्णा न
द्रविणालपता । जरद्गवधनः शम्भुस्तथापि परमेश्वरः ॥ ११ ॥
वदनाच्च बहिर्यान्ति प्राणा याञ्चाक्षरै. सह । ददामीत्यक्षरै-
र्दातुः पुन कर्णाद्विशन्ति हि ॥ १२ ॥ देहीति वक्तुका-
मस्य यद्दुःखमुपजायते । दाता चेत्तद्विजानीयाद्दद्यात्स्वंपिशि-
तान्यपि ॥ १३ ॥ काक आह्वयते काकान् याचको न तु
याचकान् । काक-याचकयोर्मध्ये वरं काको न याचकः ॥ १४ ॥
तीक्ष्णधारेण खड्गेन वरं जिह्वा द्विधाकृता । न तु मानं
परित्यज्य देहि देहीति भाषितम् ॥ १५ ॥ पुरतः प्रेरय-
त्याशा लज्जा पृष्ठावलम्बिनी । ततो लज्जाशयोर्मध्ये दोला-
यत्यर्थिनो मनः ॥ १६ ॥ करानप्रसार्य रविणा दक्षिणाशा-
वलम्बिना । न केवलमनेनात्मा दिवसोऽपि लघूकृतः ॥ १७ ॥
एकेन तिष्ठताऽधस्तादन्येनोपरि तिष्ठता । दातृ-याचक-
योर्भेदः कराभ्यामेव सूचितः ॥ १८ ॥ हृदि लज्जोदरे वह्निः
स्वभावादभिरुच्छिखः । तेन मे दग्धलज्जस्य पुनरागमनं
नृप ॥ १९ ॥ सेवेव मानमखिलं ज्योत्स्नेव तमो जरेव
लावण्यम् । हरिहरकथेव दुरितं गुणशतमप्यर्थिता
हरति ॥ २० ॥ याचकवीरो धन्यः करदानग्राहकः सदा-
तृभ्यः । कुरुते पराङ्मुखं वा ह्यतिनम्रं वा हृत्यसौ
पुण्यम् ॥ २१ ॥ अनुसरति करिकपोलं भ्रमरः श्रवणेन
ताड्यमानोऽपि । गणयति न तिरस्कारं दानान्यध्रविलोचनो
नीचः ॥ २२ ॥ कतरत्पुरहर परुषं हालाहलकवलयाचना-
वचसोः । एकैव तव रसज्ञा तदुभयरसतारतम्यज्ञा ॥ २३ ॥
अग्रे लघिमा पश्चान्महतापि पिधीयते नहि महिना । वामन
इति त्रिविक्रममभिदधति दशावतारविदः ॥ २४ ॥ ताव-
न्महता महती यावत्किमपि हि न याच्यते लोकम् । बलि-
मनुयाचनसमये श्रीपतिरपि वामनो जातः ॥ २५ ॥ गुरु-
तासुपयातिति यन्मूतः पुरुषस्तद्विदितं मयाधुना । ननु लाघव-
हेतुरर्थिता न मृते तिष्ठति सा मनोऽपि ॥ २६ ॥ याचना
हि पुरुषस्य महत्त्वं नाशयत्यखिलमेव तथा हि । सद्य एव
भगवानपि विष्णुर्वामनो भवति याचितुमिच्छन् ॥ २७ ॥
उत्तमर्णधनदानशङ्कया पावकोत्थशिखया हृदिस्थया । देव
दग्धवसना सरस्वती नासतो बहिरुपैति लज्जया ॥ २८ ॥
नीचतामनवलम्ब्य जनः को याचनाद्वचिनोति फलानि ।
हन्त वामनपदं प्रतिपेदे भिक्षुतामुपगतो जगदीशः ॥ २९ ॥
अन्यतो यदि निजोपचिकीर्षा मानहानिरिति भीतिरनीतिः ।
श्रीधरोऽपि हि बलेः श्रियमिच्छन्मानमातनुत वामन-
मेव ॥ ३० ॥ सतापितानां मधुरैर्वचोभिर्मिथ्योपचारैश्च
वशीकृतानाम् । आशावतां श्रद्दधतां च लोके किमर्थिनां
वञ्चयितव्यमस्ति ॥ ३१ ॥ स्वार्थे धनानि धनिकात्प्रतिगृह्णतो
यदास्रं भजेन्मलिनतां किमिदं विचित्रम् । गृह्णन्परार्थमपि
वारिनिधेः पयोऽपि मेघोऽयमेति सकलोऽपि च कालिमा-
नम् ॥ ३२ ॥ जंनस्थाने भ्रान्तं कनकभृगतृष्णाकुलतया
वचो वैदेहीति प्रतिपदमुदश्रुप्रलपितम् । कृतोल्काभर्तु-

---

पादटिप्पण्यः :

१ कम्प
२ मृतोऽपि दक्षिणस्या दिशि गच्छति, तस्य वा, पक्षे,- दक्षिणाया आशा तया प्रवृत्तस्य
३ प्रसारिता विस्तारिता करा किरणा येन, पक्षे,-प्रसारितं करो हस्तो येन
४ कार्पास
५ अहमहमिकया अग्रतो निःसरणे
६ वृद्धवृषभ एव धनं यस्य स शिवस्तथापि 'परमेश्वर' इति कथ्यते
७ माला नि
८ किरणान् , पक्षे,-हस्तान्
९ दक्षिणदिक्, पक्षे,-दक्षिणाया आशा स्पृहा
१० सु र भा
१ चन्द्रकान्ति
२ याचकत्वम्
३ कराद्धस्ताद्दानस्य ग्राहकः, पक्षे,-करो राजग्राह्यो दण्डस्तस्य दानं समर्पणं तद्ग्राहकः
४ हे शिव
५ लक्ष्मीपतिरपि
६ ह्रस्व, पक्षे,-लघु
७ किंचिदपि
८ जनानां स्थानानि नगरपत्तनादीनि तेषु भ्रमणं कृतम्, पक्षे,-जनस्थाने नासिकाख्यजनपदे परिभ्रमणं कृतम्
९ कनकं द्रव्यमेव मृगतृष्णा मरीचिका तया; पक्षे,-कनकस्य मृगो मायारूपधारी मारीचो राक्षसस्तस्य तृष्णा तया
१० वै इति पदच्छेदः देहीति प्रलपितम्, पक्षे,-वैदेही जानकीति प्रलपितम्
११ कामर्तुः कुत्सितस्वामिनो वदनपरिपाटीषु घटना अलमत्यर्थं कृता, पक्षे,-लङ्काभर्तू रावणस्य वदनपरिपाख्यामिषुपटना बाणरचना कृता

७४	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ २ प्रकरणम्

वैदनपरिपाटीषु घटना मयातं रामत्वं कुशलवसुता नत्व-
धिगता ॥ ३३ ॥ क्व गन्तासि भ्रातः कृतवसत्तयो यत्र
धनिन किमर्थं प्राणाना स्थितमनुविधातुं कथमपि । धनै-
र्याच्ञाजालैर्वनंनु परिभवोऽभ्यर्थनफलं निकारोऽये पश्चाद्धन-
महह भोस्तद्वि निधनम् ॥ ३४ ॥ पङ्गो वन्द्यस्त्वमसि न
गृहं यासि योऽर्थी परेषा वन्योधन्धस्त्वं धनमदवता नेक्षसे
यन्मुखानि । श्लाध्यो मूक त्वमपि कृपणं स्तौषि नार्थायशा
य सोतव्यस्त्वं बधिर न गिर य. खलाना शृणोषि ॥ ३५ ॥
भ्रातर्धार्तरशेषयाचकजने वैरायसे सर्वदा यस्माद्विक्रमशा-
लिवाहनमहीभृन्मुञ्जभोनादय. । अत्यन्तं चिरजीविनो न
विहितास्ते विश्वजीवातवो मार्कण्डध्रुवलोमशप्रभृतय सृष्टा
प्रभूतायुष. ॥ ३६ ॥ उड्डीना गुण१त्रिण. सुखफलान्यार्ग-
द्विकीर्णान्यव पर्यस्ता परितो यश स्तवकिताः सपल्लत्ता-
पल्लवाः । प्रागेवाप्रसृतप्रमोदहरिणच्छाया कथान्तं गता दैन्यो
रण्यमतंगजेन महता भग्नोऽभिमानद्रुमे ॥ ३७ ॥ शूरा.
केऽपि पुर स्थिता रिपुनरश्रेणि सहन्ते सुखं वीरा. केचन
कामबाणसदृशा कान्तादृगन्ताहतिम् । केचित्क्रूररवाश्च पञ्च-
वदनान्दन्तीचपेदान्मटा नैवार्थिप्रकर प्रसारिर्तकरं कश्चिद्वि
सोढुं क्षम. ॥ ३८ ॥ दौर्बल्येन समीरिता हृदयतः कण्ठ
समालम्बते कण्ठालम्बततरं कथं कथमपि प्राप्नोति जिह्वाञ्चलम् ।
लज्जाकीलकलकिलीतेव निबिडं तस्मान् निर्यात्यहो वाचा
प्राणपरिक्षयेऽपि महता देहीति नास्तीति च ॥ ३९ ॥
वक्त्रादुद्भव मे हठाद्विवस त्वं वाणि वक्र मनागीशाना
तदनु वृथा भजतु मा लक्ष्मीरिमानुज्जतु । पश्चात्तेषु पठत्सु
मा प्रति यशोगाथावलीस्तृष्णया वक्रं मध्यथ वक्रयत्यनु-
भवन्व्वेतेऽपि तथातनाम् ॥ ४० ॥ तावत्सर्वगुणालय.
पटुमति. साधु सता वल्लभः शूर. सच्चरित कलङ्करहितो
मानी कृतज्ञ. कवि. । दक्षो धर्मरतः सुशीलगुणवास्तावत्प्रतिष्ठान्वितो यावन्निष्ठुरवज्रपातसदृश देहीति नो भाष-
ते ॥ ४१ ॥ आस्वाद्य स्वयमेव वच्मि महतीर्मर्मच्छिदो
वेदना मा भूत्कस्यचिदप्यय परिभवो याञ्चेति ससारिण ।
पश्य भ्रातरियं हि यौवनजराधिकारकेलिस्थली मानम्लान-
मयी गुणव्यतिकरप्रागल्भ्यगर्वच्युति. ॥ ४२ ॥ प्राणाना
बत कि ब्रुवे कठिनता तैरेव साविष्कृता निष्क्रामन्ति कथ-
चिदेव हि न ये याच्ञावचोभिः समम् । आत्मानं पुनरा-
क्षिपामि विदितस्थैर्योऽपि येषामहो मिथ्याशङ्किततद्वियोग-

विधुरो यत्प्रार्थये सर्वश. ॥ ४३ ॥ वासो वल्कलमास्तरः
किसलयान्योकै१स्तरूणा तलं मूलानि क्षतये क्षुधा गिरि-
नदीतोय तृपाशान्तये । क्रीडा मुग्धमृगैर्र्यासि सुहृदो नक्त
प्रदीप. शशी स्वाधीने विभवे तयापि कृपणा याचन्त इत्य-
द्भुतम् ॥ ४४ ॥ सन्ति स्वादुफला वनेषु तरव स्वच्छ
पयो नैर्झर वामो वल्कलमाश्रयो गिरिगुहा शय्या लता-
वल्लरी । आलोकाय निशासु चन्द्रकिरणा. सख्य कुरङ्गैः सह
स्वाधीने विभवेऽप्यहो नरपति सेवन्त इत्यद्भुतम् ॥ ४५ ॥
निष्कन्दा किमु कन्दरोदरभुव क्षीणास्तरूणा त्वच कि
शुष्काः सरित. स्फुरद्विरिगुरुग्रावस्खलद्वीचय । प्रत्युत्थान-
मितस्तत प्रतिदिन कुर्वद्भिरुद्धीविभिर्ह्यारार्पितदृष्टिभिः
क्षितिमुजा विद्वद्भिरुपास्यते ॥ ४६ ॥ कामं जीर्णपलाश-
संहतिकृता कन्था वसानो वने कुर्यामम्बुभरिप्ययाचितसुखै-
प्राणानुबन्धस्थितिम् । साङ्गग्लानि सवेपित सचकित
सान्तर्निदाघज्वर वक्तु न त्वहमुत्सहे सकृपण देहीति दीन
वच ॥ ४७ ॥ द्वारे द्वारेऽवरेषामविरलमटति द्वारपालै.
करालैर्हटो योऽप्याहत. सन्नणति गणयति स्वापमानं तु नैव ।
क्षन्तुं शक्नोति नान्यं स्वसदशमितरागारमप्याश्रयन्तं श्राम्य-
त्यात्मोदरार्थे कथमहह शुना नो समो याचक. स्यात् ॥ ४८ ॥

परोपकारप्रशंसा

परोपकारः कर्तव्य. प्राणैरपि धनैरपि । परोपकारजं पुण्यं
न स्यात्क्रतुशतैरपि ॥ १ ॥ धनानि जीवितं चैव परार्थे
प्राज्ञ उत्सृजेत् । तन्निमित्तो वर त्यागो विनाशे नियते
सति ॥ २ ॥ रविचन्द्रौ घना वृक्षा नदी गावश्च सज्जना. ।
एते परोपकाराय युगे देवेन निर्मिता ॥ ३ ॥ तृणं चाह
वर मन्ये नरादनुपकारिण. । घासो भूत्वा पशून्पाति
भीरून्याति रणाङ्गणे ॥ ४ ॥ ४परोपकृतिकै५वल्ये तो६लयित्वा
जनार्दनः । गुर्वीमुपकृति७ मत्वा ह्य८वतारान्दश९ग्रहीत् ॥ ५ ॥
आत्मार्थे जीवलोकेऽस्मिन्को न जीवति मानव । पर
परोपकारार्थं यो जीवति स जीवति ॥ ६ ॥ परोपकार-
शून्यस्य विब्मानुष्यस्य जीवितम् । जीवन्तु पशवो येषा
चर्माप्युपकरिष्यति ॥ ७ ॥ रागिणि नलिने लक्ष्मी दिवसो
निदधाति दिनकरप्रभवाम् । अनपेक्षितगुणदोष परोपकारः
सता व्यसनम् ॥ ८ ॥ कृच्छ्रानुवृत्तयोऽपि हि परोपकार
त्यजन्ति न महान्त. । तृणमात्रजीवना अपि करिणो दान-

---

१ कुशलं च वसु च द्रव्य तद्भावो न सपादित, पक्षे-कुशलबौ सुतौ यस्याः सा वैदेही न प्राप्ता २ तिरस्कार ३ गुणा एव पक्षिण ४ समीपे. ५ दैन्यमेवारण्यमतगज ६ कान्ताकटाक्षवेधम् ७ सिंहान्
१ गृहम् २ विकराल ३ भीतान् ४ परोपकार ५ मोक्ष- ६ उभयोस्तुलनां कृत्वा ७ श्रेष्टाम् ८ मत्स्यादीन् ९ जग्राह

परोपकारप्रशंसा, कृतघ्ननिन्दा, संतोषप्रशंसा, तृष्णानिन्दा ७५

---

द्वार्द्रकरा ॥ ९ ॥ परोपकाराय फलन्ति वृक्षा परोप- काराय वहन्ति नद्यः । परोपकाराय दुहन्ति गावः परोप- कारार्थमिदं शरीरम् ॥ १० ॥ भवन्ति नम्रास्तरव फलोद्ग- मैर्नवाम्बुभिर्भूरिविलम्बिनो घनाः । अनुद्धता सत्पुरुषाः समृ- द्धिभि स्वभाव एवैष परोपकारिणाम् ॥ ११ ॥ ^१श्रोत्रं श्रुतेनैव न कुण्डलेन दानेन पाणिर्न तु कङ्कणेन । विभाति काय खलु सज्जनाना परोपकारेण न चन्दनेन ॥ १२ ॥ पद्माकर दिनकरो विकचं करोति चन्द्रो विकासयति कैरव- चक्रवालम् । नाभ्यर्थितो जलधरोऽपि जलं ददाति सन्तः स्वयं परहितेषु कृताभियोगाः ॥ १३ ॥ दातुः परोप- कृतिनिर्भरचित्तवृत्तेरासन्नदूरगणना नहि संश्रितेषु । भानुर्वि- कासयति हन्त सरोजखण्डं पाणिस्थपङ्कजसमं भुवनान्त- रेषु ॥ १४ ॥

---

कृतघ्ननिन्दा

ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चोरे भग्नव्रते तथा । निष्कृति- र्विहिता लोके कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः ॥ १ ॥ उपकारिणि विश्रब्धे शुद्धमतौ यः समाचरति पापम् । तं जन^५मसत्यसंधं भगवति वसुधे कथं वहसि ॥ २ ॥ ^६व्योमनि शम्बाकुरुते चित्रं ^७निर्माति यत्नतः सलिले । क्षपयति पवनं सलिलैर्यस्तु खले चरति सत्कारम् ॥ ३ ॥ शोकं मा कुरु कुँक्कुर सत्त्वे- ष्वधमधम इति मुँथा साधो । कष्टातपि कष्टतर दृष्ट्वा श्वानं कृतघ्ननामानम् ॥ ४ ॥

---

संतोषप्रशंसा

संतोषामृततृप्ताना यत्सुखं शान्तचेतसाम् । कुतस्तद्धन- लुब्धानामितश्चेतश्च धावताम् ॥ १ ॥ अकृत्वा परसंताप- मगत्वा खलनम्रताम् । अनुत्सृज्य सता मार्गं यत्स्वल्पमपि तद्वँहु ॥ २ ॥ आगमिष्यन्ति ते भावा ये भावा मयि भाविनः । अहं तैरनुगन्तव्यो न तेषामन्यतो गति ॥ ३ ॥ यो मे गर्भगतस्यापि ^११वृत्तिं कल्पितवान्स्वयम् । शेषे^१२वृत्तिविधाने च स कि सुप्तोऽथवा मृतः ॥ ४ ॥ अचिन्तितानि दुःखानि यथैवायान्ति देहिनाम् । सुखान्यपि तथा मन्ये दैन्यमत्रा- तिरिच्यते ॥ ५ ॥ पञ्चमेऽहनि षष्ठे वा शाकं पचति यो गृहे । अनृणी चाप्रवासी च स वारिचर मोदते ॥ ६ ॥

