सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

कुपण्डितनिन्दा (४१)

मणिमुद्धरेन्मकरवक्त्रदंष्ट्राङ्कुरात्समुद्रमपि संतरेत्प्रचलदूर्मि-<br>मालाकुलम् । भुजगमपि कोपितं शिरसि पुष्पवद्धारयेन्न तु<br>प्रतिनिविष्टमूर्खजनचित्तमाराधयेत् ॥ ५६ ॥ लभेत सिकतासु तैलमपि यत्नतः पीडयन्पिबेच्च मृगतृष्णिकासु सलिलं<br>पिपासार्दितः । कदाचिदपि पर्यटञ्छशविषाणमासादयेन्न तु<br>प्रतिनिविष्टमूर्खजनचित्तमाराधयेत् ॥ ५७ ॥ यदा किंचिज्ज्ञोऽहं द्विप इव मदान्धः समभवं तदा सर्वज्ञोऽस्मीत्यभवदवलिप्तं मम मनः । यदा किंचित्किंचिद्बुधजनसकाशादवगतं तदा मूर्खोऽस्मीति ज्वर इव मदो मे व्यपगतः ॥ ५८ ॥<br>शिरः शार्वं स्वर्गात्पशुपतिशिरस्तः क्षितिधरं महीध्रात्तुङ्गादवनिमवनेश्चापि जलधिम् । अधोऽधो गङ्गेयं पदमुपगता<br>स्तोकनधुना विवेकभ्रष्टानां भवति विनिपातः शतमुखः ॥ ५९ ॥<br>परश्लोकान्स्तोकाननुदिवसमभ्यस्य ननु ये चतुष्पादीं कुर्युर्बहव इह ते सन्ति कवयः । अविच्छिन्नोद्रेच्छज्जलधिलहरी-<br>रीतिसुहृदः सुहृद्या वैशद्यं दधति किल केषांचन गिरः ॥ ६० ॥<br>वितरति गुरुः प्राज्ञे विद्यां यथैव तथा जडे न तु खलु<br>तयोर्ज्ञाने शक्तिं करोत्यपहन्ति वा । भवति च पुनर्भूयांन्भेदः<br>फल प्रति तद्यथा प्रभवति शुचिर्बिम्बेग्राहे मणिर्न मृदां<br>चयः ॥ ६१ ॥ अविनयसुवामज्ञानानां शमाय भवन्नपि<br>प्रकृतिकुटिलाद्विद्याभ्यासः खलत्वविवृद्धये । फणिभयभृतामस्तूच्छेदक्षमस्तमसामसौ विषधरफणारत्नस्यालोको भय तु<br>भृशायते ॥ ६२ ॥ व्यासादीन्कविपुंगवान्ननुचितैर्वाक्यैः सलीलं<br>सहृद्वच्चैर्जल्प निमील्य लोचनयुगं श्लोकान्सगर्भं पठ ।<br>काव्यं धिक्कुरु यत्परैर्विरचितं स्पर्धस्व सार्धं बुधैर्गद्यम्बन्धयसे<br>श्रुतेन रहितः पाण्डित्यमाप्तुं बलात् ॥ ६३ ॥ ये ससत्सु<br>विवादिनः परयशःशूलेन शल्याकुलाः कुर्वन्ति स्वगुणस्तवेन गुणिनां यद्वाङ्गुणाच्छादनम् । तेषां रोषंकषायितोदरदृशां कोपोष्णनिःश्वासिनां दीप्ता रक्तशिखेव कृष्णफणिनां<br>विद्या जनोद्वेजिनी ॥ ६४ ॥ ग्रीवास्तम्भभृतः परोन्नति-<br>कथामात्रे शिरःशूलिनः सोद्वेगभ्रमणप्रलापविपुलक्षोभाभिभूतस्थितेः । अन्तर्द्वेषविषप्रवेशविषमक्रोधोष्णनिःश्वासिनः कष्टान्नूनमपण्डितस्य विकृतिर्भीमज्वरारम्भभूः ॥ ६५ ॥ मूर्खत्वं

सुलभं भजस्व कुमते मूर्खस्य चाष्टौ गुणा निश्चिन्तो बहुभोजनोऽतिमुखरो रात्रिंदिवं स्वप्नभाक् । कार्याकार्यविचारणान्धबधिरो मानापमाने समः प्रायेणामयवर्जितो दृढवपुर्मूर्खः<br>सुखं जीवति ॥ ६६ ॥ व्यालं बालमृणालन्तुभिरसौ रोद्धुं<br>समुज्जृम्भते छेत्तुं वज्रमणीञ्शिरीषकुसुमप्रान्तेन संनह्यते ।<br>माधुर्यं मधुबिन्दुना रचयितुं क्षाराम्बुधेरीहते नेतुं वाञ्छति<br>यः खलान्पथि सतां सूक्तैः सुधास्यन्दिभिः ॥ ६७ ॥ शक्यो<br>वारयितुं जलेन हुतभुक्छत्रेण सूर्यातपो नागेन्द्रो निशिताङ्कुशेन समदो दण्डेन गोगर्दभौ । व्याधिर्भेषजसंग्रहैश्च<br>विविधैर्मन्त्रप्रयोगैर्विषं सर्वस्यौषधमस्ति शास्त्रविहितं मूर्खस्य<br>नास्त्यौषधम् ॥ ६८ ॥ तोयं निर्मथितं घृताय मधुने निष्पीडितः प्रस्तारः पानार्थं मृगतृष्णिकोर्मितरला भूमिः समालोकिता । दुग्धा सेयमचेतनेन जरती दुग्धाशया सूकरी<br>कष्टं यत्खलु दीर्घया धनतृषा नीचो जनः सेवितः ॥ ६९ ॥<br>काव्ये भव्यतमेऽपि विज्ञनिवहैरास्वाद्यमाने सुहृद्द्दोषान्वेषणमेव मत्सरजुषां नैसर्गिकं दुर्ग्रहः । कासारेऽपि विकासिपङ्कजचये खेलन्मराले पुनः क्रौञ्चश्चञ्चुपुटेन कुम्बितवपुः<br>शम्बूकमन्वेषते ॥ ७० ॥ विद्ये हृद्यतरासि किं नु कृपणासभायैर्नर्लज्जसे सन्त्यन्वे तव तोषणात्कविहितो धन्या वदान्या भुवि । कान्तानां कुचकुङ्कुमकोशलरुचा नो हानिरैतावता षण्ढानां हृदयेऽपि यत्प्रणयते नानङ्गरागोदयः ॥ ७१ ॥<br>मीमांसा पठिता न यैरुपनिषन्नैव श्रुता तत्त्वतः श्रीमच्छङ्करभाष्यतो भगवती गीताऽप्यधीता न यैः । सिद्धान्तपागतं<br>शिरोमणिमतं ज्ञात्वाऽपि किंचित्ततो भट्टाचार्यपदं गताः कथमहो लज्जा लभन्ते न ते ॥ ७२ ॥ पेटीचीवरपट्टवस्त्रपटलश्वेतातपत्रच्छटाशाटीहारकघोटकस्फुटघटाटोपाय तुभ्यं<br>नमः । येनानक्षरकुक्षयोऽपि जगतः कुर्वन्ति सर्वज्ञताभ्रान्तिं<br>येन विना तु हास्यपदवी सन्तोऽपि कष्टं गताः ॥ ७३ ॥<br>साकूतं निजसविदेकविषयं तत्त्वं सचेता ब्रुवन्नग्रे नूनमबोधमोहितधिया हास्यत्वमायास्यति । तद्युक्तं विदुषो जनस्य<br>जडवज्जोषं तु नामासितुं जात्यन्य प्रतिरूपवर्णनविधौ कोऽयं<br>वृथैवोद्यमः ॥ ७४ ॥ ये तावत्स्वगुणोपवृंहितधियस्तेषामरण्यं<br>जगद्येऽप्येते कृतमत्सराः परगुणः खम्रेऽपि नेच्छन्ति ये ।<br>अन्येषामनुरागिणां क्वचिदपि स्निग्धं मनो निर्वृतावित्ये यान्तु<br>तपोवनानि महता सूक्तानि मन्येऽधुना ॥ ७५ ॥ यातास्ते रससारसंग्रहविधिं निष्पीड्य निष्पीड्य ये वाक्तत्त्वेष्वलताः पुरा<br>कतिपये तत्त्वस्पृशश्चक्रिरे । जायन्तेऽद्य यथायथं तु कवयस्ते

