सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)
सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)
Subhashita Ratna Bhandagara
पण्डित काशीनाथ शर्मा (सम्पादक: नारायण राम आचार्य) द्वारा
स्रोत: Subhashita Ratna Bhandagara (10,000+ Classic Sanskrit Epigrams & Maxims - Nirnaya Sagar Press) (उद्गम)
DevanagariSanskritpublished516 पृष्ठ
पृष्ठ 84, कुल 516 में से
संदर्भ में पढ़ेंपृष्ठ 84
| दानप्रशंसा-लोभनिन्दा | ६३ |
|---|
| जगत्सु पूज्यन्ते पशुपाषाणपादपाः ॥ ४ ॥ भवन्ति नरका- | विधिना वितीर्णः स प्रीतिदायो बहुमन्तुमर्हः ॥ २४ ॥ |
| पापात्पाप दारिद्र्यसम्भवम् । दारिद्र्यमप्रदानेन तस्माद्दानपरो | दानेन भूतानि वशीभवन्ति दानेन वैराण्युपि यान्ति नाशम् । |
| भवेत् ॥ ५ ॥ ग्रासादर्थमपि ग्रासमर्थिभ्यः किं न यच्छसि । | परोऽपि बन्धुत्वमुपैति दानैर्दान हि सर्वव्यसनानि हन्ति |
| इच्छानुरूपो विभवः कदा कस्य भविष्यति ॥ ६ ॥ | ॥ २५ ॥ तुरगशतसहस्रं गोगजाना च लक्ष कनककनरजत- |
| गौरवं प्राप्यते दानान्न तु वित्तस्य सञ्चयात् । स्थितिरुच्चैः | पात्रं मेदिनी सागरान्ताम् । विमलकुलवधूना कोटिकन्याश्च |
| पयोदाना पयोधीनामधः स्थितिः ॥ ७ ॥ दरिद्रान्भर कौन्तेय | दद्यान्नहि नहि सममेतैरन्नदान प्रधानम् ॥ २६ ॥ कामं |
| मा प्रयच्छेश्वरे धनम् । व्याधितस्यौषधं पथ्यं नीरुजस्य | वाचः कतिचिदफलाः सन्तु लोके कवीना सन्त्येवान्या मधु- |
| किमौषधैः ॥ ८ ॥ दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणे । | रिपुकथाः संस्तवात्कामदोग्ध्र्यः । वित्त काम भवतु विफल |
| देशे काले च पात्रे च तद्दान सात्त्विकं विदुः ॥ ९ ॥ | दत्तमश्रोत्रियेभ्यः पात्रे दत्तर्भवति हि धनैर्धन्यता भूरिदातुः |
| उपार्जिताना वित्ताना त्याग एव हि रक्षणम् । तडागोदर- | ॥ २७ ॥ देयं भो ह्यघने धनं सुकृतिभिर्नो सचितं सर्वदा |
| संस्थाना परीवाह इवाम्भसाम् ॥ १० ॥ दानोपभोगवन्ध्या | श्रीकर्णस्य बलेश्र विक्रमपतेरद्यापि कीर्तिः स्थिता । आश्चर्य मधु- |
| या सुहृद्भिर्या न भुज्यते । पुंसा यदि हि सा लक्ष्मीरलक्ष्मीः | दानभोरहित नष्ट चिरात्सचितं निर्वेदादिति पाणिपादयुगल |
| कतमा भवेत् ॥ ११ ॥ किं तया क्रियते लक्ष्म्या या वधूरिव | घर्षन्त्यहो मक्षिकाः ॥ २८ ॥ |
| केवला । या न वेश्येव सामान्या पथिकैरुपभुज्यते ॥ १२ ॥ | |
| आयासशतलब्धस्य प्राणैभ्योऽपि गरीयसः । गतिरेकैव वित्तस्य | लोभनिन्दा |
| दानमन्या विपत्तयः ॥ १३ ॥ दानेन श्लाघ्यता यान्ति | लोभः प्रतिष्ठा पापस्य प्रसूतिर्लोभ एव च । द्वेषक्रोधादि- |
| पशुपाषाणपादपाः । दानमेव गुणः श्लाघ्यः किमन्यैर्गुण- | जनको लोभः पापस्य कारणम् ॥ १ ॥ लोभात्क्रोधः प्रम- |
| कोटिभिः ॥ १४ ॥ दानं भोगो नाशस्तिस्रो गतयो भवन्ति | वति लोभात्कामः प्रजायते । लोभान्मोहश्च नाशश्च लोभः |