---

• १ कर्ण
• २ शास्त्रेण
• ३ कासारम्
• ४ कुमुदमण्डलम्
• ५ असत्यप्रतिज्ञम्
• ६ व्योमन्याकाशे शम्बाकुरुते हलेन क्षेत्र वारद्वय कर्षति
• ७ आलेख्यम्
• ८ पूजाम्
• ९ हे भषक
• १० व्यर्थम्
• ११ जीवनोपायम्
• १२ इहोदरनिर्वाहादिप्रबन्धे
• १३ विशिष्यते

---

आत्माधीनशरीराणा खपता निद्रया खया । कँदन्नमपि मर्त्यानाममृतत्वाय कल्पते ॥ ७ ॥ सर्वत्र संपदस्तस्य संतुष्टं यस्य मानसम् । उपानद्गूढपादस्य ननु चर्मावृतेव भू ॥ ८ ॥ ते धन्या पुण्यभाजँस्ते तैस्तीर्णः क्लेशसागरः । जगत्समोहननी यैराशाशीविषी जिता ॥ ९ ॥ अकिंच- नस्य दान्तस्य शान्तस्य समचेतसः । सदा संतुष्टमनसः सर्वा सुखमया दिश ॥ १० ॥ न योजनशत दूर बाध्य- मानस तृष्णया । संतुष्टस्य कराग्रेऽप्यर्थे भवति नादरः ॥ ११ ॥ अर्थी करोति दैन्य लब्धार्थो गर्वमपरितोषं च । नष्टधनश्च स शोक सुखमास्ते नि स्पृहः पुरुषः ॥ १२ ॥ तन्मूल गुरुतायास्तत्सौख्य तद्यशस्तदौर्जित्यम् । तत्सौ- भाग्य पुंसा यदेतदप्रार्थनं नाम ॥ १३ ॥ सर्पाः पिबन्ति पवन न च दुर्बलास्ते शुष्कैस्तृणैर्वनगजा बलिनो भवन्ति । कन्दै फलैर्मुनिवरा क्षपयन्ति कालं संतोष एव पुरुषस्य पर निधानम् ॥ १४ ॥ चीराणि किं पथि न सन्ति दिशन्ति भिक्षा ^७नैवाङ्घ्रिपाः फलभृतः सरितोऽप्यशुष्यन् । रुद्धा गुहाः किमजितोऽवति नोपपन्नान्कस्माद्भजन्ति कवयो धनदुर्म- दान्धान् ॥ १५ ॥ मन्निन्दया यदि जनः परितोषमेति नन्वप्रयत्नसुलभोऽयमँनुग्रहो मे । श्रेयोर्थिनोऽपि पुरुषाः पैरेस्तुष्टिहेतोर्दु:खार्जितान्यपि धनानि परित्यजन्ति ॥ १६ ॥ वयमिह परितुष्टा वल्कलैस्त्वं च लक्ष्म्या सम इह परितोषो निर्विशेषो विशेषः । स हि भवति दरिद्रो यस्य तृष्णा विशाला मनसि च परितुष्टे कोऽर्थवान् को दरिद्रः ॥ १७ ॥ गन्धाढ्या नवमल्लिका मधुकरस्त्यक्त्वा गतो यूथिका तां दृष्ट्वाशु गत. स चन्दनवनं पश्चात्सरोजं गतः । बद्धस्तत्र निशाकरेण सहसा रोदित्यसौ मन्दधीः संतोषेण विना परा- भवपदं प्राप्नोति सर्वो जनः ॥ १८ ॥ मृत्युर्माद्यति मूर्ध्नि श्वशुरदुरी घोरा जरारूपिणी त्वामेषा ग्रसते परिग्रहमयै- र्गृध्रैर्जगद्ग्रस्यते । धूत्वा बोधजलैरबोधबहुलं तल्लोभजन्यं रजः संतोषामृतसागरारम्भसि चिरं मग्नः सुखं स्थास्यसि ॥ १९ ॥

---

तृष्णानिन्दा

तृष्णे देवि नमस्तुभ्यं धैर्यविप्लैवकारिणि । विष्णूस्त्रैलोक्य- नाथोऽपि यत्त्वया वाँमनीकृतः ॥ १ ॥ तृष्णे कृष्णेऽपि ते शक्तिर्दृष्टा मर्त्येषु का कथा । त्रैलोक्यव्यापि यद्रूपं तद्रूपं वामनीकृतम् ॥ २ ॥ तृष्णा चेह परित्यज्य को दरिद्रः क

---

• २ कुत्सितमन्नम्
• २ उपानभ्यां गूढौ पिहितौ पादौ यस्य.
• ३ सर्पिणी.
• ४ गौरवस्य
• ५ उत्साहशीलत्वम्
• ६ अयाचनम्
• ७ वृक्षा
• ८ भगवान्
• ९ संतोषम्
• १० प्रसाद
• ११ कल्याणोच्छव०
• १२ अन्यसंतोष
• १३ विलयम्
• १४ ह्रस्वीकृत .

७६	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ २ प्रकरणम्

ईश्वरः । तस्याश्चेत्प्रसरो दत्तो दासं च शिरसि स्थितम् ॥ ३ ॥ बलिभिर्मुखमाक्रान्तं पलितैरङ्कितं शिरः । गात्राणि शिथिलायन्ते तृष्णैका तरुणायते ॥ ४ ॥ नास्त्यन्या तृष्णया तुल्या कापि स्त्री सुभगा क्वचित् । या प्राणानपि मुष्णन्ती भवत्येवाधिकं प्रिया ॥ ५ ॥ च्युता दन्ता सिता केशा दृष्टिश्रोवः पदे पदे । पातसज्जमिमं देहं तृष्णा साध्वी न मुञ्चति ॥ ६ ॥ तृष्णे त्वमपि तृष्णार्ता त्रिषु स्थानेषु रज्यसि । व्यावितेष्वनपत्येषु जरापरिणतेषु च ॥ ७ ॥ तृष्णे देवि नमस्तुभ्यं या त्वं सर्वस्य सर्वदा । उत्पादयस्यत्नेन गोष्पदे सागरभ्रमम् ॥ ८ ॥ अपि मेरूपमं प्राज्ञमपि शूरमपि स्थिरम् । तृणीकरोति तृष्णैका निमेषेण नरोत्तमम् ॥ ९ ॥ आशा नाम मनुष्याणां काचिदाश्चर्यशृङ्खला । यया बद्धाः प्रधावन्ति मुक्तास्तिष्ठन्ति पङ्गुवत् ॥ १० ॥ तेनाधीतं श्रुतं तेन तेन सर्वमनुष्ठितम् । येनाशा पृष्ठतः कृत्वा नैराश्यमवलम्बितम् ॥ ११ ॥ गिरेर्महान्गिरेरब्धिर्महान्ब्वेर्नभो महत् । नभसोऽपि महद्ब्रह्म ततोऽप्याशा गरीयसी ॥ १२ ॥ आशैव राक्षसी पुंसामाशैव विषमञ्जरी । आशैव जीर्णमदिरा धिगाशा सर्वदोषभूः ॥ १३ ॥ क्षुत्तृडाशाः कुटुम्बिन्यो मयि जीवति नान्यगाः । तासामाशा महासाध्वी कदाचिन्मा न मुञ्चति ॥ १४ ॥ यौवनं जरया ग्रस्तमारोग्यं व्याधिभिर्हतम् । जीवितं मृत्युरभ्येति तृष्णैका निरुपद्रवा ॥ १५ ॥ यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम् । तृष्णाक्षयसुखस्यैते नार्हतः षोडशीं कलाम् ॥ १६ ॥ दारिद्र्यस्य परा मूर्तिस्तृष्णा न द्रविणाल्पता । ऊर्ध्ववधनशमुस्तथापि परमेश्वरः ॥ १७ ॥ तृष्णा हि चेत्परित्यक्ता को दरिद्रः क ईश्वरः । तस्याश्चेत्प्रसरो दत्तो दासं च शिरसि स्थितम् ॥ १८ ॥ मनोरथरथारूढं युक्तमिन्द्रियवाजिभिः । भ्राम्यत्येव जगत्कृत्स्नं तृष्णासारथिचोदितम् ॥ १९ ॥ यथा हि शृङ्गं गोः काले वर्धमानस्य वर्धते । एवं तृष्णापि वित्तेन वर्धमानेन वर्धते ॥ २० ॥ अकर्तव्यव्यवसाधीव तृष्णा प्रेरयते जनम् । तमेव सर्वपापेभ्यो लज्जा मातेव रक्षति ॥ २१ ॥ आशा बलवती कष्टं नैराश्यं परमं सुखम् । आशा निराशाः कृत्वा तु सुखं स्वपिति पिङ्गला ॥ २२ ॥ तृष्णाखनिंरगाधेयं दुष्पूरा केन पूर्यते । या महद्भिरपि क्षिप्तैः पूरणैरेव खन्यते ॥ २३ ॥ आसन्नान्पुरतो भावान्दर्शयित्वा पुरः पुरः । छागो हरितमुष्ट्येव दूरं नीतोऽस्मि तृष्णया ॥ २४ ॥ वर्तते येन न विना नरो वाञ्छतु नाम तत् । ततोऽधिकार्थप्रणयी पृष्टो दद्यात्किमुत्तरम् ॥ २५ ॥ | तावद्गुणा गुरुत्वं च यावन्नार्थयते परम् । अर्थित्वे वर्तमानस्य न गुणा न च गौरवम् ॥ २६ ॥ विद्वत्ता चैव शौर्यं च सौजन्यं च कुलीनताम् । खलीकरोति याच्ञैका दुःशीलेवाङ्गना कुलम् ॥ २७ ॥ आशाया ये दासास्ते दासाः सर्वलोकस्य । आशा येषां दासी तेषां दासायते लोकः ॥ २८ ॥ दन्ता विश्लथदन्ताः केशा काशप्रसूनसंकाशाः । नयनं तमसा- मयनं तथापि चित्तं धनाञ्जनायत्तम् ॥ २९ ॥ त्वामुदर साधु मन्ये शाकैरपि यदसि लब्धपरितोषम् । हतहृदयं ह्यधिकाधिकवाञ्छाशतदुर्भेरं न पुन. ॥ ३० ॥ इच्छति शती सहस्रं सहस्रह्स कोटिमीहते कर्तुम् । कोटियुतोऽपि नृपत्वं नृपोऽपि बत चक्रवर्तित्वम् ॥ ३१ ॥ चक्रधरोऽपि सुरत्वं सुरोऽपि सुरराज्यमीहते कर्तुम् । सुरराजोऽप्यूर्ध्वगतिं तथापि न निवर्तते तृष्णा ॥ ३२ ॥ अङ्गं गलितं पलितं मुण्डं दशनविहीनं जातं तुण्डम् । वृद्धो याति गृहीत्वा दण्डं तदपि न मुञ्चत्याशा पिण्डम् ॥ ३३ ॥ दिनयामिन्यौ सायं- प्रातः शिशिरवसन्तौ पुरतायातः । कालः क्रीडति गच्छ- त्यायुस्तदपि न मुञ्चत्याशावायुः ॥ ३४ ॥ आशावलम्बोप- चिता न कस्य तृष्णालतानर्थफलं प्रसूते । दिने दिने लब्धरुचिर्विवस्वांनीनं च मेष च वृषं च भुङ्क्ते ॥ ३५ ॥ विभूतिरल्प्यपि याचकाना न दुर्गंतं केचिदिहाद्रियन्ते । पीताम्बरोऽब्वे. समवाप लक्ष्मीं दिगम्बरस्योपनतोऽर्ध- चन्द्रः ॥ ३६ ॥ भिक्षाशनं तदपि नीरसमेकवार शय्या च भूः परिजनो निजदेहमात्रम् । वस्त्रं सुजीर्णशतखण्डमयी च कन्था हा हा तथापि विषयान्न जहाति चेत ॥ ३७ ॥ या सा जगत्परिभवस्य निमित्तभूता हेतुः स्वयं सुरपतेरपि लाघवस्य । सा मा विडम्बयति नाथ सदैव तृष्णा छिन्धि प्रसह्य भगवन्पुनर्भवाय ॥ ३८ ॥ दुग्धं च यत्तदनु यत्क- थितं ततो नु माधुर्यमस्य हृतमुन्मथितं च वेगात् । जातं पुनर्धृतकृते नवनीतवृत्ति स्नेहो निबन्धनमनर्थपरम्पराणाम् ॥ ३९ ॥ गदोदन्ता दन्ताः पलितकलितः कुन्तलभरस्तमः- क्षेत्रे नेत्रेऽविषयपटुनी न श्रुतिपुटे । अभूदङ्गं रङ्गद्वलिवलय- वल्लीविलुलितं तथाप्येतच्चेतस्तरुण इव धावत्यनुदिनम् ॥ ४० ॥ गतं तत्तत्तारुण्यं तरुणहृदयानन्दजनकं विशीर्णा दन्तालिर्निजगतिरहो यष्टिशरणा । जडीभूता दृष्टि श्रवण- रहितं कर्णयुगलं मनो मे निर्लज्जं तदपि विषयेभ्यः स्पृह- यति ॥ ४१ ॥ वपु कुब्जीभूत गतिरपि तथा यष्टिशरणा

---

पादटिप्पण्यः (Footnotes):

(वामभागः) १ हरन्ती २ वृद्धेषु ३ मेरुसदृशम् ४ तृणवल्लघूकरोति ५ पर्वत ६ कवृद्ववृषभ स एव धन यस्य स ७ तन्नामका वेश्या

(दक्षिणभागः) १ शिर २ दन्ता ३ मुखम् ४ आश्रय ५ सूर्य ६ मत्स्य, पक्षे,-मीनराशि ७ एडक, पक्षे,-मेषराशि ८ वृषभ, पक्षे,-वृषभराशि ९ दण्ड एव शरण रक्षको यस्याः सा

तृष्णानिन्दा, धीरप्रशंसा	७७

विशीर्णा दन्तालिः श्रवणविकलो श्रोत्रयुगलम्। शिरः शुक्ल चक्षुस्तिमिरपटलैरावृतमहो मनो मे निर्लज्ज तदपि विषयेभ्यः स्पृहयति ॥ ४२ ॥ खलोल्लापा सोढाः कथमपि तदाराधन- तया निगुह्यान्तर्बाष्पं हसितमपि शून्येन मनसा। कृत- श्चित्तस्तम्भः प्रतिहतधियामञ्जलिरपि त्वमाशे मोघाशे किमु परमितो नर्तयसि माम् ॥ ४३ ॥ निवृत्ता भोगेच्छा बहु- पुरुषमानो विगलितः समानाः खर्याततः सपदि सुहृदो जीवित- समाः । शनैर्यष्ट्युत्थानं घनतिमिररुद्धे च नयने अहो दुष्टः कायस्तदपि मरणापायचकितः ॥ ४४ ॥ अमीषां प्राणानां तुलितबिसिनीपत्रपयसा कृते किं नास्माभिर्विगलित- विवेकैर्यवसितम् । यदाढ्यौनामग्रे द्रविणमदनिःसङ्गमनसा कृतं वीतव्रीडैर्निजगुणकथापातकमपि ॥ ४५ ॥ समारम्भा भग्नाः कति कति न वारास्तव पशो पिपासोस्तुच्छेद्सिन्द्र- विणमृगतृष्णार्णवजले । तथापि प्रत्याशा विरमति न ते मूढ शतधा न दीर्णं यच्चेतो नियतमशनिग्रावघटितम् ॥ ४६ ॥ विवेकव्याकोशे विकसति शमे शाम्यति तृषा परिष्वङ्गे तुङ्गे प्रसरति तरा सा परिणतिः । जरा जीर्णैश्वर्यग्रसनगहनाक्षेप- कृपणस्तुवापात्र यस्या भवति मँरुतामप्यधिपतिः ॥ ४७ ॥ अहो तृष्णावेश्या सकलजनतामोहनकरी विदग्धा मुग्धाना हरति विवशाना शमधनम् । विपद्दीक्षादक्षासहतरलतारैः प्रणयिनीकटाक्षैः कूटैः कपटकूटिलैः कामकितव. ॥ ४८ ॥ उत्खात निधिशङ्कया क्षितितल ध्माता गिरेर्धा- तवो निस्तीर्णं सरितापतिर्नृपतयो यत्नेन संतोषिताः । मन्त्राराधनतत्परेण मनसा नीताः श्मशाने निशा. प्राप्त काणवराटकोऽपि न मया तृष्णेऽधुना मुञ्च माम् ॥ ४९ ॥ निःस्वो वँष्टि शतं शती दशशतं लक्षं सहस्राधिपो लक्षेशः क्षितिराजता क्षितिपतिश्चक्रेशता वाञ्छति । चक्रेशः सुरराज- ता सुरपतिर्ब्रह्मास्पदं वाञ्छति ब्रह्मा विष्णुपद हरिः शिव- पद तृष्णावधि को गतः ॥ ५० ॥ माने नेच्छति वार्य- त्युपशमे र्कमालिकन्त्या हिया स्वातन्त्र्ये परिवृत्य तिष्ठति करौ व्याधूय धैर्ये गते । तृष्णे त्वामनुबध्नता फलमियत्प्राप्त जनेनामुना यः स्पृष्टो न पदा स एव चरणौ स्प्रष्टुं न समन्यते ॥ ५१ ॥ दन्तैरुच्चलितं धिया तरलितं पाण्यङ्गिणा कम्पितं दृग्भ्या कुञ्चितं बलेन गलितं रूपश्रिया प्रोषितम् । प्रासाया यमभूपतेरिह महाधाट्या धरायामिह तृष्णा केवलमेकिकैव सुभटी धीरा पुरो नृत्यति ॥ ५२ ॥ श्रान्तं याचनतत्परेण मनसा देहीति वाक्प्रेरिता भुक्तं मानविवर्जितं परगृहे साशङ्कया काकवत् । साक्षेपं भ्रुकुटीकटाक्षकूटिलं दृष्टं खलानां मुखं तृष्णे देवि यदन्यदिच्छसि पुनस्तत्रापि सज्जा वयम् ॥ ५३ ॥ श्रान्तं देशमनेकद दुर्गविषमं प्राप्तं न किंचित्फलं त्यक्त्वा जातिकुलाभिमानमुचितं सेवा कृता निष्फला । भुक्तं मानविवर्जितं परगृहेष्वाशङ्कया काकव- त्तृष्णे जृम्भसि पापकर्मनिरते नाद्यापि संतुष्यसि ॥ ५४ ॥ आसिष्ये सुखितो गृहीति विहितो मोहेन दारग्रहस्तत्सङ्गा- त्समुतदासवान्धवसुहृत्सम्बन्धिनामुद्भवः । तन्निवाहकधर्त्ना- परिभवानौचित्यचिन्ताजुषः किं सौख्यं कतमा गृहस्थिति- रतोऽनर्थो मया स्वीकृतः ॥ ५५ ॥ शान्तेर्मातुर्विवेका- त्पितुरपि कृपणं मँङ्कु कृत्वा पृथक्त्यामाशा योषा स्वतन्त्रा व्रजति परगृहान्सर्वदा वीतैलज्जा । सचत्ते मत्कृशत्वं मम यमनिगमो भ्रातरौ भर्त्सयन्ती पुष्ट्रा चैवात्मबन्धूंस्तदपि पुँनरहो हन्त वन्ध्या श्रयाम. ॥ ५६ ॥ लज्जे त्वं मज्ज सिन्धौ गिरिवरशिखरे त्वं च तिष्ठ प्रतिष्ठे शान्ते प्रान्ते दिशान्ते कुरु वसतिमहो गर्व खर्वो भवाशु । तेजः पाताल- मूलं भज भुवि भगवन्मान मा नाम तेऽस्तु प्रेम्णैकामाश्च- यन्ती सतत महमिमा तूर्णमाशा श्रयिष्ये ॥ ५७ ॥