---

पाद-टिप्पण्यः (Footnotes)

वामभाग-टिप्पणी	दक्षिणभाग-टिप्पणी
१ ज्ञानलेशशून्यत्वेन विपरीसार्थग्राही २ वालुकासु ३ मरीचिकासु ४ शृङ्गम् ५ गज ६ मगर्वम् ७ सर्वसम्बन्धि ८ मस्तकात् ९ ददाति १० मूर्खे ११ नाशयति १२ महान् १३ बिम्बग्रहणे १४ मृत्पिण्ड १५ कविश्रेष्ठान् १६ अयोग्यै १७ रोषेण कषायितं ताम्रसुदर गर्भे यस्या एवविधा दुष्ट्येषांम् १८ कृष्णसर्पाणाम् १९ त्रासदात्री २० ग्रीवास्तम्भं धारयत् २१ परोत्कर्ष २२ मूर्खस्य २३ विकार २४ दारुणज्वरारम्भकहेतु<br>६ सु. र भा.	१ रोगवर्जित २ सर्पम् ३ बिसम् ४ हीरकादीन् ५ सन्नद्धो भवति ६ इच्छति ७ अमृतस्त्राविभि ८ तीक्ष्ण

४२	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ १ प्रकरणम्

तत्र सतन्वते येऽनुप्रासकठोरचित्रयमकश्लेषादिशल्कोच्चयम् ॥ ७६ ॥ प्रादु<sup>१</sup> ष्यात्पाण्डितानां क्वचिद्वचसि कथं प्रत्ननूत्नत्वचिन्ता विधेरन्यद्यदवद्यं निजहति तथा गृह्णते स्युर्गुणाश्चेत् । अन्यस्त्वन्यप्रमाणं परमवतनुते छिद्यते तावता किं नायं रत्नस्य दोषो दृषदिति यदिदं क्षिप्रमन्धाः क्षिपन्ति ॥ ७७ ॥	फणाभृद्दीशगिरा दुरापा बुधराजगोष्ठी । अबुद्धचापश्रुतिपद्ध<sup>३</sup>तीनां युद्धक्षमेवोद्धतयोद्धृसार्था ॥ ६ ॥ नाङ्गीकृतव्याकर<sup>५</sup>णौषधानाामपाटवं वाचि सुगाढमास्ते । कश्चिच्छिदुक्ते तु पदे कथंचित्स्वैरं वपुः स्विद्यति वेपते<sup>४</sup> च ॥ ७ ॥ शब्द<sup>५</sup>शास्त्रमनधीत्य<sup>६</sup> यः पुमान् वक्तुमिच्छति वचः सभान्तरे । बन्धुमिच्छति वने मदोत्कटं हस्तिनं कमलनालतन्तुना<sup>७</sup> ॥ ८ ॥
छान्दसप्रशंसा	वैयाकरणनिन्दा
नाध्यापयिष्यंश्चेन्माञ्छ्रमेणोपाध्यायलोका यदि शिष्यवर्गान् । निर्वेदवादं किल निर्वृतानामुर्वीतलं हन्त तदामविष्यत् ॥ १ ॥	टिडाणञ्द्वयसच्द्वयसटिडसोस्तिस्रस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस्ता हशिच्थुनाधुरतइञ्शश्छोऽव्यचोऽन्यादिटि । लोपोव्योर्वलिबृद्धिरेचियचिभंदाधाध्वदाप्छेचटेरित्यन्दानखिलान्नयन्ति<sup>८</sup> कतिचिच्छब्दान्पठन्तः कर्दून्<sup>१०</sup> ॥ १ ॥ सूत्रैः पाणिनिनिर्मितैर्बहुतरैर्निष्पाद्य शब्दावलिं वैकुण्ठस्तवमक्षमा<sup>११</sup> रचयितुं मिथ्याश्रमाः शाब्दिकाः । पक्वान्नं विविधं श्रमेण विविधापूपाय्यसूपान्वितं मन्दाग्नीनैरनुरुन्ध्यते मितबलानाघ्रातुमप्यक्षमन् ॥ २ ॥ कुप्वोःकऽपौ च शेषोध्यसखि ससजुषोरुर्विरामोऽवसानं शश्छोऽटीत्यादिशब्दैः सदसि यदि शंठाः<sup>१४</sup> शाब्दिकाः पण्डिताः स्युः । तेषां को वापराधः कथयत सततं ये पठन्तीह थोन्तैत्ताथय्याथय्यथय्याधिगधिगधिगधिकथय्यथय्येति<sup>१५</sup> शब्दान् ॥ ३ ॥
छान्दसनिन्दा
आः कष्टमप्रहृष्टाः शठा अपि वित्तचापलाविष्टाः । अध्यापयन्ति वेदानादाय चिराय मासि मासि भृतिम् ॥ १ ॥
वैयाकरणप्रशंसा	नैयायिकप्रशंसा
वैयाकरणकिरातादपशब्दमृगाः क्व यान्ति सत्रस्ताः । ज्योतिर्नटविटगायकभिषगाननगह्वराणि यदि न स्युः ॥ १ ॥ यद्यपि बहु नाधीषे तथापि पठ पुत्र व्याकरणम् । स्वजनः श्वजनो मा भूतसकलः शकलः सकृच्छकृत् ॥ २ ॥ कृतदुरितनिराकरणं व्याकरणं चतुरधीरधीयानः । बुधगणगणना<sup>८</sup>वसरे कनिष्ठिकायाः परं जयति ॥ ३ ॥ सूत्रैः<sup>१३</sup> पाणिनिनिबद्धं<sup>१५</sup> कङ्कणम्<sup>१४</sup>पुरुषः समुद्वहति<sup>१७</sup> सुदृशम्<sup>१८</sup> ॥ वर्णादीनां<sup>१९</sup> धर्मान्बुद्ध्वा<sup>२०</sup> विधिवत्प्रयुङ्क्तेऽसौ<sup>२१</sup> ॥ ४ ॥ पोतं<sup>२३</sup> जले विष्णुँपदापगायाः<sup>२४</sup> पोतञ्जले<sup>२५</sup> चापि नयेऽवगाहम्<sup>२६</sup> । आचक्षते<sup>२८</sup> शुद्धिदमोप्रसूतेरॉ<sup>२९</sup> च क्षते<sup>३०</sup> रागंमघोक्षजे च ॥ ५ ॥ नृणामनैम्व्यस्त-	अद्भुतस्तर्कपाथोधिर्गाधो यस्य वर्धकः । अक्षपादो<sup>१६</sup>ऽर्तमःस्पृष्टस्त्वकलङ्कः कलानिधिः<sup>१९</sup> ॥ १ ॥ अपरीक्षितलक्षणप्रमाणैरपराभृष्टपदार्थसार्थतत्त्वैः<sup>२०</sup> । अवशीकृतजैत्रयुक्तिजालैरममैतरनधीततर्कविद्यैः ॥ २ ॥ मोहं<sup>२२</sup> रुणद्धि<sup>२३</sup> विमलीकुरुते च बुद्धिं सूते<sup>२४</sup> च संस्कृतपदव्यवहारशक्तिम् । शास्त्रान्तराभ्यसनयोग्यतायां युनक्ति<sup>२५</sup> तर्कश्रमो न तनुते किमिहोपकारम् ॥ ३ ॥ ज्ञानाम्बुधेश्चरैश्चरणः कँणैभक्षकश्च<sup>२७</sup> श्रीपक्षिलोऽप्युदयनः स च वर्धमानः । गङ्गेश्वरः शशधरो

