सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

६८ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ २ प्रकरणम्

प्रज्ञे स्थिरत्वं भज । लज्जे तिष्ठ पराङ्मुखी क्षणमहो तृष्णे पुरः स्थीयता पापौ यावदहं ब्रवीमि धनिनं देहीति दीन वचः ॥ ६९ ॥ यो गङ्गामतरत्तथैव यमुना यो नर्मदा शर्मदा$^१$ का वार्ता सरिदम्बुलङ्घनविधौ यश्चार्णवास्तीर्णवान् । सोऽस्माक चिरमास्थितोऽपि सहसा दारिद्र्यनामा सखा त्वद्दानाम्बुसरित्प्रवाहलहरीमग्नो न संभाव्यते ॥ ७० ॥ दारिद्र्याद्ध्रियमेति ह्रीपरिगतः$^३$ सत्त्वात्परिभ्रश्यते$^२$ निःसत्त्वः$^४$ परिभूयते परिभवान्निर्वेद$^५$मापद्यते । निर्विण्णः शुचमेति शोकनिहतो बुद्ध्या परित्यज्यते निर्बुद्धिः क्षयमेत्यहो निधनता सर्वापदामार्मास्पदम्$^६$ ॥ ७१ ॥ शीतेनोद्धुषितस्य माषशिमिवचिन्तार्णवे मज्जतः शान्ताग्नि स्फुटिताधरस्य धमतः क्षुत्क्षामकण्ठस्य मे । निद्रा काव्यवमानितेव दयिता सत्यज्य दूर गता सत्यान्नप्रतिपादितेव वसुधा न क्षीयते शर्वरी ॥ ७२ ॥ दारिद्र्यात्पुरुषस्य बान्धवजनो वाक्ये न संतिष्ठते सुस्निग्धा विमुखीभवन्ति सुहृदः स्फारीभवन्त्यापदः । सत्त्व ह्रासमुपैति शीलशशिनः कान्तिः परिम्लायते पाप कर्म च यत्परैरपि कृतं तत्तस्य संभाव्यते ॥ ७३ ॥ सङ्ग नैव हि कश्चिदस्य कुरुते संभाव्यते नादरात्संप्राप्तो गृहमत्सवेषु धनिना सावज्ञमालोक्यते । दूरादेव महाजनस्य विहरत्यल्पच्छदो लज्जया मन्ये निर्धनता प्रकाममपर षष्ठं महापातकम् ॥ ७४ ॥ चौरैर्भ्यो न भय न दण्डपतन त्रासो न वा भूपतेर्निःसङ्गं शयन निशासु गमनं दुर्गेषु मार्गेषु च । दारिद्र्य सुखमेव केवलमहो दोषद्वय वर्तते जाया निन्दति चाङ्गभोगसमये मुञ्चन्ति वै याचकाः ॥ ७५ ॥ वासश्चर्म विभूषण शवशिरो भस्माङ्गलेपः सदा भैको गौः स च लाङ्गलाद्यकुशलः सम्पत्तिरेतादृशी । इत्यालोच्य विमुच्य शङ्करमगाद्भाकर जाह्नवी कष्ट निर्धनिकस्य जीवितमहो दारैरपि त्यज्यते ॥ ७६ ॥ मद्गेहे मूषकीव मूषकवधूर्भूषकैव मार्जारिका मार्जारीव शुनी शुनीव गृहिणी वाच्यः किमन्यो जनः । इत्यापन्नशिशून्प्रसूनविजहतो दृष्ट्वा तु झिल्लीरवैर्हता तन्तुवितानसंवृतमुखी चुल्ली चिर रोदिति ॥ ७७ ॥ पीठाः$^७$ कच्छपवत्तरन्ति सलिले संमार्जनी मीनवद्दर्वी सर्पविचेष्टितानि कुरुते संत्रासयन्ती शिशून् । शूर्णार्यावृतमस्तका च गृहिणी भित्तिः प्रपातोन्मुखी रात्रौ पूर्णतडागसन्निभमभूद्राजन्मदीय गृहम् ॥ ७८ ॥ शीलं शातयति श्रुत शमयति प्रज्ञा निहन्त्यादर दैन्य दीपयति क्षमा क्षपयति व्रीडामपि ह्यस्यति । तेजो जर्जरयत्यपास्यति मति विस्तारयत्यर्थिता पुंसः क्षीणधनस्य किं न कुरुते वैरं कुटुम्बग्रहः ॥ ७९ ॥ दारिद्र्येण समीरितापि बहुशः कण्ठ समालम्बते कण्ठात्कष्टशतैः कथं कथमपि प्राप्नोति जिह्वातलम् । जिह्वाकीलककीलितेव सुदृढ तस्मान्न निर्यात्यसौ वाणी प्राणपरिक्षयेऽपि महता देहीति नास्तीति च ॥ ८० ॥ दृष्ट दुर्जनचेष्टितं परिभवो लब्धः समानाज्जनात्पिण्डार्थे धनिना कृत श्लडितं भुक्त कपालेष्वपि । पन्थामध्वनि$^१$ सप्रयातमसकृत्सुप्त तृणप्रस्तरे यच्चान्यत्र कृतं कृतान्त कुरु हे तत्रापि सज्जा वयम् ॥ ८१ ॥ आसे चेत्स्वगृहे कुटुम्बभरणं कर्तुं न शक्तोऽस्म्यहं सेवे चेत्सुखसाधनं मुनिवनं मुष्णन्ति मा तस्कराः । क्षेत्रे चेत्स्वतनु त्यजामि नरकाद्भीरात्महत्यावशान्नो जाने करवाणि दैव$^२$ किमहं मर्तुं न वा जीवितुम् ॥ ८२ ॥ मा भूजन्म महाकुले तदपि चेन्मा भूद्विपत्सापि चेन्मा भूद्दारि कलत्रमस्ति यदि तन्मा भूद्दयार्द्रं मनः । तच्चेदस्ति तदस्तु मृत्युरथ चेत्तस्यापि नास्ति क्षणस्तजन्मान्तरनिर्विरोधसदशदेशान्तरेऽस्तु स्थितिः ॥ ८३ ॥ यैः कारुण्यपरिग्रहान्न गणित. स्वार्थ. परार्थे प्रति यैश्चात्यन्तदयापरैर्न विहिता वन्ध्यार्थिना प्रार्थना । ये चासन्नरदुःखदुःखितधियस्ते साधवोऽस्त गताशङ्कः संहर बाष्पवेगमधुना कस्साम्रतो रुद्यते ॥ ८४ ॥ सक्तूञ्छोषयति द्रुतान्त्रतिकरोत्याक्रन्दतो बालकान्प्रत्यासिञ्चति कर्परेण सलिलं शय्यातृण रक्षति । धृत्वा मूर्ध्नि पुराणशूर्पशकलं शून्ये गृहे व्याकुला किं तद्यन्न करोति दुर्गतवधूर्देवे भृशं वर्षति ॥ ८५ ॥ दारिद्र्यक्षितिपः स मे निजपतिस्तस प्रसादद्भवाच्या जीवनमम्बर दश दिशो वासश्च देवालये । असद्वैरिणि लब्धसगतिरिति त्वय्याश्रये कुप्यता मद्बुत्ति विनियोजितास्तवदयः का नाम वृत्तिर्मम ॥ ८६ ॥ आसीत्ताम्रमयं शरीरमधुना सौवर्णवर्ण गत मुक्ताहारलताश्रुबिन्दुनिर्वहैनैःश्वस मे कल्पिता । स्वल्प स्वल्पमनल्पकल्पमधुना दीर्घे वयः कल्पितं स्वामिन्दुःख भवत्प्रसादवशतः किं कि न लब्धं मया ॥ ८७ ॥

---

दानप्रशंसा

अनुकूले विधौ देयं यतः पूरयिता$^३$ हरिः । प्रतिकूले विधौ देयं यतः सर्वं हरिष्यति ॥ १ ॥
यद्ददाति यदश्नाति तदेव धनिनो धनम् । अन्ये मृतस्य क्रीडन्ति दारैरपि धनैरपि ॥ २ ॥
यद्ददासि विशिष्टेभ्यो यच्चाश्नासि दिने दिने । तत्ते वित्तमह मन्ये शेषमन्यस्य रक्षसि ॥ ३ ॥
त्याग एको गुणः श्लाघ्यः किमन्यैर्गुणराशिभिः । त्यागा-

---

पादटिप्पण्यः (Left Footnotes):
१ सुखदात्रीम्
२ न दृश्यते.
३ लज्जा प्राप्नोति.
४ लज्जा युक्त
५ खेदम्
६ स्थानम्
७ आसनानि

पादटिप्पण्यः (Right Footnotes):
१ गर्ते
२ दैवे
३ पूरणकर्ता