धीरप्रशंसा

स एव धन्यो विपदि स्वरूपं यो न मुञ्चति । त्यजत्य- र्ककरैस्तप्तं हिमं देहं न शीतताम् ॥ १ ॥ चलन्ति गिरयः कामं युगान्तपवनाहताः । कृच्छ्रेऽपि न चलत्येव धीराणा निश्चलं मनः ॥ २ ॥ कृतं पुरुषशब्देन जातिमात्रावलम्बि- ना । योऽङ्गीकृतगुणैः श्लाघ्यः सविस्मयमुदाहृतः ॥ ३ ॥ ग्रसमानमिवाजौसि सहसा गौरवेरितम् । नाम यस्याभि- नन्दन्ति द्विषोऽपि स मतः पुमान् ॥ ४ ॥ सह परिजनेन विलसति धीरो गैहनानि तरति पुनरेकः । विषमेकेन निपीतं त्रिपुर्रजिता सह सुरैरमृतम् ॥ ५ ॥ श्लाघ्या महतामुन्नति- रद्भुतमध्यवसितं च धीराणाम् । कनकगिरिरनभिलङ्घयो रविरनिशमनुज्झितारम्भः ॥ ६ ॥ अङ्गणवेदी वसुधा कँल्या जलधिः स्थली च पातालम् । वल्मीकश्च सुमेरुः कृतप्रतिज्ञ- स्य धीरस्य ॥ ७ ॥ केदारितस्यापि हि धैर्यवृत्तेर्न शक्यते धैर्यगुणः प्रमार्ष्टम् । अधोमुखस्यापि कृतस्य वह्नेर्नाधः शिखा यान्ति कदाचिदेव ॥ ८ ॥ अर्थः सुखं कीर्तिर- पीह मा भूदन्नर्थ एवास्तु तथापि धीराः । निजप्रतिज्ञाम- नुरुध्यमाना महोद्यमाः कर्म समारभन्ते ॥ ९ ॥ र्लैर्महाहैं-

---

पादटिप्पण्यः (Left Footnotes): १ धनिकानाम् २ शून्यमनसान् ३ वज्रपाषाणघटितम् ४ इन्द्र ५ धननिक्षेपकल्पनया ६ सच्छिद्रापि कपर्दिका. ७ इच्छति ८ पृथ्वी ९ तवानुबन्ध कुर्वतेत्यर्थ १० मुकुलितम्

पादटिप्पण्यः (Right Footnotes): १ शीघ्रम् २ गतलब्जा निर्लज्जेत्यर्थ ३ अहो इत्याश्चर्ये. ४ दुस्तराणि ५ शकरेण ६ व्यापार ७ अजिरम् ८ कृत्रिमसरित्. ९ दरिद्रस्य १० दूरीकर्तुम्.

७८	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ २ प्रकरणम्

स्तुतुर्भुन देवा न भेजिरे भीमविषेण भीतिम् । सुधा
विना न प्रययुर्विरामं न निश्चितार्थाद्विरमन्ति धीराः ॥ १० ॥
निन्दन्तु नीतिनिपुणा यदि वा स्तुवन्तु लक्ष्मीः समाविशतु
गच्छतु वा यथेच्छम् । अद्यैव वा मरणमस्तु युगान्तरे
वा न्यायात्पथः^१ प्रविचलन्ति पदं न धीरा ॥ ११ ॥
कान्ताकटाक्षविशिखा न लूँनन्ति^४ यस्य चित्तं न निर्दहति
कोपकृशानुतापः । कर्षन्ति भूरि विषयाश्च न लोभपाशा
लोकत्रयं जयति कृत्स्नमिदं स धीरः ॥ १२ ॥ आपत्समुद्ध-
रणवीरधिय परेषा जाता महत्स्वपि कुले न भवन्ति सर्वे ।
विन्ध्याटवीषु विरलाः खलु पादपास्ते ये दन्तिदन्तमूसलो-
ल्लिखनं सहन्ते ॥ १३ ॥ विरम विरसायासादस्माद्दुरध्यव-
सायतो विपदि महता धैर्यध्वंसं यदीक्षितुमीहसे । अयि
जड विधे कल्पापायव्यपेतनिजक्रमाः कुलशिखरिणः क्षुद्रा
नैते न वा जलराशयः ॥ १४ ॥

---

वीरप्रशंसा

एकेनापि हि शूरेण पदाक्रान्तं महीतलम् । क्रियते
भास्करेणेव स्फारस्फुरिततेजसा ॥ १ ॥ बहवः पङ्गवोऽपीह
नराः शास्त्राण्यधीयते । विरला रिपुखड्गाग्रधारापातसहि-
ष्णवः ॥ २ ॥ अनन्तोद्भूतभूतौघसङ्कले भूतलेऽखिले । शस्त्रे
शास्त्रे त्रिचतुराश्चतुरा यदि मादृशाः ॥ ३ ॥ महिम्नामन्तरं
पश्य शेषाहेः सान्निभूधरा । फणासहस्रस्रग्दाम्नि भ्रमरीव
विभाति भूः ॥ ४ ॥ स्पृहयति भुजयोरन्तरमायतकरवाल-
कररुहविदीर्णम् । विजयश्रीर्वीराणां व्युत्पन्नप्रौढवनितेव ॥ ५ ॥
भुजे विशाले विमलेऽसिपत्रे कोऽन्यस्य तेजस्सिकथा सहेत ।
गतासुरप्याहवसीम्नि वीरो द्विधा विधत्ते रविमण्डल य. ॥ ६ ॥
लोकोत्तर चरितमर्पयति प्रतिष्ठा पुंसा कुलं नहि निमित्त-
मुदारतायाः । वातापितापनमुनेः कलशात्प्रसूतिर्लीलायितं
पुनर्रसमुद्रसमुद्रपानम् ॥ ७ ॥ नायाति वाडवशिखाकथनेन
ताप शैत्यं हिमाद्रिपयसा विशता च नाब्धिः । कश्चिद्गमीर-
मनसा सततं विषादकाले प्रमोदसमये च समोऽनु-
भावः ॥ ८ ॥ संप्राप्नुवन्ति ननु मण्डलभेकमेव क्ष्मापा
जये समरसीम्नि वपुस्तु हित्वा । चण्डांशुमण्डलमथामि-
मतानि कामं प्रेमार्द्रनिर्जरवधूस्तनमण्डलानि ॥ ९ ॥
विनाप्यर्थैर्वीरः स्पृशति बहुमानोन्नतिपदं समायुक्तोऽप्यर्थैः
परिभवपदं याति कृपणः । स्वभावादुद्भूता गुणसमुदया-
वाप्तिविषया द्युति सैंही^२ कि श्वा धृतकनकमालोऽपि^३
लभते ॥ १० ॥ को वीरस्य मनस्विनः स्वविषयः को वा
विदेशैस्तथा यं देशं श्रयते तमेव कुरुते बाहुप्रतापार्जितम् ।
यदंष्ट्रानखलाङ्गुलप्रहरण मिहो वनं गाहते तस्मिन्नेव
हतद्विपेन्द्ररुधिरैस्तृष्णा छिनत्त्यात्मनः ॥ ११ ॥ सामो-
पायनयप्रपञ्चपटव प्रायेण ये भीरव शूराणा व्यवसाय
एव हि परं ससिद्धये कारणम् । विस्फूर्जद्विकटाटवीगज-
घटापीठैकसचूर्णनव्यापारैकरसस्य सन्ति विजये सिंहस्य के
मन्त्रिण ॥ १२ ॥ काकुत्स्थस्य दशाननो न कृतवान्दारापहारं
यदि काम्भोधिः क्व च सेतुबन्धघटना कोत्तीर्य लङ्काजयः ।
पार्थस्यापि पराभवं यदि रिपुर्नाधात्क्व ताहक्तपो नीयन्ते
रिपुभि समुन्नतिपदं प्रायः पर मानिनः ॥ १३ ॥ वह्निं
शीतयितुं हिमं ज्वलयितुं वातं निरोडुं पयो मूर्त व्योम
विधातुमुद्नमयितुं नेतुं नति वा महीम् । उद्धर्तुं किल भूभृतः
स्थलयितुं सिन्धुं च संभाव्यते शक्तिर्यस्य जनैः स एव नृपतिः
शेषाः पर पार्थिवाः ॥ १४ ॥ नाखिन्सन्ततवेधनोल्बण-
तमैस्तल्पैरूदेति व्यथा ग्रन्थिम्यश्चलितैर्न चालमसुभिर्मर्मव्यथा
जायते । क्रन्दद्बन्धुजनार्तनादचकितस्खान्तं न वा स्थीयते न
ह्येतन्मरणं सुखस्य सुभगा काप्येव सम्प्राप्तिभूः ॥ १५ ॥

---

तेजस्विप्रशंसा

बालस्यापि रखेः पाँदाः^७ पतन्त्युपरि भूभृताम्^८ । तेजसा
सह जातानां वयः कुत्रोपयुज्यते ॥ १ ॥ एकः स एव
तेजस्वी सैहिकेयैः^९ सुरद्विषाम् । शिरोमात्रावशेषेण जीयन्ते
येन शत्रवः ॥ २ ॥ मौनी पादप्रहारेऽपि न क्षमी नीच एव
सः । आकृष्टशस्त्रो मित्रेऽपि न तेजस्वी खलो हि सः ॥ ३ ॥
तुल्येऽपराधे स्वैर्भानुर्भानुमन्तं^११ चिरेण यत् । हिमांशुमाशु^१२
ग्रसते तन्मैद्दिम्नः^१३ स्फुटं फँलॅम् ॥ ४ ॥ स्वयं प्रणमतेऽल्पेऽपि
परवायावुपैयुषि^६ । निदर्शनमँसाराणा^१४ लँघुर्बहुँलृणं^१५ नरः ॥ ५ ॥
तेजस्विमध्ये तेजस्वी दैवीयानपि^१८ गण्यते । पञ्चमः पैञ्चतपस-^१९
स्तपनो जातवेदसाम् ॥ ६ ॥ अकृत्वा हेलया पादमुच्चैर्मूर्धसु

---

१ न्यायादनपेतात् २ मार्गात् ३ कटाक्षा एव विशिखा बाणा
४ न छिन्दन्ति ५ कोप क्रोध स एव कृशानुग्निस्तत्ताप
६ सम्पूर्णम् ७ अगाधसमुद्रपानम् ८ पराजयस्थानम्

१ कान्तिम् २ सिंहसबन्धिनीम् ३ सुवर्णमालाअलकृतोऽपि
४ परदेश ५ दष्टानखलाङ्गलाश्च प्रहरण यस्य नखा एव लाङ्गनानि विदारकत्वात् हलानि इति रूपकम् 'पान्तु वो नरसिंहस्य नखलाङ्गलकोटय ' इति कस्यचित्प्रयोग ६ प्रविशति ७ किरणा, पक्षे,-चरणा ८ पर्वतानाम्; पक्षे,-राज्ञाम् ९ राहु १० राहु ११ सूर्यम् १२ चन्द्रम् १३ मार्दवस्य १४ दृष्टान्त १५ दुर्बलानाम् १६ निष्पौरुष १७ तृणकल्पमित्यर्थ १८ दूरस्थोऽपि १९ पञ्चाग्निसाम्य तपो यस्य

तेजस्विप्रशंसा, मनस्विप्रशंसा | ७९

---

तेजस्विप्रशंसा (क्रमशः)

तेजस्विप्रशंसा / मनस्विप्रशंसा

विद्विषाम् । कैथंकारमने॑लम्बा कीर्तिर्याम॑धिरोहति ॥ ७ ॥<br>अङ्गाधिरोपितमृगश्चन्द्रमा मृगलाञ्छनः । केसरी निष्ठुरैक्षिप्त-<br>मृगयूथो मृगाधिपः ॥ ८ ॥ तेजस्विनि क्षमोपेते नातिका-<br>र्कश्यमाचरेत् । अतिनिर्मन्थनादग्निश्चन्दनादपि जायते ॥ ९॥<br>तेजोहीने महीपाले स्वे परे च विकुर्वते । निःशङ्को हि<br>जनो धत्ते पदं भस्मन्न्य॑नूष्मणि ॥ १० ॥ एकचक्रो रथो<br>यँन्ता विक॑लो विषमा हँयाः । आक्रमत्येव तेजस्वी तथा-<br>प्यर्को नभस्तलम् ॥ ११ ॥ साधनं सुमहद्यस्य यन्नान्यस्य<br>विलोक्यते । तस्य धीशालिनः कोऽन्यः सहेतारा॑लिता<br>ध्रुवम् ॥ १२ ॥ येन पाषाणखण्डस्य मूल्यमल्पं वसुंधरा ।<br>अनस्तमितसारस्य तेजसस्तद्विजृम्भितम् ॥ १३ ॥ सिंहः<br>शिशुरपि निपतति मदमलिनकपोलभित्तिषु गजेषु ।<br>प्रकृतिरियं सँत्त्ववतां न खलु वयस्तेजसो हेतुः ॥ १४ ॥<br>यदचेतनोऽपि पादैः स्पृष्टः प्रज्वलति सवितुरिनैकान्तः ।<br>तत्तेजस्वी पुरुषः परकृतविकृतिं कथं सहते ॥ १५ ॥<br>दर्शिता॑तोपोच्छ्रायैस्तेजोवद्भिः सुगोत्रसँर्जातैः । हीरैरपिस्व<br>धीरैरापत्सापि गम्यते नाधः ॥ १६ ॥ दीप्यन्ता ये दीप्त्यै<br>¹⁷घटिता मणयश्च वीरपुरुषाश्च । तेज. सविनाशाय तु<br>भवति तृणानामिव लघूनाम् ॥ १७ ॥ मदसिक्तमुरैर्गन्धाधिपः<br>करिभिर्वर्तयते स्वयंहृतै. । लघयन्वखलु तेजसा जगन्न<br>महानिच्छति भूतिमन्वतः ॥ १८ ॥ तीक्ष्णोष्णदुर्विषहवीर्य-<br>भृतः परेषा तेजस्विनो न गणयन्ति वपुर्महत्त्वम् । यत्पद्म-<br>रागशकलाकृतिरद्रितुङ्गं कात्स्न्येन भक्षयति काष्ठचयं<br>स्फुलिङ्गः ॥ १९ ॥ न तेजस्तेजस्वी ⁴प्र॑सृतमपरेषा<br>प्रसहते स तस्य स्वो भावः प्रैर्कृतिनियतत्वादकैंतकः ।<br>मयूखैरैैश्चान्तं तपति यदि देवो दिनकरः किमो-<br>ग्नेयग्रावा निर्कृत इव तेजासि ²³वमति ॥ २० ॥ हस्ती<br>स्थूलतनुः स चाङ्कुशवशः कि हस्तिमात्रोऽङ्कुशो वज्रेणाभि-<br>हता पतन्ति गिरयः कि शैलमात्रः ²⁵पेविः । दीपे प्रज्वलिते<br>विनश्यति तमः कि दीपमात्रं तमस्तेजो यस्य विराजते स<br>बलवान् स्थूलेषु कः प्रत्येयः ॥ २१ ॥ स्वल्पस्नायुवसावशेष-<br>मलिनं निर्मासमप्यस्थि गोः श्वा लब्ध्वा परितोषमेति न