---

टिप्पण्यः (Footnotes)

वामभागस्थटिप्पण्यः

दक्षिणभागस्थटिप्पण्यः

१ प्रादुर्भवतु २ काव्ये ३ दोषा ४ वेदान् ५ वेतनम् ६ भिक्षु ७ भीताः ८ गणका ९ नाट्यकारा १० जारा ११ वैद्या १२ गुहा १३ विष्ठा १४ व्याकरणसूत्रम्, पक्षे,-कङ्कणम् १५ पाणिनिना बद्धं रचितम् पक्षे,-पाणौ हस्ते निबद्धम् विवाहकाले सूत्रनिर्मिते कङ्कणे वधूवरयोर्हस्तयोर्बध्नातीति प्रसिद्धिः १६ अर्थज्ञानपूर्वकं विचारयन्, पक्षे,-धारयन् १७ सम्यग्ध्वारयति; पक्षे,-सम्यगुद्वहति, पाणिग्रहणपूर्वकं स्वीकारोतीत्यर्थ १८ शोभनां दृष्टिम्, शुद्धाशुद्धविवेचनशक्तिमित्यर्थे पक्षे,-शोभना दृग्यस्यास्तादृशीं स्त्रियम् १९ अकारप्रभृतिवर्णादीनाम्, पक्षे,-ब्राह्मणवर्णादीनाम् २० ज्ञात्वा २१ यथाशास्त्रम् २२ प्रयोगं करोति, पक्षे,-योजयति २३ पतनम् २४ गङ्गायाः २५ पतञ्जलिनिर्मिते २६ व्याकरणशास्त्रे २७ मज्जनम्, पक्षे,-अभ्यासम् २८ वदन्ति २९ जननादारभ्य ३० मरणान्तं च ३१ अनधीतमहाभाष्याणाम्

१ दुष्प्रापा २ पण्डितराजसभा ३ अज्ञातानुर्वेदमाार्गाणाम् ४ कम्पते ५ व्याकरणम् ६ अध्ययनमकृत्वा ७ बिसतन्तुना ८ वर्षाणि ९ यापयन्ति १० कर्णकठोरान् ११ विष्णुस्तवम् १२ कृत्वेति शेष १३ अनुकुर्वन्ति १४ धूर्ता १५ गायकानां तालशब्दानुकुरणमेतत् १६ तर्कसमुद्र १७ गौतम, पक्षे,-क्षपां ददातीति क्षपादः, स न भवतीति तथाविधः, चन्द्र इत्यर्थ १८ अज्ञानेन, पक्षे,-राहुणा १९ कलानां निधिः, पक्षे,-चन्द्र २० अज्ञातपदार्थसमूहत्तत्त्वैः २१ जययुक्ति २२ अज्ञानम् २३ रोधयति, नाशयतीत्यर्थ २४ उत्पादयति २५ योजयति २६ गौतम २७ कणाद

नैयायिकनिन्दा, मीमांसकप्रशंसा, मीमांसकनिन्दा, वैद्यप्रशंसा ४३

बहवश्च नव्या ग्रन्थैर्व्यरन्ध्रत इमे हृदयान्यन्धकारम् ॥ ४ ॥
प्रायः काव्यैर्गमितवयसः पाणिनीयाम्बुराशेः सारज्ञास्या-
प्यपरिकलितन्यायशास्त्रस्य पुंसः । वादारम्भे वदितुमनसो
वाक्यमेकं सभाया म्रैह्ला जिह्वा भवति कियतीं पश्य कष्टा-
मवस्थाम् ॥ ५ ॥

घटकाः शास्त्राणि सदूष्य वै सोऽहं तर्कविभूषणोऽत्र गहने
धात्रा शृगालः कृतः ॥ १० ॥

---

मीमांसकप्रशंसा

भगवदनभ्युपगमनं दैवतचैतन्यनिह्नवश्चैषाम् । कर्म-
श्रद्धावर्धकतत्प्राधान्यप्रदर्शनायैव ॥ १ ॥ आगमरूपविचारि-
ण्यधिकरणसहस्रशिक्षितविपक्षे । स्वामिनि जैमिनियोगिन्यु-
परज्यति हृदयमस्मदीयमिदम् ॥ २ ॥ शबरकुमारिलगुरवो
मण्डनभवदेवपार्थसारथयः । अन्ये च विश्वमान्या जयन्ति
सत्रायमाणतन्त्रास्ते ॥ ३ ॥ नैयायिका वा ननु शाब्दिका वा
त्रैयीशिरःसु श्रमशालिनो वा । वादाहवे बिभ्रति जैमिनी-
यन्यायोपरोधे सति मौनमुद्राम् ॥ ४ ॥ आदौ धर्मे प्रमाणं
विविधविधिभिदाशेषता च प्रयुक्ति पौर्वापर्याधिकारौ तदनु
बहुविध चातिदेश तथोहम् । बाध तन्त्रं प्रसङ्गं नयमनय-
शतैः सम्यगालोचयन्त्यो भिन्ना मीमांसकेभ्यो विदधति
भुवि के सादर वेदकक्षाम् ॥ ५ ॥