| वित्तस्य । यो न ददाति न भुङ्क्ते तस्य तृतीया गतिर्भवति | पापस्य कारणम् ॥ २ ॥ लोभात्क्रोधः प्रभवति क्रोधाद्द्रोहः |
| ॥ १५ ॥ यो न ददाति न भुङ्क्ते सति विभवे नैव तस्य | प्रवर्तते । द्रोहेण नरकं याति शास्त्रज्ञोऽपि विचक्षणः |
| तद्द्रव्यम् । तृणमयकृत्रिमपुरुषो रक्षति सस्यं परस्यार्थे | ॥ ३ ॥ मातरं पितरं पुत्रं भ्रातरं वा सुहृत्तमम् । लोभाविष्टो |
| ॥ १६ ॥ दातव्य भोक्तव्य सति विभवे सञ्चयो न | नरो हन्ति स्वामिन वा सहोदरम् ॥ ४ ॥ लोभेन |
| कर्तव्यः । पश्येह मधुकरीणा सचितमर्थ हरन्त्यन्ये | बुद्धिश्चलति लोभो जनयते तृषाम् । तृषार्तो दुःखमाप्नोति |
| ॥ १७ ॥ मीयता कथमभीप्सितमेषा दीयता द्रुतमयाचित- | परत्रेह च मानवः ॥ ५ ॥ लोभाविष्टो नरो वित्त वीक्षते न |
| मेव । त धिगस्तु कलयन्नपि वाञ्छामर्थिवागवसर सहते | स चापदम् । दुग्धं पश्यति मार्जारो न तथा लघुडाहतिम् |
| यः ॥ १८ ॥ प्रापितेन चटूघाकुविर्डम्ब लम्भितेन बहुया- | ॥ ६ ॥ प्रायेण धनिनामेव धनलोभो निरन्तरम् । पश्य |
| चनल्जाम् । अर्थिना यदघमर्ज्यते दाता तन्न लुम्पति विल- | कोटिद्वयोपेत लक्षीय प्रणत धनुः ॥ ७ ॥ लोभः सदा |
| म्ब्य ददानः ॥ १९ ॥ यत्प्रदेयमुपनीय वदान्यैर्दीयते | विचिन्त्यो लुब्धेभ्यः सर्वतो भय दृष्टम् । कार्याकार्यविचारो |
| सलिलमर्थिजनाय । याचनोक्तिविफलत्वविशङ्कात्रासमुर्च्छन- | लोभाविमूढस्य नास्त्येव ॥ ८ ॥ सत्यप्रसमतपोभिः सत्यधनैः |
| चिकित्सितमेतत् ॥ २० ॥ अर्थिने न तृणवद्धनमात्र किंतु | शास्त्रवेदिभिर्विजितः । लोभोऽर्बटं प्रविष्टः कुटिल हृदय |
| जीवनमपि प्रतिपाद्यम् । एवमाह कुशवज्जलदायी द्रव्यदान- | किराटीनाम् ॥ ९ ॥ स्नेहोपपन्न इति पूर्णदशाविशेषशाली |
| विधिरुक्तिविदग्धः ॥ २१ ॥ पङ्कसंगरविगर्हितमहं न | स्वमात्मनि वसुप्रकरं निधाय । लब्धोदये तमथ गृह्णति |
| श्रियः कमलममाश्रयणार्य । अर्थिपाणिकमलं विमल तद्वास- | पद्मबन्धौ दीपा भवन्ति कलुषा बलवान्हि लोभः ॥ १० ॥ |
| वेश्म विदधीत सुधीस्तत् ॥ २२ ॥ दानपात्रमधमर्णमिहै- | यहुर्गामैटवीमटन्ति विकटं क्रामन्ति देशान्तर गाहन्ते |
| कमाहि कोटिगुणितं दिवि दायि । साधुरेति सुकृतैर्यदि | गहन समुद्रमथनक्लेश कृषि कुर्वते । सेवन्ते कृपणं पतिं |
| कर्तु पारलौकिककुसीदमसीदत् ॥ २३ ॥ अर्थी विनैवार्थ- | गद्घटासघट्टदुःसचर सर्पन्ति र्प्रधनं धनान्धितधियस्तलोम- |
| नयोपसीदन्नाल्पोऽपि धीरैरवधीरणीयः । मान्येन मन्ये | विस्फूर्जितम् ॥ ११ ॥ |
| पादटिप्पणी (वाम भाग) | पादटिप्पणी (दक्षिण भाग) |
|---|---|
| १ अनेकोपभोग्या २ नाश इत्यर्थः ३ तृणकृतकपटपुरुषाकार सस्यरक्षणार्थमुच्चप्रदेशे शृगालादिभयहेतुस्तृणादिघटित पुरुष स्थाप्यत इति प्रसिद्धम् ४ ऐश्वर्ये ५ भ्रमरीणाम्. ६ हास्यत्वम् | १ तिष्ठतीति शेष २ धनुष प्रान्तभागद्वयम्, हृदयगुहायामित्यर्थ ३ लक्ष लक्ष्यम्, पक्षे,-लक्षसंख्या ४ गर्तम् ५ किराटो वणिग्जातिविशेषः ६ गहनाम् ७ अरण्यम् ८ युद्धम् ९ विलास· |