तु तत्तस्य क्षुधः शान्तये । सिंहो जम्बुकमङ्कमागतमपि<br>त्यक्त्वा निहन्ति द्विपं सर्वः कृच्छ्रगतोऽपि वाञ्छति जनः<br>सत्त्वानुरूपं फलम् ॥ २२ ॥ शमयति गजानन्यान गन्धद्विप.<br>कलभोऽपि सन्भवति सुतरा वेगोद्रं भुजंग शिशोर्विषम् ।<br>भुवमधिपतिर्बालावस्थोऽप्यलं परिरक्षितुं न खलु वयसा<br>जात्यैवार्य स्वकार्यसहो भर ॥ २३ ॥<br><br>### मनस्विप्रशंसा<br><br>काम प्रियानपि प्राणान्विमुञ्चन्ति मनस्विनः । इच्छन्ति<br>न त्वमित्रेभ्यो महतीमपि सत्क्रियाम् ॥ १ ॥ नूत नूतन-<br>कूष्माण्डफलाना के भवन्त्यमी । अङ्गुलीदर्शनाद्येन विली-<br>यन्ते मनस्विन. ॥ २ ॥ ब्रह्माण्डमण्डलीमात्रं किं लोभाय<br>मनस्विनः । शैफरीस्फुरितैर्नाब्धेः क्षुब्धता जातु जायते ॥ ३॥<br>कुसुमस्तबकस्येव द्वयी वृत्तिर्मनस्विनः । मूर्ध्नि वा सर्व-<br>लोकस्य शीर्यते वन एव वा ॥ ४ ॥ पादाहतं समुत्थाय<br>मूर्द्धानमधिरोहति । स्वैस्थादेवापमानेऽपि ⁶देहिनस्तद्वरं<br>रज. ॥ ५ ॥ समूलघातम॑र्ध्नन्तः परांञ्चोध्नन्ति मानिनः ।<br>प्रध्वंसिता॑न्धतमसस्तत्रोदाहरणं रविः ॥ ६ ॥ स पुमाने॑र्थ<br>वज्जन्मा यस्य नाग्नि पुर स्थिते । नान्यमङ्ङ्गुलिमभ्येति<br>सख्यौयामुद्यताङ्गुलिः ॥ ७ ॥ स्थित्यैतिक्रान्तिभीरूणि स्व-<br>च्छान्यौकुलितान्यपि । तोयानि तोयराशीना मनासि च<br>मनस्विनाम् ॥ ८ ॥ ¹⁵शॅक्तिवैकल्यैन॑म्रयस निःसौरत्वाईंघी-<br>यसः । ¹⁹ज॑न्मिनो मानहीनस्य तृणस्य च समा गतिः ॥ ९ ॥<br>अलङ्घ्यं तत्तदुद्वीक्ष्य यद्यदुच्चैर्महीभृताम् । प्रियता ज्या-<br>यसीं मा गान्महता केन तुङ्गता ॥ १० ॥ तावदाश्रीयते<br>लक्ष्म्या तावदस्य स्थिर यशः । पुरुषस्तावदेवासौ यावन्मा-<br>नान्न हीयते ॥ ११ ॥ दुरासदत्वमज्यायानगम्यस्तुङ्गोऽपि<br>भूधर. । न जहाति मैहाँजस्कं मैन॑प्रांशुमुलङ्घ्यता ॥ १२ ॥<br>गुरून्कुर्वन्ति ते वंश्यानन्वर्था तैर्वसुंधरा । येषा यशासि<br>शुभ्राणि हेपयन्तीन्दुमण्डलम् ॥ १३ ॥ उदाहरणमाशीःषु<br>प्रथमे ते मनस्विनाम् । शुष्केऽशनिरिवामर्षो यैररातिषु<br>पात्यते ॥ १४ ॥ तुङ्गत्वमितैरै नाद्रौ नेदं सिन्धाव-

---

पादटिप्पण्यः (Footnotes)

पादटिप्पणी (वाम भाग)

पादटिप्पणी (दक्षिण भाग)

१ कथमित्यर्थ . २ निराधारा ३ हत ४ उष्णत्वरहिते ५ सारथि<br>६ अनूरु = अरुण ७ तुरगा ८ कुटिलताम् ९ प्रशस्तकोपेलेषु<br>१० बलवताम् ११ सूर्यकान्त १२ अपमानम् १३ कान्ति, पक्षे,<br>-प्रताप १४ कान्त्याधिक्यम्, पक्षे,-धनुष औन्नत्यम् १५ प्रकाश-<br>कत्वम्; पक्षे, सामर्थ्यम्. १६ पर्वत, पक्षे,-कुलम् १७ विधातु-<br>निष्पादिता १८ विस्तृतम् १९ स्वभावधीनत्वात् २० अकृत्रिम<br>२१ किरणै २२ सततम् २३ सूर्यकान्त.. २४ विकृत इव २५ वज्रम्<br>२६ विश्वास •

१ प्रभावानुरूपम् २ यथेच्छम् ३ मत्स्यीस्फुरणेन ४ कदाचित्<br>५ गुच्छस्य ६ अव्यग्रात् ७ चेतनाव् ८ अनुन्मूलयन्त ९ शत्रून्<br>१० गाढ तम ११ सार्थकजन्मा १२ पुरुषगणनाप्रस्तावे १३ म-<br>र्यादोल्लङ्घनाद्वेतोर्भीरूणि १४ सक्षोभितानि १५ उत्साहादिशक्ति<br>वैधुर्यण, पक्षे, अवष्टम्भसामर्थ्यविरहेण १६ प्रह्रीभूतस्य, पक्षे,-<br>विधेयभूतस्य १७ दुर्बलत्वाद्, पक्षे,-स्थिराशरहितत्वात् १८ गौर-<br>वहीनस्य, पक्षे,-नीरसस्य १९ जन्तोः. २० प्रतापसपन्नम्.<br>२१ मानोन्नतपुरुषम् २२ अगाधता २३ तुङ्गत्वम्

८०	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ २ प्रकरणम्

गाधता । अलङ्घनीयताहेतुरुभयं तन्मनस्विनि ॥ १५ ॥ न
क्वचिच्च बहिर्यान्ति मानिनां प्रार्थनागिरः । यदि निर्यातुमि-
च्छन्ति तदा प्राणपुरःसराः ॥ १६ ॥ असेवितेश्वरद्वारमदृष्ट-
विरहव्यथम् । अनुक्तक्लीबवचनं धन्यं कस्यापि जीवितम्
॥ १७ ॥ मानिनो हतमानस्य मानोऽपि न सुखप्रदः ।
जीवन्न मानमूलं हि माने म्लाने कुतः सुखम् ॥ १८ ॥
मनस्वी म्रियते कामं कार्पण्यं न तु गच्छति । अपि
निर्वाणमायाति नानलो याति शीतताम् ॥ १९ ॥ मनस्वि-
हृदयं धत्ते रोषेणैव प्रसन्नताम् । भस्मना मुकुरः प्रायः प्रसादं
लभतेतराम् ॥ २० ॥ मनस्विनो न मन्यन्ते परतः
प्राप्य जीवनम् । बलिभुग्भ्यो न काकेभ्यः स्पृहयन्ति हि
कोकिलाः ॥ २१ ॥ दूर्वाङ्कुरतृणाहारा धन्यास्ते वै वने मृगाः ।
विभवोन्मत्तचित्तानां न पश्यन्ति सुखानि यत् ॥ २२ ॥
सुखं जीवन्ति हरिणा वनेष्वपरसेविनः । अर्थैरयत्नसुलभै-
र्जलदर्भाङ्कुरादिभिः ॥ २३ ॥ उपकारेण दूयन्ते न सहन्तेऽनु-
कम्पिताम् । आपत्स्वपि दुराराध्या नित्यदुःखा मन-
स्विनः ॥ २४ ॥ जलसेकेन वर्धन्ते तरवो नाश्मसंचयाः ।
भव्यो हि द्रव्यतामेति क्रिया प्राप्य तथाविधाम् ॥ २५ ॥
अवृत्तिभयमन्त्यानां मध्यानां मरणाद्भयम् । उत्तमानां तु
सत्त्वानामवमानात्परं भयम् ॥ २६ ॥ न सदश्वाः कशाघातं
न सिंहा घनगर्जितम् । परैरङ्गुलिनिर्दिष्टं न सहन्ते
मनस्विनः ॥ २७ ॥ कामं वनेषु हरिणास्तृणेन जीवन्त्य-
यत्नसुलभेन । धनिषु न दैन्यं विदधति ते खलु पशवो
वयं सुधियः ॥ २८ ॥ १प्रत्युपकुर्वन्बह्वपि न भवति पूर्वो-
पकारिणा तुल्यः । एकोऽनेकं२करोति कृतं निष्कारणमेव
कुरुतेऽन्यः ॥ २९ ॥ न नटा न विटा न गायका न परद्रोह-
निबद्धबुद्धयः । नृपसद्मनि नाम के वयं स्तनभारानमिता
न योषितः ॥ ३० ॥ अभिमानधनस्य गत्वरैरसुभिः स्यान्नु
यशश्चिचीषतः । अचिरांशुविलासचञ्चला ननु लक्ष्मीः
फलमानुषङ्गिकम् ॥ ३१ ॥ ज्वलितं न हिरण्यरेतसं चय-
मास्कन्दति भस्मना जनः । अभिभूतिभयादसूनतः सुख-
मुज्झन्ति न धाम मानिनः ॥ ३२ ॥ पुरो वा पश्चाद्वा
वयमुपविशामः क्षितिभुजा ततः किं नश्छिन्नं वचनरचना-
क्रीतजगताम् । अगारे कान्तारे कुचकलशभारे मृगदृशां
मणेस्तुल्यं मूल्यं सहजसुभगस्य द्युतिमतः ॥ ३३ ॥ अमुक्तैकस्या
यस्याः क्षणमपि न यातं नृपशतैर्भुवस्तस्या लाभे क इव
बहुमानः क्षितिभुजाम् । तदंशस्याप्यंशे तदवयवलेशेऽपि
पतयो विषादे कर्तव्ये विदधति जडाः प्रत्युत मुदम् ॥ ३४ ॥

---

क्वचिद्भूभौ शय्या क्वचिदपि च पर्यङ्कशयनं क्वचिच्छाका-
हारी क्वचिदपि च शाल्योदनरुचिः । क्वचित्कन्थाधारी
क्वचिदपि च दिव्याम्बरधरो मनस्वी कार्यार्थी न गणयति
दुःखं न च सुखम् ॥ ३५ ॥ स जातः कोऽप्यासीन्मदन-
रिपुणा मूर्ध्नि धवलं कपालं यस्योच्चैर्विनिहितमलंकारविधये ।
नृभिः प्राणत्राणप्रवणमतिभिः कैश्चिदधुना नमद्भिः कः
पुंसामयमतुलदर्पज्वरभरः ॥ ३६ ॥ विपुलहृदयैर्यत्नैः
कैश्चिज्जगज्जनितं पुरा विधृतमपरैर्दत्तं चान्यैर्विजित्य तृणं
यथा । इह हि भुवनान्यन्ये धीराश्चतुर्दश भुञ्जते कतिपय-
पुरस्वाम्ये पुंसां क एष मदज्वरः ॥ ३७ ॥ वरमहि१मुखे
क्रोधाध्माते२ करो विनिवेशितो विषमपि वरं पीत्वा सुप्तं
कृतान्तनिवेशने३ । गिरिवरतटान्मुक्तश्चात्मा वरं शतधा
कृतो न तु खलजनावासैरर्थैः कृतं हितमात्मनः ॥ ३८ ॥
नानीयन्ते मधुनि मधुपैः पारिजातप्ररोहैर्नाम्यर्थ्यन्ते तुहिन-
रुचिना चन्द्रिकायाश्चकोराः । असद्वाचां धुरि मधुरिमा
यद्यपूर्वावतारः सोल्लासाः स्युः स्वयमिह बुधाः किं सुधाम्यर्थ-
नाभिः ॥ ३९ ॥ मृत्पिण्डो जलरेखया वलयितः सर्वो-
ऽप्ययं नन्वणूनाङ्गीकृत्य स एव सयुगशतै राज्ञां गणैर्भुज्यते ।
तद्दद्युर्ददतेऽथवा न किमपि क्षुद्रा दरिद्रा भृशं धिग्धिकता-
न्पुरुषाधमान् धनकणं वाञ्छन्ति तेभ्योऽपि ये ॥ ४० ॥
त्वं चेन्नीचजनानुरागमरसादस्मासु मन्दादरः का नो मानद
मानहानिरियती भूः किं त्वदेकप्रभूः । गुञ्जापुञ्जपरम्परा-
परिचयाद्भिल्लीजनैरूज्झितं मुक्तादाम न धारयन्ति किमहो
कण्ठे कुरङ्गीदृशः ॥ ४१ ॥ त्वं राजा वयमप्युपासितगुरु-
प्रज्ञाभिमानोन्नताः ख्यातस्त्वं विभवैर्यशांसि कवयो दिक्षु
प्रतन्वन्ति नः । इत्थं मानद नातिदूरमुभयोरप्यावयोरन्तरं
यद्यस्मासु पराङ्मुखोऽसि वयमप्येकान्ततो निःस्पृहाः ॥ ४२ ॥
ब्रह्माण्डं कियदस्ति तत्र वसुधापिण्डं किमाचक्ष्महे तत्राप्ये-
कतरं तु खण्डममितास्तस्मिन्नृपाः केचन । तेभ्यो दैन्यशतो-
पनीतविभवा दृष्टानुकम्पास्तु ते धिङ्मूढाः स्पृहयन्ति हन्त
किमपि स्वार्थेन तेभ्योऽपि ये ॥ ४३ ॥ पातालात्र विमो-
चितो बत बलिर्नीतो न मृत्युं क्षयं नोन्मृष्टं शशलाञ्छनस्य
मलिनं नोन्मूलिता व्याधयः । शेषस्यापि धरां विधृत्य
न कृतो भारावतारः क्षणं चेतः सत्पुरुषाभिमानमनिशं
मिथ्या वहन्खिद्यसे ॥ ४४ ॥ नास्माकं शिबिका न चास्ति
कटकाद्यालक्रियासत्क्रिया नोत्तुङ्गास्तुरगो न कश्चिदनुगो
नाप्यम्बरं सुन्दरम् । किं तु क्ष्मातलवर्त्यशेषविदुषां साहित्य-
विद्याजुषां चेतस्तोषकरी शिरोनतिकरी विद्याऽनवद्यास्ति

---

पादटिप्पण्यः (Footnotes):
१ प्रत्युपकारं कुर्वन्
२ अनुकरणं करोति
१ सर्पमुखे
२ क्रोधपूर्णे
३ यमगृहे.

मनस्विप्रशंसा, अपौरुषत्वनिन्दा, गुणप्रशंसा ८१

नः ॥ ४५ ॥ लक्ष्मीर्निर्गृहितेमति हीनचरितैर्यैरैव तच्छिक्षया
कि नाथैव करोमि तामनुचरी रामा सकामामिव । ब्रह्माण्डे
निपतत्यपि स्खलति न प्रायेण येषा मनस्तेषामार्यमनस्विनामनु-
पद गन्तास्मि नाह यदि ॥ ४६ ॥ पुण्ये ग्रामे वने वा महति
सितेपटच्छन्नपालीं कपालीमादाय न्यायगर्भ द्विजहुतहुत-
भुग्धूमधूम्रोपकण्ठम् । द्वार द्वार प्रवृत्तो वरमुदरदरीपूरणाय
क्षुधार्तो मानी प्राणी स्वदेशे न पुनरनुदिन तुल्यकुल्येषु
दीनः ॥ ४७ ॥ अर्थीनामीशिषे त्व वयमपि च गिरामह्री-
श्महे यावदित्थ शूरस्त्वं वादिदर्पज्वरशमनविधावक्षयं
पाटवं नः । सेवन्ते त्वा धनाढ्या मतिमलहतये मामपि
श्रोतुकामा मय्यप्यास्था न चेत्तत्त्वयि मम सुतरामेष राज-
न्ग़तोऽस्मि ॥ ४८ ॥ श्रेयस्वी यत्र मानं व्रजति दुरित-
कृच्चापमानं मनुष्यैरज्ञेयं यत्र दूतैः प्रभुमनु मनुजो नीयते
चानपेक्षः । मृत्योर्गेहं वर तन्न तु कुधनवता यत्र सर्वापमानो
लोकैर्विज्ञायमानः स्वयमभितिथिता यत्र चार्थी प्रयाति ॥ ४९ ॥

अपौरुषत्वनिन्दा

माजीव्यः परावज्ञादुःखदग्धोऽपि जीवति । तस्यार्जन-
निरेवास्तु जननीक्लेशकारिणः ॥ १ ॥ असपादयतः कंचि-
दर्थं जातिक्रियागुणैः । यदृच्छाशब्दवत्पुंसः सजायै जन्म
केवलम् ॥ २ ॥