---

नैयायिकनिन्दा

परामृशन्तो लिङ्गानि व्यभिचारविचारकाः । तार्किका
यदि विद्वांसो विटैः किमपराध्यते ॥ १ ॥ गुरोर्गिरः पञ्च-
दिनान्यधीत्य वेदान्तशास्त्राणि दिनत्रयं च । अमी समाघ्रात-
वितर्कवादाः समागताः कुक्कुटपादमिश्राः ॥ २ ॥ कर्कश-
तर्कविचारव्यग्रं किं वेत्ति काव्यहृदयानि । ग्राम्य इव
कृषिविलग्नश्चञ्चलनयनावचोरहस्यानि ॥ ३ ॥ नैयायिकाना
मलिनाम्बराणा जद्गुर्गतं रासभचिन्तयैव । तथापि वेश्यास्तन-
सनिवेशस्तोतुः कवेः कोऽपि विशेष एव ॥ ४ ॥ न जिघ्र-
त्यैम्नाय स्पृशति न तदङ्गान्म्यपि सकृत्पुराणं नादत्ते न
गणयति किं च स्मृतिगणम् । पठँशुष्कं तर्के परपरिभवा-
र्थोक्तिभिरसौ नयत्यायुः सर्वं निहितपरलोकार्थयतनः ॥ ५ ॥
प्रयत्नैस्तो कैः परिचितकुतर्कप्रकरणाः पर वाचोवश्यन्क-
तिपयपदौघान्विदधतः । सभाया वाचाटाः श्रुतिकटु रटन्तो
घटपटाञ्च लज्जन्ते र्मन्दाः स्वयमपि तु जिह्वेति विबुधः
॥ ६ ॥ ^(१)कर्मब्रह्मविचारणा विजहतो मोगापवर्गप्रदा घोषं
कंचन कण्ठशोषफलक कुर्वन्त्यमी तार्किकाः । प्रत्यक्षं न
पुनाति नापहरते पापानि पीलुच्छेदोव्यासिनैवति नैव पाल्य-
नुमितिनों पक्षता रक्षति ॥ ७ ॥ हेतुः कोऽपि विशिष्टैधी-
रनुमितौ न ज्ञानयुग्म मैरुत्त्वाचो नेति च मोघवादसुँखैरा
नैयायिकाश्चैद्वुधाः । मेषस्याण्डमियत्पलं बलिभुजो दन्ताः
कियन्तस्तयैत्येव सततचिन्तनैः श्रमजुषो न स्युः कथं
पण्डिताः ॥ ८ ॥ साधु व्याकरण हिताय विशदं काव्य
पिकीगीतवन्मीमासा श्रुतितत्परा तदनुगं साख्य सपाताञ्जलम्।
त्वं तु न्याय विशुद्धवैदिकविधिव्याकोपबौद्धागमव्याघाताय
निगूढतर्कगहन कामोदमाधास्यसि ॥ ९ ॥ हे हे मित्र
जिता मयातिबलिनो विप्रा धनं चार्जित शेषेभ्य. शरयन्न-
दानमपि सत्संपादित भूरिशः । ग्रन्थाश्चापि कृताः सुतर्क-

---

मीमांसकनिन्दा

ते मीमांसाशास्त्रलोकप्रसिद्धाः सर्वैर्भीणा सेहिरे नैव
सत्ताम् । चैतन्यस्यापह्नवं देवतानां चक्रुर्विश्वं नश्वरं मन्य-
मानाः ॥ १ ॥ मीमांसकाः कतिचिदत्र मिलन्ति वेदप्रामा-
ण्यसाधनकृतोऽपि न तेऽभिवन्द्याः । उद्धोषितोऽप्युपनिषद्भि-
रैशेषशेषी नैवैव नाभ्युपगतः पुरुषोत्तमो यैः ॥ २ ॥

---

वैद्यप्रशंसा

गुरोरधीताखिलवैद्यविद्य. पीयूषपाणिः कुशलः क्रियासु ।
गतस्पृहो धैर्यधरः कृपालुः शुद्धोऽधिकारी भिषगीदृशः
स्यात् ॥ १ ॥ रागादिरोगान्सततानुषक्तानशेषकायप्रसृतान-
शेषान् । औत्सुक्यमोहारतिदाञ्जघान योऽपूर्ववैद्याय नमो-
ऽस्तु तस्मै ॥ २ ॥ अन्यानि शास्त्राणि विनोदमात्र प्राप्तेषु
वा तेषु न तैश्च किंचित् । चिकित्सितज्योतिषमन्त्रवादाः पदे
पदे प्रत्ययमावहन्ति ॥ ३ ॥ माबोधि वैद्यकमथापि महाम-
येषु प्राप्तेषु यो भिषगिति प्रथितस्तमेव । ॐकारयत्यखिल
एव विशेषदर्शी लोकोऽपि तेन भिषगेष न दूषणीयः ॥ ४ ॥
^(१३)मस्ते दुःसहवेदना कवलिते मग्ने स्वरेऽन्तर्गलं तप्ताया

---

टिप्पण्यः (Footnotes)

वामभागस्य टिप्पण्यः	दक्षिणभागस्य टिप्पण्यः
१ बुद्धेरज्ञानम्	१ अपलाप
२ अनभ्यस्त	२ शास्त्रदीपिकाकर्ता पार्थसारथिमिश्रपण्डित
३ वक्रा	३ वेदत्रयी
४ वेदम्	४ वादयुद्धे
५ वेदाङ्गानि	५ न्यायरूपे प्रतिबन्धके
६ नीरसम्	६ सामान्यविशेषभेदेन
७ बहुभि	७ प्रतीतपदार्थे सहाविचाल्य
८ मूर्खा	८ अमृत पाणौ यस्य स अमृतवदवश्यमारोग्यद इत्यर्थ
९ लज्जा प्राप्नोति	९ अविचार्थकार्यप्रवृत्तिः
१० कर्मचिन्तन ब्रह्मचिन्तन च	१० विचारशक्ति
११ परमाणुसमुदाय	११ असंतोषः
१२ व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मता ज्ञानविशिष्ट	१२ आह्वयति
१३ पूर्वोक्तगताशब्दयम्	१३ मस्तके
१४ त्वगिन्द्रियप्रत्यक्ष
१५ जल्हकाः
१६ काका

४४	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ १ प्रकरणम्

ज्वरपावकेन च तनौ तान्ते हृषीकव्रजे । दूने बन्धुजने कृतप्रलपने धैर्यं विधातुं पुनः कः शक्तः कलितामयप्रशमनो वैद्योत्तरो विद्यते ॥ ५ ॥ श्रान्ता वेदान्तिनः किं पठथ शततयाद्यापि चाद्वैतविद्यां पृथ्वीतत्त्वे लुठन्तो विमृशथ सततं कर्कशास्तार्किकाः किम् । वेदैर्नानागमैः किं ग्लपयथ हृदयं श्रोत्रियाः श्रोत्रशूलैर्वैद्यं सर्वानवद्यं विचिनुत शरणं प्राणसम्प्रीणनाय ॥ ६ ॥

