सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

दरिद्रनिन्दा

शय्या वसनं च वल्कलं न बन्धुमध्ये धनहीनजीवनम् ॥ ४६ ॥

यदा तु भाग्यक्षयपीडिता दशां नरः कृतान्तोपहितां प्रपद्यते । तदास मित्राण्यपि यान्त्यमित्रतां चिरानुरक्तोऽपि विरज्यते जनः ॥ ४७ ॥

दानं न दत्तं न तपश्च तप्तं नाराधितौ शंकरवासुदेवौ । अग्नौ रणे वा न हुतश्च कायः शरीर किं प्रार्थयसे सुखानि ॥ ४८ ॥

फलाशिनो मूलतृणाम्बुभक्षा विवाससो निस्तरशायिनश्च । गृहे विमूढा मुनिवच्चरन्ति तुल्यं तपः किन्तु फलेन हीनम् ॥ ४९ ॥

अर्था न सन्ति न च मुञ्चति मा दुराशा दानान्न संकुचति दुर्ललितं मनो मे । याञ्चा च लाघवकरी स्ववधे च पापं प्राणाः स्वयं व्रजत किं हि विलम्बनेन ॥ ५० ॥

मग्ना वय परिभवासिभिरुग्रधारैर्दारिद्र्यचण्डदहनेन नितान्तदग्धाः । बन्धूपकारविषमिश्वमपीह मुक्तं जीवाम एव रविजस्य किमस्ति निद्रा ॥ ५१ ॥

धनं यदि गतं गतं चरणयुग्मरेणूत्तमं धरा यदि गता गता कथय मे किमेतावता । इदं पुनर्ररेन्तुदं धनिगणैरिदानीन्तनैर्दरिद्रगणनाविधौ यदहमङ्कपाते धृतः ॥ ५२ ॥

गते सुहृदि शत्रुता सततनिर्विवेके प्रभौ गृहे कुगृहिणीवचःक्रकचदारिते वा हृदि । महाजनविवर्जिते सदसि मानिना श्रेयसे वरं मरणमेव वा शरणमन्यदेशान्तरम् ॥ ५३ ॥

अप्रस्तावस्तुतिभिरनिशं कर्णशूलं करोति स्वं दारिद्र्यं वदति वसनं दर्शयत्येव जीर्णम् । छायाभूतश्चलति न पुरः पार्श्वयोर्नैव पश्चान्निःस्वं खेदं दिशति धनिना व्याधिवदुश्चिकित्सः ॥ ५४ ॥

निवासश्चिन्तायाः परपरिभवो वैरमपरं जुगुप्सा मित्राणां स्वजनजनविद्वेषकरणम् । वनं गन्तुं बुद्धिर्भवति च कलत्रात्यरिमवो हृदिस्थः शोकाग्निर्न च दहति संतापयति च ॥ ५५ ॥

अये लाजानुच्चैः पथि वचनमाकर्ण्य गृहिणी शिशोः कर्णौ यत्नात्सुपिहितवती दीनवदना । मयि क्षीणोपाये यदकृत दृशावश्रुशबले तदन्तःशल्यं मे त्वमिव पुनरुद्धर्तुमुचितः ॥ ५६ ॥

विधातुर्द्वे कन्ये सुगतिरपरा दुर्गतिरभूत्तयोराद्या धाता गुणकुलविहीनाय स ददौ । ततः पश्चात्तापादिव सुगुणसजातमधुना कुलीनं विद्वांसं वरमिह वरेण्यं मृगयते ॥ ५७ ॥

न भिक्षा दुर्भिक्षे मिलति दुरवस्थाः कथममी लभन्ते कर्माणि द्विजपरिवृढान्कारयतु कः । अदत्त्वैव ग्रासं ग्रहपतिरसावस्तमयते क्व यामः किं कुर्मो गृहिणि गहनो जीवनविधिः ॥ ५८ ॥

निरस्थञ्चालीकं क्षुदुपहतसीदत्परिजनं विना दीपाञ्चकं सुखगहनसरुद्धतिमिरम् । अनाक्रान्तद्वारं प्रणयिभिरपूर्णोत्सवमहो गृहं कारापुल्यं भवति खलु दुःखाय गृहिणः ॥ ५९ ॥

सखे खेदं मा गाः कलय किल तास्ता निजकलाः स्वकीर्त्या वर्धस्व क्व नु खलु तवैतद्व्यवसितम् । न तन्मोघत्यत्र स्फुरितमिति चेच्चेतदुचितं विचित्रोत्साहानां किमिदमियदेव त्रिभुवनम् ॥ ६० ॥