---

गुणप्रशंसा

गुणाः कुर्वन्ति दूतत्वं दूरेऽपि वसता सताम् । केतकी-
गन्धमाघ्राय स्वयमायान्ति षट्पदाः ॥ १ ॥ गुणवज्जनसंपर्का-
द्याति स्वल्पोऽपि गौरवम् । पुष्पाणामनुषङ्गेण सूत्रं शिरसि
धार्यते ॥ २ ॥ कलावतः सैव कला ययौघे क्रियते भवः ।
बहींभिश्च कलाभिः कि याभिरेङ्कः प्रदर्श्यते ॥ ३ ॥ न
पुत्रत्वेन पूज्यन्ते गुणैरासाद्यते पदम् । रखेर्व्यापारमादत्ते
प्रदीपो न पुन. शनिः ॥ ४ ॥ गुणाः सर्वत्र पूज्यन्ते पितृ-
वंशो निरर्थकः । वासुदेवं नमस्यन्ति वसुदेवं न
मानवाः ॥ ५ ॥ यदि सन्ति गुणाः पुंसा विकसन्त्येव ते
स्वयम् । नहि कस्तूरिकामोद. शपथेन निवार्यते ॥ ६ ॥
किमाढद्यत्वगुरुत्वाभ्या चरमोऽपि गुणैर्गुरुः । केतकीकुसुमे
पश्य लघुपत्रऽपि गौरवम् ॥ ७ ॥ केतकीकुसुमं भृङ्ग-
खण्ड्यमानोऽपि सेवते । दोषाः कि नाम कुर्वन्ति गुणापहृत-
चेतस. ॥ ८ ॥ शरीरस्य गुणाना च दूरमत्यन्तमन्तरम् ।
शरीर क्षणविध्वंसि कल्पान्तस्थायिनो गुणा. ॥ ९ ॥ गुणे-
ष्वेव हि कर्तव्यः प्रयत्न पुरुषै. सदा । गुणयुक्तो दरिद्रो-
ऽपि नेश्वरैर्गुणैः सम. ॥ १० ॥ गुणे. सर्वज्ञकल्पोऽपि
सीदत्येको निराश्रयः । अनर्घमपि माणिक्यं हेमाश्रयमपेक्षते
॥ ११ ॥ गुणेषु क्रियता यत्न किमाटोपैः प्रयोजनम् ।
विक्रीयन्ते न घण्टाभिर्गावः क्षीरविवर्जिताः ॥ १२ ॥ गुणैर्गौ-
रवमायाति न महत्यापि संपदा । पूर्णेन्दुर्न तथा वन्द्यो निष्क-
लङ्को यथा कृशः ॥ १३ ॥ स्वयं समुखविस्तारादूर्णनाभः
पतत्यध. । तमेव संहरन्भूयः पदमुच्चैर्विगाहते ॥ १४ ॥
गुणो दूषणता याति दूषणं गुणता क्वचित् । तथा हि नम्रता
दोषः स्तनयोः स्तब्धता गुणः ॥ १५ ॥ गुणैरुत्तुङ्गता याति
नोच्चैरासनसंस्थितः । प्रासादशिखरस्थोऽपि काकः किं
गरुडायते ॥ १६ ॥ अहो गुणाना प्राप्त्यर्थ यतन्ते बहुधा
नराः । मुक्ता यदर्थं भग्नासा इतरेषा च का कथा ॥ १७ ॥
गुणेन स्पृहणीय. स्यान्न रूपेण युतो जनः । सौगन्ध्यवर्ज्य
नादेयं पुष्पं कान्तमपि क्वचित् ॥ १८ ॥ प्रभुभिः पूज्यते
लोके कलैव न कुलीनता । कलावान्मान्यते मूर्ध्नि सत्सु
देवेषु शंभुना ॥ १९ ॥ गुणयुक्तोऽपि पूर्णोऽपि कुम्भ. कूपे
निमज्जति । तस्य भारसहो नास्ति गुणग्राहको यदि ॥ २० ॥
अहो वैचित्र्यमेतस्स संसारस्स किमुच्यते । गुणोऽपि क्लेश-
हेतु. स्याद्विश्रान्तः कण्ठकन्दले ॥ २१ ॥ जात्युत्कृष्टस्य हि
मणेर्नोचितं शाणघर्षणम् । आदर्शे चित्रकारै. किं लिख्यते
प्रतिबिम्बितम् ॥ २२ ॥ गुणयुक्तोऽप्यधो याति रिक्तः
कूपे घटो यथा । निर्गुणोऽपि भृतः पश्य जनै शिरसि
धार्यते ॥ २३ ॥ गुणिनोऽपि हि सीदन्ति गुणग्राही न
चेदिह । सगुण. पूर्णकुम्भोऽपि कूप एव निमजति ॥ २४ ॥
गुणो गुणान्तरापेक्षी स्वरूपस्यातिहेतवे । स्वभाव रम्यं
लावण्यं तारुण्येन मनोहरम् ॥ २५ ॥ गुणै. पूजा भवे-
त्पुंसा नैकस्माज्जायते कुलात् । चूडारत्नं शशी शंभोर्यानमु-
क्षैःश्रवो हरेः ॥ २६ ॥ सर्वत्र गुणवानेव चकास्ति प्रथितो
नरः । मणिर्मूर्ध्नि गले बाहौ पादपीठेऽपि शोभते ॥ २७ ॥

---

पादटिप्पण्यः (Left Footnotes):
१ शुभ्रवस्त्रेण पिहिता पाली यस्या २ भिक्षापात्रम् ३ गर्हितं जीवतीति माजीवन् ४ परै कृता याऽवज्ञा तदेव दुख तेन दग्धः खिन्न ५ अनुत्पत्ति ६ ब्राह्मणत्वादि ७ इज्याध्ययनादि. ८ शौर्यादि. ९ भ्रमरा.. १० चन्द्रस्य, पक्षे,-विदुष ११ षोडशो भाग, पक्षे,-चतु षष्टिकलानामन्यतमा १२ अधोभागे ध्रियते, पक्षे,-तिरस्क्रियते. १३ शिव, पक्षे,-संसार १४ कलङ्क, पक्षे,-दोष
११ सु. र. भा

पादटिप्पण्यः (Right Footnotes):
१ गुणाकृष्टान्त करणस्य २ शिवतुल्य ३ दुख प्राप्नोति ४ अमूल्यम् ५ आडम्बरै ६ राजभवनम् ७ मौक्तिकानि, पक्षे,-मोक्षमापन्ना ८ रज्जुयुक्त, पक्षे,-विनयादिगुणसपन्न ९ रिक्त; पक्षे,-निर्द्रव्य १० पूर्ण ११ रज्जुबद्ध १२ अश्व १३ इन्द्रस्य

८२ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [२ प्रकरणम्]

---

गुणानर्चन्ति जन्तूना न जाति केवला क्वचित् । स्फाटिकं भाजन भग्न काकिन्यापि न गृह्यते ॥ २८ ॥ नहि जन्मनि ज्यैष्ठत्व ज्येष्ठत्वं गुण उच्यते । गुणाद्गुरुत्वमायाति दधि दुग्धं घृत यथा ॥ २९ ॥ गुणवान्सुचिरस्थायी दैवे- नापि न सह्यते । तिष्ठत्येको निशा चन्द्र श्रीमान्संपूर्ण- मण्डल. ॥ ३० ॥ सर्वत्र गुणवान्देशे चकास्ति प्रथते- तराम् । मणिर्मूर्ध्नि गले बाहौ पादपीठेऽपि शोभते ॥ ३१ ॥ गुण आकर्षणयोग्यो धनुष इवैकोऽपि लक्षलाभाय । लूता- तन्तुभिरिव कि गुणैर्विमर्दासहैर्र्बहुभि. ॥ ३२ ॥ अनवसरे गुणवानपि हृदयादवतार्यते हार. । पश्य शलाकावसरे तृणेऽपि भूपैः प्रसार्यते स्वकरः ॥ ३३ ॥ गुणवन्त क्लिश्यन्ते प्रायेण भवन्ति निर्गुणा सुखिन । बन्धनमायान्ति शुका यथेष्टसंचारिण. काका ॥ ३४ ॥ गुणिनि गुणज्ञो रमते नागुणशीलस्य गुणिनि परितोष. । अलिरेति वनात्कमलं न दर्दुरस्तन्निवासोऽपि ॥ ३५ ॥ अवल- म्बितविष्णुपदः कर्षितजनचक्षुरतुलगतिः । पत्रमयोऽपि पदार्थः पतङ्कतामेति गुणयोगात् ॥ ३६ ॥ अमित- गुणोऽपि पदार्थो दोषेणैकेन निन्दितो भवति । निखिलरसायनमहितो गन्धेनोग्रेण लशुन इव ॥ ३७ ॥ दोषमपि गुणवति जने दृष्ट्वा गुणरागिणो न खिद्यन्ते । प्रीत्यैव शशिनि पतितं पश्यति लोक कलङ्कमपि ॥ ३८ ॥ अन्तर्गतैर्गुणैः कि द्विन्ना अपि यत्र साक्षिणो विरलाः । स गुणो गीतेर्यदसौ वनेचर हरिणमपि हरति ॥ ३९ ॥ गुणा गुणज्ञेषु गुणोभवन्ति ते निर्गुण प्राप्य भवन्ति दोषा. । सुस्वादुतोयाः प्रवहन्ति नद्यः समुद्रासाद्य भवन्त्यपेयाः ॥ ४० ॥ गुणेषु यत्न. पुरुषेण कार्यो न किंचिदप्राप्यतमं गुणानाम् । गुणप्रकर्षात्तुडुपेन शंभोरलङ्घ्यमुलङ्घितमुत्त- माङ्गम् ॥ ४१ ॥ निष्कलङ्कलकलयैकयापि यः संयुक्तः स खलु पूज्यते जनै. । भद्र पश्य जलजोऽपि धार्यते शंकरेण शिरसा निशाकरः ॥ ४२ ॥ वकोऽपि पङ्कजनि- तोऽपि दुरोसदोऽपि व्यौलाश्रितोऽपि विफलोऽपि सकण्ट- कोऽपि । गन्धेन बन्धुरसि केतकपुष्पजेन ह्येको गुण. खलु निहन्ति समस्तदोषान् ॥ ४३ ॥ न खनति खुरैः क्षोणीपृष्ठं न नर्दति सादर प्रकृतिपुरुषं प्रेक्ष्याप्यग्रे न कुप्यति गोचरम् । वहति च धुर धुर्यो वैर्यादनुङ्खितकंधरो

जगति गुणिनः कार्यौदार्यात्परानतिशेरते ॥ ४४ ॥ गुणा- नामज्ञाता प्रचुरधनदातापि न मुदे मुदे विद्याज्ञाता भवति मितदातापि गुणिनाम् । दृशौ ग्राम्या दत्ते न पुनरवधत्ते च चतुरो दृशः प्रान्तं दत्त्वा वशयति नितान्तं पुरवधूः ॥ ४५ ॥ उपादाता यावन्न भवति गुणाना गुणवतामस- त्कल्पास्तावत्त्रिभुवनमहार्घा अपि गुणाः । अपि प्राग्दैत्यारे- र्हृदयवसतेः कौस्तुभमणेः स कि नासीदब्धौ श्रुतिरपि न यस्य क्वचिदभूत् ॥ ४६ ॥ विवादप्रारम्भ. प्रथयति पर दम्भमतुलं गुणाना गाम्भीर्ये तव भवति साक्षी कलकलः । पयःपूर्णः कुम्भो ध्वनति न तथा वातवलितो यथा रिक्तो भाभाध्वनिमनिभृतं सुधति मुहुः ॥ ४७ ॥ कौशेयं कृमिजं सुवर्णमुपलाद्दूर्वापि गोरोमंत. पङ्कोत्तोमरसं शशाङ्क उदधेरि- न्दीवर गोमयात् । काष्ठादग्निरहेः फणादपि मणिर्गोपत्तितो रोचना प्राकाश्यं स्वगुणोदयेन गुणिनो गच्छन्ति कि जन्मना ॥ ४८ ॥

---

उद्यमप्रशंसा

उद्योग खलु कर्तव्यः फलं मार्जारवद्भवेत् । जन्मप्रभृति गौर्नास्ति पयः पिबति नित्यश. ॥ १ ॥ उद्यमं साहसं धैर्य बुद्धिः शक्ति. पराक्रमः । षडेते यत्र वर्तन्ते तत्र देवः सहायकृत् ॥ २ ॥ उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः । नहि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगा. ॥ ३ ॥ न• दैवमिति संचिन्त्य त्यजेदुद्योगमात्मन. । अनु- द्यमेन कस्तैलं तिलेभ्यः प्राप्तुमर्हति ॥ ४ ॥ विहाय पौरुषं यो हि दैवमेवावलम्बते । प्रासादसिंहवत्तस्य मूर्ध्नि तिष्ठन्ति वायसा. ॥ ५ ॥ पूर्वजन्मकृतं कर्म तद्दैवमिति कथ्यते । तस्मा- त्पुरुषकारेण विना दैवं न सिध्यति ॥ ६ ॥ यथा ह्येकेन चक्रेण न रथस्य गतिर्भवेत् । एवं पुरुषकारेण विना दैवं न सिध्यति ॥ ७ ॥ यथा मृत्पिण्डतः कर्ता कुरुते यद्यदिच्छति । एवमात्म- कृतं कर्म मानवः प्रतिपद्यते ॥ ८ ॥ निर्पानमिव मण्डूकाः सरः पूर्णमिवाण्डजाः । सोद्योगं नरमायान्ति विवशाः सर्वसंपदः ॥ ९ ॥ दैवं पुरुषकारेण सीध्यसिद्दिनिबन्धनम् । १५योऽति- क्रमितुमिच्छेत स लोके नावसीदति ॥ १० ॥ योजनाना सहस्रं तु शनैर्गच्छेत्पिपीलिका । अगच्छन्वैनतेयोऽपि पद- मेकं न गच्छति ॥ ११ ॥ कामपि श्रियमासाद्य यस्तद्वृद्धौ न चेष्टते । तस्याँयतिषु न श्रेयो बीजमोजिकुटुम्बवत्

---

१ विचारक्षम, पक्षे,-यथाश्रुतम्	१ पाषाणात्
२ लक्षसख्याकरुधनलाभाय, पक्षे,-वेधलाभाय	२ धेनुकेशेभ्य
३ विचारासहै, पक्षे,-आकर्षणासहै	३ कर्दमात्
४ केश प्राप्नुवन्ति	४ रक्तकमलम्
५ भ्रमर	५ नील कमलम्
६ मेक	६ आश्रयति
७ आकाशाय	७ प्रसादे देवालयशिखरे य पाषाणनिर्मित सिंहस्तद्वत्
८ पतङ्ग सूर्य, पक्षे,-पत्र (कागद)निर्मित सूत्रनिबद्ध क्रीडार्थं गगने उड्डाय्यते 'पतंग' इति नाम्नैव देशभाषाया प्रसिद्ध	८ कूपः
९ पूजित.	९ उद्यमेन
१० चन्द्रेण	१० साध्यसिद्ध्यधीनं तदायत्तमित्यर्थे
११ निर्मलविद्यया	११ उल्लङ्घयितुम्.
१२ दुष्प्राप	१२ व्यापार न करोति.
१३ सर्पाश्रितोऽपि	१३ उत्तरकालेषु, भविष्यकाले इत्यर्थ
१४ फलहीनोऽपि	१४ कल्याणम्.
१५ सनमित्रमीव

संहतिप्रशंसा, क्षमाप्रशंसा, विनयप्रशंसा, सत्यप्रशंसा, असत्यनिन्दा, आत्मश्लाघानिन्दा, स्वभाववर्णनम् ८३

---

॥ १२ ॥ उद्योगिनः करालम्बं करोति कमलाल्या ।
अनुद्योगिकरालम्बं करोति कमलाग्रजा ॥ १३ ॥ काकता-
लीयवत्प्राप्तं दृष्ट्वापि निधिमग्रतः । न स्वयं दैवमादत्ते
पुरुषार्थमपेक्षते ॥ १४ ॥ आलस्यं हि मनुष्याणां शरी-
रस्थो महान्रिपुः । नास्त्युद्यमसमो बन्धुः कृत्वा यं नावसी-
दति ॥ १५ ॥ संपदा सुस्थितंमन्यो भवति स्वल्पयापि
यः । कृतकृत्यो विधिर्मन्ये न वर्धयति तस्य ताम् ॥ १६ ॥
न लभन्ते विनोद्योगं जन्तवः संपदां पदम् । सुराः क्षीरोद-
विक्षोभमनुभूयाममृतं पपुः ॥ १७ ॥ नात्युच्चशिखरो मेरुर्ना-
तिनीचं रसातलम् । व्यवसायद्वितीयानां नाप्यपारो महो-
दधिः ॥ १८ ॥ पूर्वजन्मजनितं पुराविदः कर्म दैवमिति
संप्रचक्षते । उद्यमेन तदुपार्जितं चिराद्दैवमुद्यमवशं न
तत्कथम् ॥ १९ ॥ उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मीर्दैवं
हि दैवमिति कापुरुषा वदन्ति । दैवं निहत्य कुरु पौरुषमा-
त्मशक्त्या यत्ने कृते यदि न सिध्यति कोऽत्र दोषः ॥ २० ॥

संहतिप्रशंसा

संहतिः श्रेयसी राजन्विगुणेष्वपि बन्धुषु । तुषैरपि परि-
भ्रष्टा न प्ररोहन्ति तण्डुलाः ॥ १ ॥ अल्पानामपि वस्तूनां
संहतिः कार्यसाधिका । तृणैर्गुणत्वमापन्नैर्बध्यन्ते मत्तदन्तिनः
॥ २ ॥ बहूनामल्पसाराणां समवायो दुरत्ययः । तृणैर्वि-
धीयते रज्जुर्बध्यन्ते तेन दन्तिनः ॥ ३ ॥

क्षमाप्रशंसा

क्षमाशस्त्रं करे यस्य दुर्जनः किं करिष्यति । अतृणे
पतितो वह्निः स्वयमेवोपशाम्यति ॥ १ ॥ नरस्याभरणं रूपं
रूपस्याभरणं गुणः । गुणस्याभरणं ज्ञानं ज्ञानस्याभरणं क्षमा
॥ २ ॥ क्षमा बलमशक्तानां शक्तानां भूषणं क्षमा । क्षमा
वशीकृतिर्लोके क्षमया किं न सिध्यति ॥ ३ ॥

विनयप्रशंसा

तिष्ठतो तपसि पुण्यमथैजन्संपदोऽनुगुणैन्समुखैषिणाम् ।
योगिना परिणमन्विमुक्तये केन नास्तु विनयः सता
प्रियः ॥ १ ॥

---

पादटिप्पणी (वामभाग):
१ लक्ष्मी २ अलक्ष्मी ३ काकागमने सति तालपतनमिव काकतालीय तद्वत् अवितर्कितम् अकस्मादिति यावत् ४ खिन्नो न भवति ५ पुरुषश्रेष्ठम् ६ कुत्सितपुरुषा ७ समात् ८ धान्यत्वक् ९ अङ्कुरजननक्षमा न भवन्तीति भाव १० रज्जुत्वम् ११ शान्ति १२ तपोनिष्ठानाम् १३ संपादयन् १४ अनुकूलयन् १५ सपद्ममान. १६ अपवर्ग्याय

---

सत्यप्रशंसा

सूनृतं सर्वशास्त्रार्थनिश्चितान्ज्ञानशोभितम् । भूषणं सर्व-
वचसां लज्जेव कुल्योषिताम् ॥ १ ॥ अश्वमेधसहस्रं च
सत्यं च तुलया धृतम् । अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशि-
ष्यते ॥ २ ॥ गोभिर्विप्रैश्च वेदैश्च सतीभिः सत्यवादिभिः ।
अलुब्धैर्दानशूरैश्च सप्तभिर्धार्यते मही ॥ ३ ॥

असत्यनिन्दा

नासत्यवादिनः सख्यं न पुण्यं न यशो भुवि । दृश्यते
नापि कल्याणं कालकूटमिवाक्षत ॥ १ ॥ असत्यमप्रत्यय-
मूलकारणं कुवासनासद्मसमृद्धिधारणम् । विपन्निदानं पर-
वञ्चनोर्जितं कृतापराधं कृतिभिर्विवर्जितम् ॥ २ ॥ यशो
यस्मात्क्षीणीभवति दववह्नेरिव वनं निदानं दुःखानां यदव-
निरुहाणामिव जलम् । न यत्र स्वाच्छायातप इव तपःसं-
यमकथा कथंचित्तन्मिथ्यावचनमभिधत्ते न मतिमान् ॥ ३ ॥
जिह्वैकैव सतामुभे फणिवतां सृष्टेश्चतस्रश्च तास्ताः सैसैव
विभोर्वसोर्नियमिताः षट्कार्तिकेयस्य च । पौलस्त्यस्य दशा-
भवन्फणिपतेर्जिह्वासहस्रद्वयं जिह्वालक्षशतैककोटिनियमो नो
दुर्जनानां मुखे ॥ ४ ॥