कुवैद्यनिन्दा

वैद्यराज नमस्तुभ्यं यमराजसहोदर । यमस्तु हरति प्राणान्वैद्यः प्राणान्धनानि च ॥ १ ॥ वैद्यराज नमस्तुभ्यं क्षपिताशेषमानव । त्वयि विन्यस्तभारोऽय कृतान्तः सुखमेधते ॥ २ ॥ चिता प्रज्वलितां दृष्ट्वा वैद्यो विस्मयमागतः । नाहं गतो न मे भ्राता कस्येदं हस्तलाघवम् ॥ ३ ॥ कषायैरुपवासैश्च कृतामुल्लाघता नृणाम् । निजौषधकृतां वैद्यो निवेद्य हरते धनम् ॥ ४ ॥ अज्ञातशास्त्रसद्भावाञ्छास्त्रमात्रपरायणान् । त्यजेद्दूराद्भिषकपाशान्पाशान्वैवस्वतानिव ॥ ५ ॥ मिथोऽवधैर्यैस्तै मृषाकषायैरस्रह्रस्रैहैर्यैस्तथातैस्तैः । वैद्या इमे वर्द्धितरोगवर्गाः पिंचेण्डेभाण्डं परिपूरयन्ति ॥ ६ ॥ नटोऽपि दद्याद्गणकोऽपि दद्यात्तत्प्रार्थितः पाशुपतोऽपि दद्यात् । वैद्यः कथं दास्यति याचमानो यो मर्तुकामादपि हर्तुकामः ॥ ७ ॥ न धौतोर्विज्ञानं न च परिचयो वैद्यकनये न रोगाणां तत्त्वावगतिरपि नो वस्तुगुणधीः । तथाप्येते वैद्या इति तैर्लयन्तो जडजनैर्नसूनु॑र्मूलो॒धृत्या इव वैसुं हरन्ते र्गद॑जुषाम् ॥ ८ ॥ सत्कोण लोलनेत्रं कुलयुवतिमुखं दृश्यते सानुकम्पै रण्डानांमर्थलञ्जश्चितमधिपुलकं स्पृश्यते पीनमङ्गम् । क्लीबाना खाद्यतेऽन्तश्चिरनिहितधन काष्ठमूलाभितोयै. पूर्वा सिद्धा कलाना सकलगुणनिधिर्वैद्यविद्याभिधन्वा ॥ ९ ॥

गणकप्रशंसा

चतुरङ्गबलो राजा जगतीं वशमानयेत् । अहं पञ्चाङ्गबलवानाकाशं वशमानये ॥ १ ॥ एकासनस्था जलवायुभक्षा मुमुक्षवस्त्यक्तपरिग्रहाश्च । पृच्छन्ति तेऽप्यम्बरचारिचारं दैवज्ञमन्ये किमुतार्थचित्ताः ॥ २ ॥ न दैवं न पित्र्यं च कर्मावसिद्धयेन्न यत्रास्ति देशे ननु ज्योतिषज्ञः । न तारा न चारा नवानां ग्रहाणां न तिथ्यादयो वा यतस्तत्र बुद्धाः ॥ ३ ॥ दूतो न सञ्चरति खे न चलेच्च वार्ता पूर्वं न जल्पितमिदं न च सगमॊऽस्ति । व्योम्नि स्थितं रविशशिग्रहणं प्रशस्तं जानाति यो द्विजवरः स कथं न विद्वान् ॥ ४ ॥ वृद्धिह्रासौ कुमुदसुहृदः पुष्पैवन्तोर्पराग. शुकादीनामुदयविलयावित्यमी सर्वदृष्टा । आविष्कुर्वन्त्यखिलवचनेष्वत्र कुम्भीपुलाकन्यायाज्ज्योतिर्नयगतिविदा निश्चलं मानभावम् ॥ ५ ॥ भानोः शीतकरस्य वापि भुजगर्भासे पुरो निश्चिते तीर्थानामटनं जनस्य घटते तापत्रयोच्चाटनम् । इष्टे प्रागवधारिते सति धृतेस्तुष्टेश्च लाभो भवेद्दुष्टे तु व्यंसनेऽत्र तर्पिरिहिति. कर्तुं जपायै. क्षमा ॥ ६ ॥

कुगणकनिन्दा

गणयति गगने गणकश्चन्द्रेण समागम विशाखायाः । विविधभुजङ्गक्रीडासक्ता गृहिणीं न जानाति ॥ १ ॥ गणिकागणकौ समानधर्मौ निजपञ्चाङ्कनिदर्शकावुभौ । जनमानसमॊहकारिणौ तौ विधिना चित्तहरौ विनिर्मितौ ॥ २ ॥ असुखमथ सुख वा कर्मणा पक्तिवेलास्वहह नियतमेते भुञ्जते देहभाजः । तदिह पुरत एव प्राह मौहूर्तिकश्चेत्कथय फलममीषामन्ततः किं ततः स्यात् ॥ ३ ॥ विलिखति सदसद्वा जन्मपत्रं जनानां फलति यदि तदानीं दर्शयत्यात्मदाक्ष्यम् । न फलति यदि लब्धद्दष्टरेवाह मोहं हरति धनमिहैवं हन्त दैवज्ञैपाशः ॥ ४ ॥ प्रमोदे खेदे वाप्युपनमति पुसा विधिवशान्मयैवं प्रागेवाभिहितमिति मिथ्या कथयति । जनानिष्टानिष्टाकलनपरिहारैकनिरतानसौ मेषादीना परिगणनयैव भ्रमयति ॥ ५ ॥ ज्योतिःशास्त्रमहोदधौ बहुनरोत्सर्गोऽपवादात्मभिः कल्लोलैर्निबिडे कतान्कतिपयॉल्लुब्ध्वा कृतार्था इव । दीर्घायुःसुतसपदादिककथनैदैवज्ञैपाशा इमे गेह गेहमनुप्रविश्य धनिना मोह मुहुः कुर्वते ॥ ६ ॥

पौराणिकनिन्दा

पौराणिकाना व्यभिचारदोषो नाशङ्कनीयः कृतिभिः कदाचित् । पुराणकर्ता व्यभिचारजातस्तत्स्यापि पुत्रो व्यभिचारजातः ॥ १ ॥

---

टिप्पण्यः (Left Footnotes):

१ ग्लाने
२ इन्द्रियससमूहे
३ दु खिते
४ वेदाध्यायिन
५ कर्णकटुभि
६ सर्वेषा मध्ये निर्दोषम्
७ नीरोगताम्
८ वास्तवानर्थान्
९ कुत्सिता भिषजो भिषक्पाशास्तान्
१० यम संबन्धिन
११ रोगिसमूह
१२ उदरभाण्डम्
१३ पारदादे
१४ भ्रामयन्त
१५ प्राणान्
१६ यमस्य
१७ द्रव्यम्
१८ रोगिणाम्
१९ मोक्षेच्छव
२० त्यक्त परिग्रह कलत्र यैस्ते
२१ आकाशसञ्चारिग्रहगतिम्