दधति न जनास्तन्नैराश्याद्दहष्टविभूतयो यदुचितसुखभ्रंशाद्दुःखं निजच्युतसंपदः । भवति हि तथा जात्यन्धानां कुतो हृदि वेदना नयनविषयं स्मृत्वा स्मृत्वा यथोद्धतचक्षुषाम् ॥ ६१ ॥

मारोदीश्चिरमेहि वत्सरुचिरान्दृष्ट्वाद्य बालानिमानायातास्तव वत्स दास्यति पिता ग्रैवेयं वाससी । श्रुत्वैवं गृहिणीवचांसि निकटे कुड्यस्य निष्किंचनो निःश्वासाश्रुजलप्लुतप्लुतमुखः पान्थः पुनः प्रस्थितः ॥ ६२ ॥

वासःखण्डमिदं प्रयच्छ यदि वा स्वाङ्गे गृहाणार्यकं रिक्तं भूतलमत्र नाथ भवतः पृष्ठे पैंलालोकयः । दम्पत्योरिति जल्पितं निशि यदा चौरः प्रविष्टस्तदा लब्धं कर्पटमन्यतस्तदुपरि क्षिप्त्वा रुदन्निर्गतः ॥ ६३ ॥

वृद्धोऽन्धः पतिरेष मन्मथगतः स्थूणावशेषं गृहं कालोऽभ्यर्णजलागमः कुशलिनी वत्सस्य वार्तापि नो । यत्त्रासचित्ततैलविन्दुघटिका भेषेति पर्याकुला दृष्ट्वा गर्भमरालसा निजैंवधू श्वश्रूश्चिरं रोदिति ॥ ६४ ॥

नो सेवा विहिता गुरोरपि मनाङ्गो वा कृतं पूजनं देवानां विधिवन्न वा शिव शिव क्षिप्रादयः सेविताः । किं तु त्वच्चरणौ सरस्वति रसादाजन्मन्, सेवितौ तन्मान्मा विजहाति सा भगवती शङ्के संपत्नी तव ॥ ६५ ॥

क्षुत्क्षामाः शिशवः शवा इव भृशं मन्दाशया बान्धवा लिप्ता जर्जरर्कंकरी जैतुलवैर्नो मां तथा बाधते । गेहिन्या त्रुटितांशुकं घटयितुं कृत्वा सेंकांकु सितं कुप्यन्ती प्रतिवेशिलोकगृहिणी सूचीं यथा याचिता ॥ ६६ ॥

दग्धं खाण्डवमर्जुनेन बलिना दिव्यैर्द्रुमैः सेवितं दग्धा वायुसुतेन रावणपुरी लङ्का पुनः स्वर्णभूः । दग्धः पञ्चशरः पिनाकपतिना तेनाप्ययुक्तं कृतं दारिद्यं जनतापकारकमिदं केनापि दग्धं नहि ॥ ६७ ॥

उत्तिष्ठ क्षणमेकमुद्वह सखे दारिद्र्यभारं मम श्रान्तस्तावदहं चिरान्मरणजं सेवे त्वदीयं सुखम् । इत्युक्तं धनवर्जितस्य वचनं श्रुत्वा श्मशाने शवो दारिद्र्यान्मरणं वरं वरमिति ज्ञात्वैव तूष्णीं स्थितः ॥ ६८ ॥

भद्रे वाणि कुरुष्व तावदमलां वर्णानुपूर्वी मुखे चेतः स्वास्थ्यमुपैहि याहि करुणे

---

टिप्पणियाँ (Footnotes):

वाम भाग: १ आस्तरणहीनभूपृष्ठशायिन
२ लघुत्वकारिणी
३ कालदैव्येनेति यावत्
४ मर्मस्पृक्
५ छादितवती

दक्षिण भाग: १ रोदनं मा कुरु
२ कण्ठभूषणम्
३ वस्त्रे
४ भित्ते
५ दरिद्र
६ धान्यतृणसंस्तर
७ जीर्णवस्त्रखण्डम्.
८ शय्या
९ गृहस्तम्भ.
१० समीप
११ व्याकुला
१२ क्षुषाम्
१३ लक्ष्मीहित्यर्थे
१४ चालनीसदृश सचिद्र कुम्भ
१५ लाक्षाखण्डे
१६ स्तवसदितम्
१७ मदन
१८ धारय