आत्मश्लाघानिन्दा

परैः प्रोक्ता गुणा यस्य निर्गुणोऽपि गुणी भवेत् ।
इन्द्रोऽपि लघुतां याति स्वयं प्रख्यापितैर्गुणैः ॥ १ ॥ न
सुखं न च सौभाग्यं स्वयं स्वगुणवर्णने । यथैव च पुरं-
ध्रीणां स्वहस्तकुचमर्दने ॥ २ ॥ स्वयं तथा न कर्तव्यं स्वगु-
णाख्यापनं पुनः । स्वगुणाख्यापनं युक्त्या परद्वारा प्रयोजयेत्
॥ ३ ॥ न सौख्यसौभाग्यकरा गुणा नृणां स्वयं गृहीताः
सुदृशा कुचा इव । परैर्गृहीता द्वितयं वितन्वते न तेन
गृह्णन्ति निजं गुणं बुधाः ॥ ४ ॥ निजगुणगरिमा सुखा-
करः स्वात्मयमब्रुवर्णयता सता न तावत् । निजकरकम-
लेन कामिनीनां कुचकलशाकलनेन को विनोदः ॥ ५ ॥

स्वभाववर्णनम्

सर्वस्य हि परीक्ष्यन्ते स्वभावा नेतरे गुणाः । अतीत्य
हि गुणान्सर्वान्स्वभावो मूर्ध्नि वर्तते ॥ १ ॥ किं कुलेनो-

---

पादटिप्पणी (दक्षिणभाग):
१ विषम् २ भक्षयतः ३ अविश्वास ४ विपत्तेः कारणम् ५ कुशलैः ६ दावाग्नेः ७ आदिकारणम् ८ वृक्षाणाम् ९ वक्ति १० सर्पाणाम् ११ ब्रह्मणः १२ अग्नेः १३ रावणस्य १४ शेषस्य १५ अतिक्रम्य

८४	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ २ प्रकरणम्

पदिष्टेन शीलमेवात्र कारणम् । भवन्ति सुतरा स्फीताः सुक्षेत्रे कण्टकिद्रुमा ॥ २ ॥ य स्वभावो हि यस्यास्ते स नित्य दुरतिक्रम । श्वा यदि क्रियते राजा तत्कि नाश्नात्युपानहम् ॥ ३ ॥ परोपदेशकुकुशला दृश्यन्ते बहवो जना । स्वभावमतिवर्तन्त सहस्त्रेष्वपि दुर्लभाः ॥ ४ ॥ किं कुलेन विशालेन शीलमेवात्र कारणम् । कृमय. किं न जायन्ते कुसुमेषु सुगन्धिषु ॥ ५ ॥ सति शीले गुणा भान्ति पुंसा शौर्यादयो यथा । यौवने सदलकारा शोभा बिभ्रति सुश्रुव ॥ ६ ॥ अद्रोह सर्वभूतेषु कर्मणा मनसा गिरा । अनुग्रहश्च दानं च शीलमेतद्विदुर्बुधा ॥ ७ ॥ वृत्त यत्नेन सरक्षेद्वित्तमायाति याति च । अक्षीणो वित्तत क्षीणो वृत्ततस्तु हतो हत ॥ ८ ॥ यथा हि मलिनेर्वस्त्रैर्यत्र तत्रोपविश्यते । एवं चलितवृत्तस्तु वृत्तशेष न रक्षति ॥ ९ ॥ न कुलं वृत्तहीनाना प्रमाणमिति मे मति. । अन्येष्वपि हि जाताना वृत्तमेव विशिष्यते ॥ १० ॥ अकुलीन कुलीनश्च मर्यादा यो न लङ्घयेत् । धर्मापेक्षी मृदुदीन्तो न कुलीनशतैर्वरः ॥ ११ ॥ शीलं रक्षतु मेधावी प्राप्नुमिच्छुः सुखत्रयम् । प्रशंसा वित्तलाभं च प्रेत्य स्वर्गे च मोदनम् ॥ १२ ॥ विदेशेषु धनं विद्या व्यसनेषु धनं मतिः । परलोके धनं धर्म. शीलं सर्वत्र वै धनम् ॥ १३ ॥ रक्तत्वं कमलाना सत्पुरुषाणा परोपकारित्वम् । असता च निर्दयत्वं स्वभावसिद्धं त्रिषु त्रितयम् ॥ १४ ॥ वचो हि सत्यं परमं विभूषणं यथाङ्गनायाः कृशता कटौ तथा । द्विजस्य विद्यैव पुनस्तथा क्षमा शीलं हि सर्वस्य नरस्य भूषणम् ॥ १५ ॥ न धर्मशास्त्रं पठतीति कारणं न चापि वेदाध्ययनं दुरात्मन. । स्वभाव एवात्र तथातिरिच्यते यथा प्रकृत्या मधुर गवां पयः ॥ १६ ॥ निम्नॊन्नतं वक्ष्यति को जलाना विचित्रभावं मृगपक्षिणा च । माधुर्यमिक्षौ कटुता च निम्बे स्वभावत.. सर्वमिदं हि सिद्धम् ॥ १७ ॥ वरं विन्ध्याटव्यामनशनतृषार्तस्य मरणं वरं सर्पाकीर्णे तृणपिहितकूपे निपतनम् । वरं गर्तावर्त गहनजलमध्ये विलयनं न शीलाद्विभ्रंशो भवतु कुलजस्य श्रुतवतः ॥ १८ ॥ वह्निस्तस्य जलायते जलनिधिः कुल्यायते तत्क्षणान्मेरु स्वल्पशिलायते मृगपते. संघ कुरङ्गायते । व्यालो माल्यगुणायते विषरसः पीयूषवर्षायते यस्याङ्गेऽखिललोकवल्लभतमं शीलं समुन्मीलति ॥ १९ ॥ ऐश्वर्यस्य विभूषणं सुजनता शौर्यस्य वाक्संयमो ज्ञानस्योपशमः कुलस्य विनयो वित्तस्य पात्रे व्ययः । अक्रोधस्तपस क्षमा बलवता धर्मस्य निर्व्याजता सर्वेषामपि सर्वकारणमिदं शीलं परं भूषणम् ॥ २० ॥ काक. पद्मवने रति न कुरुते हंसो न कूपोदके मूर्खः पण्डितसङ्गमे न रमते दासो न सिंहासने । कुस्त्री सज्जनसङ्गमे न रमते नीचं जनं सेवते या यस्य प्रकृति स्वभावजनिता केनापि न त्यज्यते ॥ २१ ॥ व्याघ्रः सेवति काननं सुगहनं सिंहो गुहा सेवते हंस सेवति पद्मिनी कुसुमिता गृध्र. श्मशानस्थलीम् । साधु. सेवति साधुमेव सततं नीचोऽपि नीचं जनं या यस्य प्रकृति. स्वभावजनिता केनापि न त्यज्यते ॥ २२ ॥ पाण्डित्यस्य विभूषणं मधुरता शौर्यस्य वाक्संयमो ज्ञानस्योपशम. श्रुतस्य विनयो वित्तस्य पात्रे व्यय. । अक्रोधस्तपसः क्षमा प्रभवतो धर्मस्य निर्व्याजता सर्वस्यास्य पुनस्तथैव जगतः शीलं परं भूषणम् ॥ २३ ॥

---

वाग्वर्णनम्

तास्तु वाचः सभायोग्या याश्चित्ताकर्षणक्षमा. । स्वेषा परेषा विदुषा द्विषामविदुषामपि ॥ १ ॥ गौनाब्धेस्तु पर पार नोपेर्याय सरस्वती । अतो निमज्जनभयात्तुंम्बी वहति वक्षसि ॥ २ ॥ प्रसन्नाः कान्तिहारिण्यो नानाश्लेषविचक्षणाः । भवन्ति कस्यचित्पुण्यैर्मुखे वाचो गृहे स्त्रियः ॥ ३ ॥ वर्णै. कतिपयैरेव ग्रथितस्य स्वरैरिव । अनन्ता वाङ्मयस्याहो गेयस्येव विचित्रता ॥ ४ ॥ बह्वपि स्वेच्छया कामं प्रकीर्णमभिधीयते । अनुज्झितार्थसंबन्ध. प्रबन्धो दुरुदाहर. ॥ ५ ॥ श्लक्ष्णीयसीपि दैर्येनामन्पगुर्णेर्कल्पिताम् । प्रसारयन्ति कुशलाश्चित्रां वाच पटीमित्र ॥ ६ ॥ सर्वालंकारयुक्तापि न श्लिष्टा वनिवेव सा । वाणी मनोजातसुखं प्रौढांना न तनोति हि ॥ ७ ॥ या कर्षति नियोगादन्तर्गतजीर्वनानि

---

टिप्पणी :

१ अतिक्रम्य वर्तते २ नीचोच्चम् ३ तीक्ष्णताम् ४ कृत्रिमसरिदिवाचरति ५ सर्प ६ माला ७ अमृतम् ८ विजृम्भते ९ सौजन्यम् १० वाङ्नियमनम् ११ शान्ति .

१ निष्कपटत्वम् २ सुस्वभाव ३ गानसमुद्रस्य ४ गायनसमुद्रपरपार न प्राप ५ इक्ष्वाकुफलम् जलतरणार्थं तुम्ब्या संग्रह लोका कुर्वन्तीति प्रसिद्धम् ६ प्रसन्नवदना, पक्षे,-उत्तानाथी ७ कान्त्या शोभया मनोहारिण्य, पक्षे,-भाषणगुणेन मनोहारिण्य ८ आलिङ्गनम्; पक्षे,-श्लेष ९ परिमितै १० निषादादिभि ११ स्वप्रतिभानुसारेण १२ यथेष्टम् १३ असंगतम् १४ दुर्वचः १५ अतिसुकुमाराक्षराम्; पक्षे,-श्लक्ष्णतराम् १६ अर्थगुर्वीम्, पक्षे,-सान्द्राम्, कदलीदल कल्पामित्यर्थ १७ श्लेषादिभि , पक्षे,-तन्तुभि १८ रचिताम्, पक्षे-निर्मिताम् १९ शब्दादिविचित्राम्, पक्षे,-विचित्ररूपाम्. २० शाटीमित्र २१ उपमादिभिः, पक्षे,-कङ्कणादिभिः २२ श्लेषरहिता, पक्षे,-आलिङ्गनमहिता २३ मन प्रति जात यत्सुख तत्; पक्षे,-कामहर्षम् २४ चतुराणाम्, पक्षे,-प्रकर्षेण विधिपूर्वक विवाहितानाम् २५ हृद्गतानि जीवनानि, पक्षे,-उदकानि.

वाग्वर्णनम्, वाग्मिप्रशंसा	८५

सरैसानाम्। वाणी सैव गुणवती घटौय यद्वा वँधूटीव ॥ ८॥ रतरीतवीतवसना प्रियेव शुद्धापि वाग्भवेद् सैरसा। अरसा सौलकृतिरपि न रोचते शौलभञ्जीव ॥ ९ ॥ सुखयतितरा न रक्षति परिचयलेशं गॅणाङ्गेनेव श्री। कुलकामिनीय नोञ्झति वाग्देवी जन्मजन्मापि ॥ १० ॥ वाग्माधुर्यान्नान्यदस्ति प्रियत्व र्वाक्पारुष्याच्चोपकारोऽपि नेष्टः। कि तद्द्रव्य कोकिलेनोपनीत को वा लोके गदर्भस्यापराध. ॥ ११ ॥ कौर्मान्दुँधे विप्रकर्षत्यलक्ष्मी कीर्तिं सूते दुष्कृत या हिनस्ति। ता चाप्येता मातर मङ्गलाना वेनु धीराः सूनृँता वाचमाहु ॥ १२ ॥ विविक्कैर्वर्णाभरणा सुँखश्रुति प्रसादयन्ती हृदयान्यपि द्विषाम् । प्रवर्तते नाकृतपुण्यकर्मणा प्रसैन्नगम्भीरपदा सरस्वती ॥ १३ ॥ केयूरौ न विभूषयन्ति पुरुष हारा न चेन्द्रोज्ज्वला न स्नान न विलेपन न कुसुम नोलकृता मूर्द्धजा.। वाण्येका संमलंकरोति पुरुष या संस्कृता धार्यते क्षीयन्ते खलु भूषणानि सततं वाग्भूषणं भूषणम् ॥ १४ ॥ अस्त्यद्यापि चतु.समुद्रपरिखापर्यन्तमुर्वीतलं वर्तन्तेऽपि च तत्र तत्र रसिका गोष्ठीषु सक्ता नृपा. । एकत्रत्र निरादरो भवति चेदन्यो भवेत्साद्रो वैग्देवी वदनाम्बुजे वसति चेत्को नाम दीनो जन. ॥ १५ ॥ ये सूक्तीन्दुकलाकळङ्कजनका ये गाढगर्वज्वरा ये वा केवलतर्ककर्कशधियः साक्षाच्च ये श्रोत्रिया. । ये वा द्वेषमषीमलीमसमधियस्तान्प्राज्ञगोष्ठीरसप्रौढप्रावृडवयवहान्यरिहरन्वाचा प्रसार कुरु ॥ १६ ॥ तथ्य पथ्यं सहेतु प्रियमतिमृदुलं सारवदैन्यहीनं साभिप्राय दुराप सविनयमशठं चित्रमल्पाक्षर च बह्वर्थं कोषशून्यं स्मितयुतघनदाक्षिण्यसदेहहीनं वाक्य ब्रूयाद्रमज्ञ. परिषदि समये सप्रमेयाप्रमत्तम् ॥ १७ ॥ | नुलोमार्थान्वयाच. कृँतिना गिरः ॥ १ ॥ तीक्ष्णा नारुंतुदा बुद्धि कमे शान्तं प्रतापवत् । नोपताप मनः सोष्म वागेका वाग्मिन सत ॥ २ ॥ प्रसोदगम्योमौजस्वि गैरीयो लघववान्वित्तम् । साकाङ्क्षमुपस्कार विविक्तंगति निराकुलम् ॥ ३ ॥ न्यायनिर्णीतसारत्वान्निपेक्षमिर्वागमे । अंप्रकंप्यतयान्त्येषामन्नायवचनोपमम् ॥ ४ ॥ अलङ्घ्यत्वाज्जनैरन्यै. क्षुभितोदन्वदूर्जितम् । औदार्यादर्थसपत्ते शान्त चित्तमृषेरिव ॥ ५॥ इदमीदृग्गुणोपेत लब्ध्वावसरसाधनम् । व्याँकुर्यात्कः प्रियं वाक्यं यो वक्ता नेदगाश्रये ॥ ६ ॥ श्रुतिसिद्धान्तशूरस्य तद्विरुद्धाञ्चिरुन्वत । वल्गितं र्बौर्वदृक्कस्य कृतिन कि न शोभते ॥ ७ ॥ अल्पाक्षररमणीय य कथयति निश्चितं स खलु वाग्मी । बहुवचनमल्पसार य. कथयति विप्रलापी सः ॥ ८ ॥ शुद्धकासरचितापि ललिता जिह्वैया यदि न योजिता भवेत् । कि तया र्करणमस्ति घण्टया जिह्वया जनिमता हि पूज्यया ॥ ९ भवन्ति ते सँम्यतमा विपैश्चिता मनोगतं वाचि निवेशयन्ति ये । नयन्ति तेर्श्वच्युपपन्ननैपुणा गँभीरमर्थ कतिचित्प्रका शताम् ॥ १० ॥ स्तुवन्ति शुर्वीमभिधेयसपदं विशुद्धिमुक्तेरपरे विपश्चितः । इति स्थिताया प्रतिपूरुष रुचौ सुदुर्लभाः सर्वमनोरमा गिरः ॥ ११ ॥ पिकैस्तावत्कृष्णः परमरुँणेया पश्यति दृशा परापत्यद्वेषी खसुतमपि नो पालयति यः । तथाप्येपोऽमीषा सकलजगता वल्लभतमो न दोषा गण्यन्ते खलु मधुरवाचा कचिदपि ॥ १२ ॥ आध्वाघेष कषायमधुरसुरप्रेमानुबद्धाशयो माकन्दस्य यशासि कोकिलयुवा निर्माति दिग्भित्तिषु । माध्वीकानि निपीय तस्य मधुपास्तत्रैव गुञ्जन्त्यमी को

---

वाग्मिप्रशंसा

विरोधि वचसो मूकान्वागीशानपि कुर्वते । जडानध्ये-

---

१ रसिकानाम्, पक्षे,-कूपीदीनाम् २ प्रागल्भ्यादिगुणयुक्ता, पक्षे,-रज्जुयुक्ता ३ स्त्रीव ४ अनुप्रासोपमाद्यलङ्काररहितापि ५ शृङ्गारादिमती पक्षे,-शृङ्गाररसवती ६ रसशून्या ७ अलकृतियुतापि, पक्षे,-कटककुण्डलयुतापि ८ काष्ठपुत्तलीव ९ वेश्येव, १० मनोरथान् ११ प्रपूरयति १२ सत्याम् १३ विविक्ता संयोगादिनांश्लिष्टा, स्फुटोच्चारिता वर्ण अक्षराण्येवाभरणानि यस्या सा, पक्षे,-विविक्तानि शुद्धानि वर्णो रूपमाभरणानि च यस्या सा १४ सुखा श्रुति श्रवण यस्या सा श्राव्येत्यर्थ, पक्षे,-श्रूयन इति श्रुतिर्वाक्स्या सुखा यस्या सा, मञ्जुभाषिणीत्यर्थ १५ प्रसन्नानि वाचक़ानि गम्भीराण्यवगर्भानि च पदानि सुप्तिङन्तरूपाणि यस्या सा, पक्षे,-प्रसन्ना विमला गम्भीरपदालमचरणा १६ वाङ्भूषणानि १७ चन्द्रवदुज्ज्वला १८ सुगन्धतैलादिना संस्कृता १९ केशा २० सम्यगलकरोति २१ सरस्वती २२ वक्ता २३ अनुकूलवादिन