टिप्पण्यः (Right Footnotes):

१ क्षयवृद्धी
२ चन्द्रस्य
३ सूर्याचन्द्रमसो
४ ग्रहणम्
५ स्थालीपुलाकन्यायेन
६ ग्रहणे
७ दु खे
८ परिहार
९ परिपाककालेषु
१० स्वचातुर्यम्
११ कुदैवज्ञ
१२ हर्षे
१३ भ्रम करोत
१४ सामान्यनियम, अपवाद प्रसिद्ध
१५ कुज्योतिषिका
१६ व्यास

पुरोहितनिन्दा, कायस्थनिन्दा, सज्जनप्रशंसा	४५

---

पुरोहितनिन्दा	मानान्त्रिपुनपि । सपत्नीः प्रापयन्त्यब्धिं सिन्धवो नगनिन्र्भगाः ॥ १४ ॥ सुखेन नोद्विरत्यूर्ध्वं हृदयेन नयत्यधः । जैरयत्यन्तरे माधुर्योषं विषमिवेश्वर ॥ १५ ॥ विकृति नैव गच्छन्ति सङ्गदोषेण साधव. । आवेष्टित महासर्पैश्चन्दनं न विषायते ॥ १६ ॥ मान्या एव हि मान्याना मानं कुर्वन्ति नेतरे । शम्भुर्बिभर्ति मूर्नेन्दु खर्मानुस्त जिघृक्षति ॥ १७ ॥
पुरीषस्य च रोषस्य हिंसायास्तस्करस्य च । आद्याक्षराणि संगृह्य वेधाश्चक्रे पुरोहितम् ॥ १ ॥	सुजन व्यजन मन्ये चारुवर्रैशसमुद्भवम् । आत्मान च परिक्राम्य परतापानिवारणम् ॥ १८ ॥ उदये सविता रक्तो रक्तश्चास्तमये तथा । संपत्तौ च विपत्तौ च महतामेकरूपता ॥ १९ ॥ आरभन्तेऽल्पमेवाज्ञाः काम व्यग्रा भवन्ति च । महारम्भाः कृतधियस्तिष्ठन्ति च निराकुलाः ॥ २० ॥
कायस्थनिन्दा	सद्भ्रिस्तु लीलया प्रोक्तं शिलालिखितमक्षरम् । असद्भिः शपथेनापि जले लिखितमक्षरम् ॥ २१ ॥ हँरेः र्पदाहति श्लाघ्या न श्लाघ्यं खरारोहणम् । स्पर्द्धापि विदुषा युक्ता न युक्ता मूर्खमित्रता ॥ २२ ॥ साधोः प्रकोपितस्यापि मनो नायाति विक्रियाम् । नहि तापयितुं शक्य सागराम्भस्तृणोलकया ॥ २३ ॥ नारिकेलसमाकारा दृश्यन्तेऽपि हि सज्जना । अन्ये बदरिकाकारा बहिरेव मनोहराः ॥ २४ ॥ स्नेहच्छेदेऽपि साधूना गुणा नायान्ति विक्रियाम् । भङ्गेनापि मृणालानामनुबध्नन्ति तन्तवः ॥ २५ ॥ परोपदेशे पाण्डित्य सर्वैषा सुकर नृणाम् । धर्मे स्वीयमनुष्ठान कस्यचित्सुमहात्मन. ॥ २६ ॥ सपत्सु महता चित्तं भवत्युत्पलकोमलम् । आपत्सु च महाशैलशिलासंघातकर्कशम् ॥ २७ ॥ पतन्ति व्यसने दैवाद्दारुणे दारुणात्मनि । सवर्मयति वज्रेण धैर्येण महता मनः ॥ २८ ॥ सन्तः स्वतः प्रकाशन्ते गुणा न परतो नृणाम् । आमोदो नहि कस्तूर्याः शपथेन विभाव्यते ॥ २९ ॥ पातितोऽपि कराघातैरुत्पत्येव कन्दुक. । प्रायेण हि सुवृत्तानामैस्थायिन्यो विपत्तयः ॥ ३० ॥ सकृत्कन्दुकपातेनोत्पत्यार्यः पतन्नपि । तथा त्वनार्यः पतति मृत्पिण्डपतन यथा ॥ ३१ ॥ दन्तिदन्तसमान हि निःसृत महता वच. । कूर्मग्रीवेण नीचाना पुनरायाति याति च ॥ ३२ ॥ श्लोकस्तु श्लोकता याति यत्र तिष्ठन्ति साधवः । लैकारो लुप्यते तत्र यत्र तिष्ठन्त्यसाधवः ॥ ३३ ॥ किमत्र चित्र यत्सन्तः परानुग्रह-तत्परा. । नहि स्वदेहशैत्याय जायन्ते चन्दनद्रुमाः ॥ ३४ ॥ काकैः सह विवृद्धस्य कोकिलस्य केलौ गिर. ।
काकाल्लौल्यं यमात्क्रौर्यं स्थपतेर्दृढघातिताम् । आद्याक्षराणि संगृह्य कायस्थः केन निर्मितः ॥ १ ॥ कायस्थेनोदरस्थेन मातुरामिषशङ्कया । अन्त्राणि यन्न भुक्तानि तत्र हेतु रदन्तता ॥ २ ॥ विना मद्य विना मास परस्वहरण विना । विना परापवादेन दिविरो दिवि रोदिति ॥ ३ ॥ कलमग्रानिर्गतमषीबिन्दुव्याजेन साञ्जनाश्रुकणा । कायस्थलुण्ठ्यमाना रोदिति खिन्नैव राजश्री ॥ ४ ॥
सज्जनप्रशंसा
अहो किमपि चित्राणि चरित्राणि महात्मनाम् । लक्ष्मीस्तृणाय मन्यन्ते तद्भरेण नमन्त्यपि ॥ १ ॥ नाल्पीयसि निबध्नन्ति पदमुन्नतचेतसः । येषा भुवनलाभेऽपि निःसीमानो मनोरथाः ॥ २ ॥ अञ्जलिस्थानि पुष्पाणि वासयन्ति करद्वयम् । अहो सुमनसा प्रीतिर्वामदक्षिणयोः समा ॥ ३॥ वज्रादपि कठोराणि मृदूनि कुसुमादपि । लोकोत्तराणा चेतांसि को हि विज्ञातुमर्हति ॥ ४ ॥ गवादीना पयोऽन्येद्युः सद्यो वा जायते दधि । क्षीरोदधेस्तु नाद्यापि महता विकृतिः कुतः ॥ ५ ॥ गङ्गा पापं शशी तापं दैन्य कल्पतरुस्तथा । पापं ताप च दैन्य च घ्नन्ति सन्तो महाशयाः ॥६॥ छायावन्तो गतव्याला स्वारोहा. फलदायिनः । मार्गद्रुमा महान्तश्च परेषामेव भूतये ॥ ७ ॥ संपदो महतामेव महतामेव चापदः । वर्धते क्षीयते चन्द्रो न तु तारागण. क्वचित् ॥ ८ ॥ अपकुर्वन्नपि प्रायः प्राप्नोति महतः फलम् । और्व दहन्तमेवाग्नि संतर्पयति सागरः ॥ ९ ॥ महता प्रार्थनेनैव विपच्चिरपि शोभते । दन्तभङ्गो हि नागाना श्लाघ्यो गिरिविदारणे ॥ १० ॥ गुणग्रामाविसंवादि नामापि हि महात्मनाम् । यथा सुवर्णश्रीखण्डरत्नाकरसुधाकराः ॥ ११ ॥ वहन्ति शोकशङ्कु च कुर्वन्ति च यथोचितम् । कोऽप्येष महता हन्त गाम्भीर्यान्नुगुणो गुणः ॥ १२ ॥ नागुणी गुणिन वेत्ति गुणी गुणिषु मत्सरी । गुणी च गुणरागी च विरलः सरलो जनः ॥ १३ ॥ महात्मानोऽनुगृह्णन्ति भज-