१ प्रगल्भवाच २ कुशलानाम्, ३ अभिमानोष्णम् ४ प्रसादप्रसिद्धार्थपदत्व तेन रम्यम् ५ समासभूयिष्ठम् ६ अर्थभूयस्त्वपरिगतम् न तु शब्दाडम्बरमात्रमित्यर्थ ७ विस्तरदोषरहितम् ८ आकाङ्क्षावत्पदकदम्बात्मकम् न तु दशदाडिमादिवाक्यवदनाकाङ्क्षितमित्यर्थ ९ अध्याहारदोषरहितम् १० कृतार्थप्रतिपादकम् न तु सावशेषार्थमित्यर्थ ११ असंकीर्णार्थम् १२ न्यायेन युक्त्या निश्चितार्थत्वात् १३ स्वतन्त्रमिव १४ शास्त्रे १५ अनुमानादिभिरबाध्यत्वादप्रत्याख्यायतया १६ वेदवाक्यतुल्यमित्यर्थ १७ अनुल्लङ्घनीयत्वाव १८ उद्वेलाम्भोधिगम्भीरम् १९ अग्राम्यार्थत्वात्, पक्षे,-त्यागित्वात् २० प्रयोजनमपचे, पक्षे,-अणिमादिसमृद्धे २१ लब्धे प्राप्ते अवसरसाधने कालोपायौ येन तत् २२ व्याहरेत् २३ पञ्चमषष्ठपद्यद्वय विशेषक ज्ञेयम् २४ प्रतिवस्तु २५ घण्टाजिह्वा २६ कर्तव्यम् न किचित्कार्यमस्तीति भाव २७ सभाया साधुतामा निपुणतमा २८ विदुषाम् २९ वाचोद्विरन्तीत्यर्थ ३० वक्तृपु ३१ संभावितकौशल ३२ निगूढम् ३३ अर्थसपत्तिम् ३४ सामर्थ्यम् ३५ शब्दस्य ३६ कोकिल ३७ आरक्तया

८६	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ २ प्रकरणम्

ब्रूतामसता सता च वचसा वर्म्मातिगं चेष्टितम् ॥ १३ ॥
श्रोतुंन्मूचयति ब्रुवन्स्थिरतरं कुर्वन्नमीषा मनो निर्बाष्पः परबाष्पकृत्परदृशामेकाश्रयो नान्यदृक् । यस्त्यक्ताङ्गविकम्पनः प्रचलयन्नित्यं सता मस्तक क्षीर श्रोतृषु मुख्यमात्मनि गुणं धत्ते स वत्कोत्तमः ॥ १४ ॥
तद्वक्ता सदसि ब्रवीतु वचनं यच्छृण्वता चेतसः प्रोल्लासं रसपूरणं श्रवणयोरक्ष्णोर्विकासश्रियम् । क्षुन्निद्राश्रमदुःखकालगतिहृत्कौर्यान्तरप्रस्मृति प्रोत्कण्ठामनिशं श्रुतौ वितनुते शोक विरामादपि ॥ १५ ॥

मौनगुणाः

आत्मनो मुखदोषेण बध्यन्ते शुकसारिकाः ।
बकास्तत्र न बध्यन्ते मौनं सर्वार्थसाधनम् ॥ १ ॥

रूपवानपि मूर्खोऽपि गत्वा च विपुला सभाम् ।
संरक्षेच्च स्विका जिह्वा भार्या दुश्चारिणी यथा ॥ २ ॥

स्वायत्तमेकान्तगुण विधात्रा विनिर्मितं छादनमज्ञतायाः ।
विशेषतः सर्वविदा समाजे विभूषणं मौनमपण्डितानाम् ॥ ३ ॥

कोलाहले काककुलस्य जाते विराजते कोकिलकूजितं किम् ।
परस्परं संवदता खलाना मौन विधेय सततं सुधीभिः ॥ ४ ॥

स्थानमाहात्म्यम्

नक्रः स्वस्थानमासाद्य गजेन्द्रमपि कर्षति ।
स एव प्रच्युतः स्थानाच्छुनापि परिभूयते ॥ १ ॥

किंचिदाश्रयसंयोगाद्धत्ते शोभामसाध्वपि ।
कान्ताविलोचने न्यस्तं मलीमसमिवाञ्जनम् ॥ २ ॥

कुस्थानस्य प्रवेशेन गुणवानपि पीड्यते ।
वैश्वानरोऽपि लोहस्यः कारुकैरभिहन्यते ॥ ३ ॥

पदस्थितस्य पद्मस्य मित्रे वरुणभास्करौ ।
पदच्युतस्य तस्यैव क्लेशदाहकरावुभौ ॥ ४ ॥

राजा कुलवधूर्विप्रा मन्त्रिणश्च पयोधराः ।
स्थानभ्रष्टा न शोभन्ते दन्ताः केशा नरा नखाः ॥ ५ ॥

स्थानभ्रष्टा न शोभन्ते दन्ताः केशा नखा नराः ।
इति विज्ञाय मतिमान्स्वस्थानं न परित्यजेत् ॥ ६ ॥

पात्रविशेषे न्यस्तं गुणान्तर व्रजति शिल्पमाधातुः ।
जलमिव समुद्रशुक्तौ मुक्ताफलता पयोदस्य ॥ ७ ॥

अतिमात्रभास्वरत्वं पुष्यति भानो परिग्रहादनलः ।
अधिगच्छति महिमानं चन्द्रोऽपि निशापरिगृहीतः ॥ ८ ॥

प्रायो यत्किंचिदपि प्राप्नोत्युत्कर्षमाश्रयान्महतः ।
मत्तेभकुम्भतटगतमेति शृङ्गारता भस्म ॥ ९ ॥

अश्वः शस्त्रं शास्त्रं वीणा वाणी नरश्च नारी च ।
पुरुषविशेषं प्राप्ता भवन्ति योग्या अयोग्याश्च ॥ १० ॥

आश्रयवशेन सततं गुरुता लघुता च जायते जन्तोः ।
विन्ध्ये विन्ध्यसमानाः करिणो बत दर्पणे लघवः ॥ ११ ॥

जानामि नागेन्द्र तव प्रभाव कण्ठे स्थितो गर्जसि शङ्करस्य ।
स्थान प्रधान न बल प्रधान स्थाने स्थितः कापुरुषोऽपि शूरः ॥ १२ ॥

उभौ श्वेतौ पक्षौ चरति गगनेऽवारितगतिः सदा मीन भुङ्क्ते वसति सकलः स्थाणुशिरसि ।
बके चान्द्रः सर्वो गुणसमुदयः किंचिदधिको गुणाः स्थाने मान्या नरवर न तु स्थानरहिताः ॥ १३ ॥

सिंहक्षुण्णकरीन्द्रकुम्भगलितं रक्ताक्तमुक्ताफलं कान्तारे बदरीधिया द्रुतमगाद्भिल्लस्य पत्नी मुदा ।
पाणिभ्यामवगृह्य शुक्लकठिनं तद्वीक्ष्य दूरे जहावस्थाने पततामतीव महतामेतादृशी स्याद्गतिः ॥ १४ ॥

---

सत्संगतिप्रशंसा

महानुभावसंसर्गः कस्य नोन्नतिकारकः ।
रथ्याम्बु जाह्नवीसङ्गात्त्रिदशैरपि वन्द्यते ॥ १ ॥

महाजनस्य संसर्गः कस्य नोन्नतिकारकः ।
पद्मपत्रस्थितं वारि धत्ते मुक्ताफलश्रियम् ॥ २ ॥

महानुभावसंसर्गः कस्य नोन्नतिकारकः ।
हरिहस्तगतः शङ्खः पवित्रः प्रथितो भुवि ॥ ३ ॥

मलयाचलगन्धेन त्विन्धनं चन्दनायते ।
तथा सज्जनसङ्गेन दुर्जनः सज्जनायते ॥ ४ ॥

वीणावंशाश्रया तुम्बी चुम्बत्युच्चैः कुचौ स्त्रियः ।
पिबत्यनार्यसंयोगाद्रक्तं नर्त्तन्चरी यथा ॥ ५ ॥

चन्दनं शीतलं लोके चन्दनादपि चन्द्रमाः ।
चन्द्रचन्दनयोर्मध्ये शीतला साधुसंगतिः ॥ ६ ॥

साधूना दर्शनं पुण्यं तीर्थभूता हि साधवः ।
कालेन फलते तीर्थ सद्यः साधुसमागमः ॥ ७ ॥

करोति निर्मलौधारस्तुच्छक्षापि महार्घताम् ।
अम्बुनो बिन्दुरल्पोऽपि शुक्तौ मुक्ताफलं भवेत् ॥ ८ ॥

हीयते हि मतिस्तात हीनैः सह समागमात् ।
समैश्च समतामेति विशिष्टैश्च विशिष्टताम् ॥ ९ ॥

मन्दोऽप्यमन्दतामेति संसर्गेण विपश्चितः ।
पङ्कच्छिदः फलस्येव निकर्षेणाविल पयः ॥ १० ॥

कीटोऽपि सुमनःसङ्गादारोहति सता शिरः ।
अश्मापि याति देवत्वं महद्भिः सुप्रतिष्ठितः ॥ ११ ॥

काचः काञ्चनसंसर्गाद्धत्ते मारकतीद्युतीः ।
तथा सत्संनिधानेन मूर्खो

---

पादटिप्पणी (Footnotes)

वामभागस्थिताः:
१ मूकान्करोति २ अच्लम्, तटस्थमिति यावत् ३ प्रकर्षेणोल्लास विकासम् ४ रसाना शृङ्गारादीना पूरणम् ५ अन्यकार्यविस्मृतिम् ६ स्वस्वाधीनम् ७ पिधानम् ८ मूर्खताया ९ सभायाम् १० मकर ११ भषकेण १२ लोहकारै १३ पद = स्थानम्, जलाशयम् १४ कौशलम् १५ मौक्तिकत्वम् १६ मेघस्य

दक्षिणभागस्थिताः:
१ विन्ध्यपर्वते २ मत्स्यान्, पक्षे,-मीनराशिम् ३ तरुशैलादयः, पक्षे,-शिव ४ देवैः ५ आश्रय ६ महामूल्यत्वम् ७ कतकफलस्येव ८ कलुषम् ९ उदकम् १० पाषाण ११ मरकतसंबन्धिनी

सत्संगतिप्रशंसा, असत्संगतिनिन्दा | ८७

---

सत्संगतिप्रशंसा

सत्संगतिप्रशंसा

याति प्रवीणताम् ॥ १२ ॥ यथोदेयगिरौ द्रव्यं ^२संनिकर्षेण दीप्यते । तथा सत्संनिधानेन हीनवर्णोऽपि ^३दीप्यते ॥ १३ ॥ भुक्तिमुक्तिकृदेकान्तसमादेशनतत्परः । कस्य नानन्दनिस्पन्दं विदधाति सदागमः ॥ १४ ॥ यदि सत्संगनिरतो भविष्यसि भविष्यसि । अथ दुर्जनसंसर्गे पतिष्यसि पतिष्यसि ॥ १५ ॥ अलब्ध्वापि धनं राज्ञः सन्निता यान्ति सपदम् । महाहृदसमीपस्थं पश्य नीलं वनस्पतिम् ॥ १६ ॥ सङ्गः सर्वत्मना त्याज्यः स चेत्त्यक्तुं न शक्यते । स सद्भिः सह कर्तव्यः सन्तः सङ्गस्य भेषजम् ॥ १७ ॥ क्षुद्रोऽपि तनुते तात तेजस्तेजस्विस्सङ्गतः । अर्कसपर्कतः पश्य दर्पणे दहनद्युतिम् ॥ १८ ॥ बृहतसहाय. कार्यान्तं क्षोदीयानपि गच्छति । सम्भूयाम्भोधिमभ्येति महानद्या नगापगा ॥ १९ ॥ सज्जनसङ्गो मा भूद्यदि सङ्गो मास्तु तत्पुनः स्नेहः । स्नेहो यदि मा विरहो यदि विरहो मास्तु जीवितस्याशा ॥ २० ॥ वंशभवो गुणवानपि सङ्गविशेषेण पूज्यते पुरुषः । नहि तुम्बीफलविकलो वीणादण्डः प्रयाति महिमानम् ॥ २१ ॥ गुरुरपि लघूपनीतो न निमज्जति नियतमँशाये निहितः । वानरकरोपनीतः शैलो मकरालयस्येव ॥ २२ ॥ ^५गैवाशनाना स शृणोति वाक्यमहं हि राजन्वचनं मुनीनाम् । न चास्य दोषो न च मद्गुणो वा संसर्गजा दोषगुणा भवन्ति ॥ २३ ॥ ^६कल्पद्रुमः कल्पितमेव सूते सा ^७कामधुक्कामितमेव दोग्धि । चिन्तामणिश्चिन्तितमेव दत्ते सता हि सङ्गः सकलं प्रसूते ॥ २४ ॥ असज्जनः सज्जनसङ्गिसङ्गात्करोति दुःसाध्यमपीह साध्यम् । पुष्पाश्रयाच्छंभुशिरोऽधिरूढा पिपीलिका चुम्बति चन्द्रबिम्बम् ॥ २५ ॥ शाखोटकैश्चन्दनसंगतोऽपि वक्षोजयोः क्रीडितमायताक्ष्याः । पयोऽपि मद्यं श्वपचे हि मन्यते संसर्गजा दोषगुणा भवन्ति ॥ २६ ॥ सत्सङ्गाद्भवति हि साधुता खलानां साधूनां नहि खलसंगमात्खलत्वम् । ^८आमोदं कुसुमभवं मृदेव धत्ते मृद्गन्धं नहि कुसुमानि धारयन्ति ॥ २७ ॥ कि वापरेण बहुना परिजल्पितेन संसर्ग एव महता महते फलाय । अम्भोनिधेस्तटरुहास्तरवोऽपि येन वेलाजलोच्छलितरत्नकृतालवालाः ॥ २८ ॥ ^९जाड्यं धियो हरति सिञ्चति वाचि सत्यं मानोन्नतिं ^१०दिशति ^११पापमपाकरोति । चेतः प्रसादयति दिक्षु ^१२तैनोति कीर्तिं सत्संगतिः कथय किं न करोति पुंसाम् ॥ २९ ॥

दूरीकरोति कुमतिं विमलीकरोति चेतश्चिरंतनमघं चुलुकीकरोति । भूतेषु किं च करुणा बहुलीकरोति सङ्गः सता किमु न मङ्गलमातनोति ॥ ३० ॥ कान्तारभूमिरुहमौलिनिवासशीलाः प्रायः पलायनपरा जनवीक्षणेन । कूजन्ति तेऽपि हि शुकाः खलु रामनाम सङ्ग. स्वभावपरिवर्तविधौ निदानम् ॥ ३१ ॥ ^१ऐके केचिद्यतिकरगता. पात्रसंज्ञा लभन्ते गायन्त्यन्ये सरसमधुर वीणया संप्रयुक्ताः । एके तेषा सहजगतिवशादुत्तर तारयन्ति केचिन्तेषा ज्वलितहृदया रक्तमेवापिबन्ति ॥ ३२ ॥ सँतेसायसि संस्थितस्य पयसो नामापि न श्रूयते मुक्ताकारतया तदेव नलिनीपत्रस्थितं राजते । स्वात्या सागरशुक्तिसंपुटगत तज्जायते मौक्तिकं प्रायेणाधममध्यमोत्तमगुणः संसर्गंतो जायते ॥ ३३ ॥ गङ्गेवाघविनाशिनी जनमनःसंतोषसचन्द्रिका तीक्ष्णांशोरपि सत्वमेव जगदज्ञानान्यकारपहा । छायेवाखिलतापनाशनकरी स्सर्धेनुवत्कामदा पुण्यैरेव हि लभ्यते सुकृतिभिः सत्संगतिर्दुर्लभा ॥ ३४ ॥ कीर्तिर्नृत्यति नर्तकीव भुवने विद्योतते साधुता ज्योत्स्नेव प्रतिभा सभासु सरसा गङ्गेव संमीलति । चित्तं रञ्जयति प्रियेव सतत संपत्प्रसादोचिता संगत्या न भवत्सता किल भवेत्किं किं न लोकोत्तरम् ॥ ३५ ॥ बुद्धिं वर्धयति श्रियं वितनुते वैदग्ध्यमामुञ्चति श्रेयः पल्लवयत्यघानि दलयत्युन्मीलयत्युन्नतिम् । विज्ञान परिशोधयत्युपचिनोत्युच्चैः कलाकौशलं किं किं नारभते हरेरिव कथाऽऽश्चर्ये सतां संगतुम् ॥ ३६ ॥

---

असत्संगतिनिन्दा

अहो दुर्जनसंसर्गान्मानहानिः पदे पदे । पावको ^२लोहसङ्गेन मुद्गरैरभिहन्यते ॥ १ ॥ अन्तर्मलिनसंसर्गाच्छुत्वानपि दुष्यति । यक्ष्क्षुःसंनिकर्षेण कर्णोऽभूत्कुटिलाश्रयः ॥ २ ॥ दुष्टा दुष्टसंसर्गाददुष्टमपि गच्छति । सुराविन्दुनिपातेन पञ्चगव्यघटी यथा ॥ ३ ॥ अणुरप्यसता सङ्गः सद्गुणं हन्ति विस्तृतम् । गुणरूपान्तरं याति तक्रयोगाद्यथा पयः ॥ ४ ॥ दुर्बुत्तः क्रियते धूर्तैः श्रीमानात्मविवृद्धये । किं नाम खलसंसर्गः कुरुते नाशयाशवत् ॥ ५ ॥ ^३आनन्दमृगदावाग्निः ^४शीलशाखिमदद्विपः । ^५ज्ञानदीपमहावायुरयं खलसमागमः ॥ ६ ॥ असत्सङ्गाद्दृणज्ञोऽपि विषयांसक्तमानसः । अकस्मात्प्रलयं याति गीतरक्तो यथा मृगः ॥ ७ ॥ आहृत्य

---

पादटिप्पणी (Footnotes)

[वाम भाग] १ उदयपर्वते. २ सूर्यसंनिधानेन. ३ प्रकाशितो भवति ४ अन्तःकरणे, पक्षे,-मध्ये ५ यवनानाम् यवनगृहस्थित सहोदरं शुकमुद्दिश्य मुनिगृहस्थितस्य शुकस्योक्तिरियम् ६ कल्पवृक्ष ७ कामधेनु. ८ सुगन्धम्. ९ मान्धम्. १० ददाति. ११ निराकरोति. १२ विस्तारयति.