---

पादटिप्पणी (Footnotes)

वाम भाग:
१ कायस्थ
२ तृणवन्मन्यन्ते
३ लक्ष्मीभरेण
४ उदारचेतस
५ अन्यस्मिन्दिवसे
६ विकार.
७ स्तुत्य
८ पर्वतभेदने.

दक्षिण भाग:
१ जीर्णं करोति
२ राहु
३ ग्रहीतुमिच्छति
४ वेणु, पक्षे,-कुलम्
५ सिहस्य
६ पादताडनम्
७ विकारम्
८ सबन्ध कु न्ति
९ कठिनम्
१० संगोपयति
११ क्षणिका.
१२ लकारलोपाच्छोक एवावतिष्ठते
१३ अव्यक्तमधुरा

४६ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [२ प्रकरणम्

---

खलसङ्गेऽपि नैष्ठुर्यं कल्याणप्रकृतेः कुतः ॥ ३५ ॥ यथा चित्तं तथा वाचो यथा वाचस्तथा क्रियाः । चित्ते वाचि क्रियायां च साधूनामेकरूपता ॥ ३६ ॥ विवेकः सह संयत्या$^१$ विनयो विद्यया सह । प्रभुत्वं प्रश्रयोपेतं चिह्नमेतन्महात्मनाम् ॥ ३७ ॥ उपकर्तुं प्रियं वक्तुं कर्तुं स्नेहमकृत्रिमम्$^२$ । सज्जनानां स्वभावोऽयं केनेन्दुः शिशिरीकृतः ॥ ३८ ॥ निर्गुणेष्वपि सत्त्वेषु$^३$ दया कुर्वन्ति साधवः । नहि संहरते ज्योत्स्ना$^४$ चन्द्रश्चाण्डालवेश्मसु$^५$ ॥ ३९ ॥ उपकारिषु यः साधुः साधुत्वे तस्य को गुणः । अपकारिषु यः साधुः स साधुः सद्भिरुच्यते ॥ ४० ॥ हृदयानि सतामेव कठिनानीति मे मतिः । खलवाग्विशिखैस्तीक्ष्णैर्भिद्यन्ते न मनाग्यतः$^६$ ॥ ४१ ॥ अपेक्षन्ते न च स्नेहं$^७$ न पात्रं$^८$ न देशान्तरम्$^९$ । सदांलोकहिते$^{१०}$ युक्ता रत्नदीपा इवोत्तमाः ॥ ४२ ॥ ब्रूतेऽन्यस्यासतोऽप्यार्यो गुणान्दोषांस्तु दुर्जनः । तुल्येऽप्यसत्त्वे किं त्वेको गच्छत्यूर्ध्वमधोऽपरः ॥ ४३ ॥ सन्तो मनसि कृत्वैव प्रवृत्ताः कृत्यवस्तुनि । कस्य प्रतिशृणोति स्म कमलेभ्यः श्रियं रविः ॥ ४४ ॥ आमरणान्ताः प्रणयाः कोपास्तत्क्षणभङ्गुराः । परित्यागाश्च निःसङ्गा भवन्ति हि महात्मनाम् ॥ ४५ ॥ सन्त एव सता नित्यमापदुद्धरणक्षमाः । गजानां पङ्कमग्नानां गजा एव धुरंधराः ॥ ४६ ॥ नूनं दुग्धाब्धिमन्थोत्थाविमौ सुजनदुर्जनौ । कि ल्विन्दोः सोदरः पूर्वः कालकूटस्य चेतरः ॥ ४७ ॥ गोत्रस्थितिं$^{११}$ न मुञ्चन्ति सदा संन्नतिमाश्रिताः$^{१२}$ । उदन्वन्तश्च$^{१३}$ सन्तश्च महासत्त्वतयान्वया$^{१४}$ ॥ ४८ ॥ विगृहीतः पदाक्रान्तो भूयोभूयश्च खण्डितः । माधुर्यमेवावहति सुश्लोक इव सज्जनः ॥ ४९ ॥ प्रकृतिप्रत्ययोपेतः सद्ग्रत्तः साधुसंमतः । अर्थार्पणसमर्थश्च सुश्लोक इव सज्जनः ॥ ५० ॥ गुणोऽपि नूनं दोषाय दुष्विधातोः खलस्य च । सन्मार्गसिद्धये वृद्धिर्मृजेः साधुजनस्य च ॥ ५१ ॥ मुञ्चन्तश्चापलरसं प्रस्थिताः पावने पथि । घना इवार्द्रहृदयाः सन्तो जीवनहेतवः ॥ ५२ ॥ धनिनोऽपि निरुन्मादा युवानोऽपि न चञ्चलाः । प्रभवोऽप्यप्रमत्तास्ते महामहिमशालिनः ॥ ५३ ॥ साधुरेव प्रवीणः स्यात्सदृगुणामृतचर्वणे । नवचूताङ्कुरास्वादकुशलः कोकिलः किल ॥ ५४ ॥ उत्तमः क्लेशविक्षोभं क्षमः सोढुं न हीतरः । मणिरेव महोशाणघर्षणं$^१$ न तु मृत्कणः ॥ ५५ ॥ सज्जना एव साधूनां प्रथयन्ति गुणोत्करम् । गुणाणां सौरभं प्रायस्तैलेतै$^२$ दिक्षु मारुतः ॥ ५६ ॥ खराव नेव मुञ्चन्ति सन्त संसर्गतोऽसताम् । न त्यजन्ति रुतं मञ्जु काकसंपर्कतः पिकाः ॥ ५७ ॥ संपत्तौ कोभल चितं साधोरापदि कर्कशम् । सुकुमारं मधौ पत्रं तरोः स्यात्कठिनं शुचौ$^३$ ॥ ५८ ॥ स्वभावं न जहात्येव साधुरापद्गतोऽपि सन् । कर्पूरः पावकस्पृष्टः सौरभं लभतेतराम् ॥ ५९ ॥ आप्यायनसमयः साधोः प्रयाति श्लाघनीयताम् । विधोर्विर्धंतुदस्कन्दविपत्तकालोऽपि सुन्दरः ॥ ६० ॥ विना परीक्षा नो तत्त्वं प्रसिद्धं जायते सतः । स्ववर्णबन्धाञ्चो शुद्धिक्षीयते कर्षेण विना ॥ ६१ ॥ दृष्टदुर्जनदौरात्म्यैः सज्जने रज्यते जनः । आरुह्य पर्वतं पान्थः सानौ निर्वृतिमेत्यलम् ॥ ६२ ॥ क्षणक्षयिणि सापाचे भोगे रज्यन्ति नोत्तमाः । सत्यज्यामभोजकिञ्जल्कं न प्रार्थयति शैवलम् ॥ ६३ ॥ उत्तगं शुचिर नैव विपदोऽभिभवन्त्यलम् । राहुग्रसनसभूति-क्षणं विच्छाययेद्विधुम् ॥ ६४ ॥ प्रायः स्वभावं मुञ्चन्ति सन्ततः संसर्गंतोऽसताम् । चण्डांश्चण्डांश्चण्डातपात्पादा हिमाशोरमृतस्रुजः ॥ ६५ ॥ तुल्यं परोपतापित्वं क्रुद्धयोः साधुनीचयोः । न दाहे ज्वलतोर्भिन्द चन्दनेन्धनयोः कचित् ॥ ६६ ॥ महतां तादृशं तेजो यत्र शाम्यन्त्यनौजसः । अस्तं यान्ति प्रकाशेन तारका हि विवस्वतः ॥ ६७ ॥ आस्थामालम्ब्य नीतेषु वशं क्षुद्रेश्वरातिषु । व्यक्तिमायाति महता माहात्म्यमनुकम्पया ॥ ६८ ॥ न गुणाः कापि पूज्यन्ते सत्स्वीकारो हि गौरवम् । पीतिमा गुणसाम्येऽपि हरिद्रास्वर्णयोरिव ॥ ६९ ॥ आ-किमर्थमिदं चेतः सतामम्भोधिदुंभरम् । इति कुध्वेव दुर्वेधाः परदुःखैरपूरयत् ॥ ७० ॥ काचो मणिर्मणिः काचो येषा तेऽन्ये हि देहिनः । सन्ति ते सुधियो येषां काचः काचो मणिर्मणिः ॥ ७१ ॥ दोषानपि गुणीकर्तुं दोषीकर्तुं गुणानपि । शक्तो वादी न तत्त्वथ दोषा दोषा गुणा गुणा ॥ ७२ ॥ गुणराशिवमहानारनिर्भरपूरितान्तराः । सन्तो गौरवमायान्ति यदि तत्र किमद्भुतम् ॥ ७३ ॥ स्वात्मन्येव लयं याति तादृशो गुणिनां गुणः । स्वय प्रख्याप्यमानोऽपि यस्तृणाय न मन्यते ॥ ७४ ॥ सुवृत्तस्यैकरूपस्य परप्रीत्यै धृतोन्नतेः । साधोः स्तनयुगस्येव पतनं कस्य तुष्टये ॥ ७५ ॥ च्युतोऽप्युद्गच्छति पुनः प्रज्ञावाञ्च तु मूढधीः । कन्दुकः$^४$ पतनोत्थायी न तु कान्ताकुचद्वयी ॥ ७६ ॥ नालोकः क्रियते सूर्ये भूः प्रतीपं न धार्यते । नहि प्रत्युपकाराणामपेक्षा सत्सु विद्यते ॥ ७७ ॥ दृष्ट्वापि दृश्यते दृश्यं श्रुत्वापि श्रूयते पुनः ।