[दक्षिण भाग] १ तुम्बील्यथं २ लोहे ३ आनन्द एव मृगस्तस्य दावाग्निरिव दाहकत्वात् ४ शीलमेव शाखी वृक्षस्तस्य मदद्विप इव उन्मूलकत्वात्. ५ ज्ञानमेव दीपस्तस्य महावात इन्न, निर्वाणकरणत्वात्

८८	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ २ प्रकरणम्

रक्ष्यमाणापि यत्नेनान्तर्विरागिणी । असन्मैत्री च वेश्या च श्रीश्च कस्य कदा स्थिरा ॥ ८ ॥ पात्रं^१मपात्रीकुरुते दहति गुणं^२ स्नेहं^३माशु नाशयति । अमले मलं^४ निचच्छति दीपज्वालेव खलमैत्री ॥ ९ ॥ दुर्जनजनसंसर्गात्सज्जनपुरुषोऽत्र दोषमायाति । रावणकृतापराधाज्जलधेरपि बन्धनं प्राप्तम् ॥ १० ॥ संगतिं स्वविपरीतगुणैस्त्वं मा कृथाः खलु सखे समयेडस्मिन् । पश्य पूर्वमपि कृष्णरूपतामर्जुनोऽपि^५ समवाप निश्चितम् ॥ ११ ॥ दुर्वृत्तसंगतिरनर्थपरम्पराया हेतुः सतां भवति किं वचनीयमत्र । लङ्केश्वरो हरति दाशरथेः कलत्रं प्राप्नोति बन्धनमसौ किल सिन्धुराजः ॥ १२ ॥ हंसोऽध्वगः श्रममपोहयितुं दिनान्ते कारण्डकाकबककोककुलं प्रविष्टः । मूकोऽयमित्युपहसन्ति लुनन्ति पक्षान्नौचाश्रयो हि महतामपमानहेतुः ॥ १३ ॥

---

स्नेहवचनम्

सखि साहजिकं प्रेम दूरादपि विराजते । चकोरीनयनद्वन्द्वमानन्दयति चन्द्रमाः ॥ १ ॥ केन्दोर्मण्डलमम्बुधिः क्व च रविः पद्माकरः क्व स्थितः काश्राः सन्ति मयूरपङ्क्तिरमलो कालि. क्व वा मालती । हंसानां च कुलं क्व दूरविषये क्रास्ते सरो मानसं यो यस्याभिमतः स तस्स निकटे दूरेऽपि सन्वल्लभः ॥ २ ॥

---

सुमित्रप्रशंसा

कराविव शरीरस्य नेत्रयोरिव पक्ष्मणी । अविचार्य प्रियं कुर्यात्तन्मित्रं मित्रमुच्यते ॥ १ ॥ यस्य मित्रेण संभाषा^६ यस्य मित्रेण संस्थितिः । मित्रेण सह यो भुङ्क्ते ततो^७ नास्तीह पुण्यवान् ॥ २ ॥ शुचित्वं^८ त्यागिता^९ शौर्यं सामान्यं^१० सुखदुःखयोः । दाक्षिण्यं^११ चानुरक्तिश्च^१२ सत्यता च सुहृद्गुणाः ॥ ३ ॥ अन्यथैव हि सौहार्दं भवेत्स्वच्छान्तरात्मनः । प्रवर्त्ततेऽन्यथा वाणी शाठ्योपहतचेतसः ॥ ४ ॥ उत्सवे व्यसने चैव दुर्भिक्षे राष्ट्रविप्लवे । राजद्वारे श्मशाने च यस्तिष्ठति स बान्धवः ॥ ५ ॥ स बन्धुर्यो विपन्नानामापदुद्धरणे क्षमः । नतु भीतपरित्राणवस्तूपालम्भपण्डितः ॥ ६ ॥ औरसं कृतसंबन्धं तथा वंशक्रमागतम् । रक्षितं व्यसनेभ्यश्च मित्रं ज्ञेयं चतुर्विधम् ॥ ७ ॥ याचते कार्यकाले यः स किं भृत्यः स किं सुहृत् । अकार्यकार्यकर्ता यस्त्वनादिष्टोऽप्यसौ सुहृत् ॥ ८ ॥ तदेवास्य परं मित्रं यत्र संक्रामति द्वयम् । दृष्टे सुखं च दुःखं च प्रतिच्छायेव दर्पणे ॥ ९ ॥ व्याधितस्यार्थहीनस्य देशान्तरगतस्य च । नरस्य शोकदिग्धस्य सुहृद्दर्शनमौषधम् ॥ १० ॥ दर्शने स्पर्शने वापि श्रवणे भाषणेऽपि वा । यत्र द्रव्यन्तरङ्गं स स्नेह इति कथ्यते ॥ ११ ॥ स्वाभाविकं तु यन्मित्रं भाग्यनैवाभिजायते । तदकृत्रिमसौहार्दमापत्स्वपि न मुञ्चति ॥ १२ ॥ न मातरि न दारेषु न सोदर्ये न चात्मनि । विश्वासस्तादृशः पुंसां याहग्विचे स्वभावजे ॥ १३ ॥ शोकाराति^२ भयत्राणं प्रीतिविश्रम्भभाजनम्^३ । केन रत्नमिदं सृष्टं मित्रमित्यक्षरद्वयम् ॥ १४ ॥ उदयन्नेव सविता पद्मेष्वर्पयति श्रियम् । विभावयन्समुद्धीनां फलं सुहृदनुग्रहम्^४ ॥ १५ ॥ नहि बुद्धिगुणेनैव सुहृदामर्थदर्शनम् । कार्यसिद्धिपथः सूक्ष्मः स्नेहेनाप्युपलभ्यते ॥ १६ ॥ प्राणैरपि हिता वृत्तिरद्रोहो व्याजवर्जनम् । आत्मनीव प्रियाधानमेतन्मैत्रीमहाव्रतम् ॥ १७ ॥ पापान्निवारयति योजयते हिताय गुह्यानि गूहति गुणान्प्रकटीकरोति । आपद्गतं च न जहाति ददाति काले सन्मित्रलक्षणमिदं प्रवदन्ति सन्तः ॥ १८ ॥ मित्रं प्रीतिरसायनं^५ नयनयोरानन्दनं चेतसः पात्रं यत्सुखदुःखयोः सह भवेन्मित्रेण तदुर्लभम् । ये चान्ये सुहृदः समृद्धिसमये द्रव्याभिलाषाकुलास्ते सर्वत्र मिलन्ति तत्त्वनिकषग्रावा तु तेषां विपत् ॥ १९ ॥ क्षीरेणात्मगतोदकाय हि गुणा दत्ताः पुरा तेऽखिलाः क्षीरे तापमवेक्ष्य तेन पयसा ह्यात्मा कृशानौ^६ हुतः । गन्तुं पावकमुन्मनस्तदमवद्दृष्ट्वा तु मित्रापदं^७ युक्तं तेन जलेन शाम्यति सतां मैत्री पुनस्त्वीदृशी ॥ २० ॥

---

कुमित्रनिन्दा

परोक्षे कार्यहन्तारं प्रत्यक्षे प्रियवादिनम् । वर्जयेत्तादृशं मित्रं विषकुम्भं पयोमुखम् ॥ १ ॥ रहस्यभेदो^८ याच्ञा^९ च नैष्ठुर्यं चलचित्तता । क्रोधो निःसत्यता द्यूतमेतन्मित्रस्य दूषणम् ॥ २ ॥

---

संसारः

संसार तव निःसार पदवी^१० न दवीयसी^११ । अन्तरा^१२ दुस्तरा न स्युर्यदि रे मदिरेक्षणाः ॥ १ ॥ संसारविषवृक्षस्य द्वे फले अमृतोपमे । काव्यामृतरसास्वाद आलापः सज्जनैः

---

पादटिप्पण्यः (Footnotes):

वामभागः	दक्षिणभागः
१ अयोग्यम्	१ अकपटमित्रता
२ सूत्रम्, पक्षे,-विनयादि	२ शत्रु
३ तैलम्, पक्षे,-प्रीति	३ विश्वास
४ मषीम्, पक्षे,-दोषम्	४ सुहृत्स्वनुग्रहः प्रसादस्तम्
५ मध्यमपाण्डव, पक्षे,-शुक्लवर्ण	५ प्रीतेः रसायनमिव रसायनम् प्रीतिवर्धकमित्यर्थः
६ मिथो भाषणम्	६ अग्नौ
७ तस्मात्पुरुषात्	७ मित्रविपत्तिम्
८ निर्मलचित्तत्वम्	८ गुप्तप्रकाशनम्
९ दानशीलत्वम्	९ प्रार्थनम्
१० समानस्य भावः सामान्यम्, समत्वमित्यर्थः	१० मार्ग
११ सरलत्वम्	११ अतिदूरा
१२ प्रीति	१२ मध्ये

संसारः, गृहस्थाश्रमप्रशंसा, गृहस्थाश्रमदूषणम्, पुत्रप्रशंसा ८९

---

[संसारः / गृहस्थाश्रमप्रशंसा / गृहस्थाश्रमदूषणम्]	[गृहस्थाश्रमदूषणम् / पुत्रप्रशंसा]
सह ॥ २ ॥ दुःखाङ्गारकतीव्रः संसारोऽयं मैहानसो गहनः । इह विषयामृतलालस मानसमार्जार मा निपत ॥ ३ ॥ अयमविचारितचारुतया संसारो भाति रमणीयः । अत्र पुनः परमार्थदृशा न किमपि सारमणीयः ॥ ४ ॥ क्वचिद्विद्वद्गोष्ठी क्वचिदपि सुरामत्तकहलः क्वचिद्वीणावाद क्वचिदपि च हाहेति रुदितम् । क्वचिद्रम्या रामा क्वचिदपि जराजर्जरतनुर्न जाने संसारः किममृतमयः किं विषममयः ॥ ५ ॥ कृच्छ्रेणो-मेध्यमध्ये नियॅमिततनुभिः स्थीयते गर्भंगर्ते कान्ताविश्लेष-दुःखव्यतिकरविषमे यौवने विप्रयोगः । नारीणामप्यवज्ञा विलसति नियतं वृद्धभावोऽप्यसाधुः संसारे रे मनुष्या वदत यदि सुखं स्तोकमप्यस्ति किंचित् ॥ ६ ॥	यत्र नास्ति गुरुगौरवपूजा तानि किं बत गृहाणि वनानि ॥ १ ॥ न विप्रपादोदकपङ्किलानि न वेदशास्त्रध्वनिगर्जि-तानि । स्वाहास्वधाकारविवर्जितानि श्मशानतुल्यानि गृहाणि तानि ॥ २ ॥ क्रोशन्तः शिशवः सेवारि सदनं पङ्कावृतं चाङ्गणं शय्या दंशवती च रूक्षमशनं धूमेन पूर्णे गृहम् । भार्या निष्ठुरैभाषिणी प्रभुरपि क्रोधेन पूर्णः सदा स्नानं शीतलवारिणा हि सततं धिग्धिग्गृहस्थाश्रमम् ॥ ३ ॥ तावद्विद्याऽनवद्या गुणगणमहिमा रूपसंपत्तिगौर्यै स्वस्थाने सर्वशोभा परगुणकथने वाक्यदुस्तावदेव । यावत्पाकाकुलाभिः स्वगृहयुवतिभिः प्रेषितापत्यवक्त्राद्वे बौबा नास्ति तैलं न च लवणमपीत्यादिवाचा प्रचारः ॥ ४ ॥
### गृहस्थाश्रमप्रशंसा	### पुत्रप्रशंसा
न्यायार्जितधनस्तत्त्वज्ञाननिष्ठोऽतिथिप्रियः । शास्त्रवित्स-त्यवादी च गृहस्थोऽपि विमुच्यते ॥ १ ॥ यदि राँमा यदि च रँमा यदि तनयो विनयधीगुणोपेतः । तनये तनयोत्पत्तिः सुरवरनगरे किमाधिक्यम् ॥ २ ॥ सविप्रैपादोदककर्दमानि सवेदशास्त्राध्वनिगर्जितानि । स्वाहास्वधाकारनिरन्तराणि स्वानन्दतुल्यानि गृहाणि तानि ॥ ३ ॥ सानन्दं सँदनं सुताश्च सुधियः कान्ता न दुर्भाषिणी सन्मित्रं सुधनं स्वयोषिति रतिश्चाज्ञापराः सेवकाः । आतिथ्यं शिवपूजनं प्रतिदिनं मृष्टान्नपानं गृहे साधोः सङ्गमुपासते हि सततं धन्यो गृह-स्थाश्रमः ॥ ४ ॥ मानुष्यं वॅर्रवंशजन्म विभवो दीर्घापुरा-रोग्यता सन्मित्रं सुसुतः सती प्रियतमा भक्तिश्च नारायणे । विद्वत्त्वं सुजनत्वमिन्द्रियजयः सत्यात्रदाने रतिस्ते पुण्येन विना त्रयोदश गुणाः संसारिणां दुर्लभाः ॥ ५ ॥ वंशो विश्वावतंसो जनुरनुपहतं स्वान्तमौज्ज्यकान्तं लीला शीला-नुकूला क्षपितकलिमला कापि विद्यौँनवद्या । वाणी वेणी गुणाना समधिकयशसा साँधिका साधिका श्रीः श्रीमन्मँद्री-मयूरीसुदिर पुरहर त्वत्कृपाया विपॉकेः ॥ ६ ॥	इदं तत्स्नेहसर्वस्वं सममाब्द्यदरिद्रयोः । अचन्दनमनौशीरं हृदयस्यानुलेपनम् ॥ १ ॥ गृहे जॊनुचरः केल्या मुग्धस्मित-मुखाम्बुजः । पुत्रः पुण्यवतामेव पात्रीभवति नेत्रयोः ॥ २ ॥ स्वगर्भशुक्तिनिर्मिञ्चं सुवृत्तं सुतमौक्तिकम् । वंशश्रीमितलकी-भूतं मन्दभाग्यस्य दुर्लभम् ॥ ३ ॥ वर्धते न चिर लोकं वशलक्षीरसंततिः । स्वल्पावशेषितस्नेहवर्तिमालेव दीपिकI ॥ ४ ॥ अन्तःकरणतत्त्वस्य दंपत्यो स्नेहसंश्रयात् । आन-न्दग्रन्थिरैकोऽयमपत्यमिति कथ्यते ॥ ५ ॥ दिग्वॉससं गत-व्रीडं जटिलं धूलिधूसरम् । पुण्याधिका हि पश्यन्ति गङ्गा-धरमिवात्मजम् ॥ ६ ॥ धूलिधूसरस्र्वाङ्गो विकसितदन्तकेसरः । आस्ते कस्यापि धन्यस्य द्वारि दन्ती गृहेऽर्भकः ॥ ७ ॥ निन्दते पितृभिस्तैस्तैर्निरपत्यधनः पुमान् । अैध्वनीनैरति-श्रान्तैरैवॆकेशीव पादपः ॥ ८ ॥ किं मृष्टं सुतवचनं मृष्टतरं किं तदेव सुतवचनम् । मृष्टान्मृष्टतमं किं श्रुतिपरिपकं तदेव सुतवचनम् ॥ ९ ॥ उरोरुहादुद्गमितैः पयोभिारापूर्य केत्या निजमास्यगर्भम् । फूत्कृत्य मातुर्वदने हसन्त तनू-भवं पश्यति कोऽपि धन्यः ॥ १० ॥ कृतचङ्क्रमणं गणेषु किचित्क्वणत्किंकिणिरुङ्घद्विपद्मम् । यदि सन्महितं सुतं श्रितं स्यात्तदिदं सद्य हृतं भवेत्तदानीम् ॥ ११ ॥ अहँ किमेम्बा किमेँभीष्टपदे तवेति मातुर्घुरि तातपृच्छया । प्रैलोभ्यतुल्यं प्रवदन्तमर्भकं मुदा हँसेजिघ्रति मूर्ध्नि पुण्य-भाक् ॥ १२ ॥ आलख्यदन्तसुकुलाननिमित्तहासैरव्यक्त-
### गृहस्थाश्रमदूषणम्
यत्र नास्ति दधिमन्थनघोषो यत्र नो लघुलघूनि शिशूनि ।

---

पादटिप्पणी (Footnotes)

[वामभागस्थ-टिप्पण्यः] १ पाकगृहम् २ अशुचिमलादि तन्मध्ये. ३ जरायुणा बद्धशरीरै ४ गर्भाशये ५ अवमान ६ अल्पम् ७ न्यायेन संपादित धन येन ८ मुक्तो भवति ९ स्त्री १० लक्ष्मी . ११ ब्राह्मणचरण-क्षालनोदकेन पङ्किलानि १२ गृहम्. १३ उत्तमकुल उत्पत्ति १४ ऐश्वर्यम्. १५ विश्वभूषणम् १६ अन्त करणम् १७ निर्दोषा १८ प्रवाह १९ साधयित्री. २० गौर्यैव मयूरी तस्या मुदिरो मेघ, पक्षे, कामुक वल्लभ २१ हे त्रिपुरनाशक २२ परिणामः, फलमि त्यर्थ. २३ शिशुशब्दस्यात्र नपुसकत्व चिन्त्यम्
१२ सु र भा.

[दक्षिणभागस्थ-टिप्पण्यः] १ उदकपूर्णम् २ मत्कुणपूर्णा ३ सखिग्धम् ४ कठोरभाषिणी. ५ इद तु पितुर्लौकिक सबोधनम् ६ जानुभ्यां चरतीति स , रिङ्गमाण इत्यर्थः ७ संततिरहिता ८ नम्रम् ९ पान्थै. १० वन्ध्य . ११ स्तनात् १२ माता १३ इष्टस्थाने. १४ प्रलोभ्यस्य प्रलोभनार्थं दर्शितस्य वस्तुनोऽनुरूपम् १५ अवघ्राणं करोति