---

पादटिप्पण्यः

१ विनय. २ निष्कपटम्. ३ प्राणिषु ४ चन्द्रकान्तिम् ५ चाण्डालगृहे ६ किंचिदपि. ७ मैत्रीम्, पक्षे,-घृतादिम् ८ योग्यताम्, पक्षे,-भाण्डम् ९ अवस्थान्तरम्, पक्षे,-सूत्रवर्तिन् १० लोकानां हितं तस्मिन्नासक्ता, पक्षे,-आलोक प्रकाशस्तदेव हितं तस्मिन्नासक्ता ११ कुलमर्यादाम्, पक्षे,-पर्वस्थितिम् १२ सन्नमनम् १३ समुद्रा १४ प्राणिन, पक्षे,-धैर्यम्

१ कषपाषाणम्, 'कसोटी' इति लोके. २ प्रसारयति ३ ज्येष्ठमासे ४ 'चेन्दू' इति लोके प्रसिद्ध

सज्जनप्रशंसा । ४७

---

सत्यं न साधुवृत्तस्य दृश्यते पुनरुक्तता ॥ ७८ ॥ सत्पक्षा ऋजवः शुद्धाः सफला गुणसेविनः । तुल्यैरपि गुणैश्चित्रं सन्तः सन्तः शराः शराः ॥ ७९ ॥ लाभप्रणयिनो नीचा मानकामा मनस्विनः । मङ्गुः सरसि मत्स्यार्थी हंसस्येष्टा प्रसन्नता ॥ ८० ॥ परदुःखं समाकर्ण्य स्वभावसरलो जनः । उपकारासमर्थत्वात्पामोति हृदये व्यथाम् ॥ ८१ ॥ वित्ते त्यागः क्षमा शक्तौ दुःखे दैन्यविहीनता । निर्दम्भता सदाचारे स्वभावोऽयं महात्मनाम् ॥ ८२ ॥ न कदाचित्सता चेत प्रसरत्यधकर्मसु । जलेषु द्रुतमप्यन्तः सर्पिराश्योनता व्रजेत् ॥ ८३ ॥ सांगसेऽपि न कुप्यन्ति कृपया चोपकुर्वते । बोध स्वस्यैव नेच्छन्ति ते विश्वोद्धरणक्षमाः ॥ ८४ ॥ साभिमानमसम्भाव्यमौचित्यच्युतमप्रियम् । दुःखवामवानदीन वा न वदन्ति गुणोन्नताः ॥ ८५ ॥ आपत्स्वेव हि महता शक्तिरभिव्यज्यते न सपत्सु । अगुरोस्तथा न गन्धः प्रागस्ति यथाग्निपतितस्य ॥ ८६ ॥ शून्येऽपि च गुणवत्तामातन्वानः स्वकीयगुणजालैः । विवराणि मुद्रयन्द्राग्गूर्णायुरिव सज्जनो जयति ॥ ८७ ॥ तरुमूलादिषु निहित जलमाविर्भवति पल्लवाग्रेषु । निर्भृत यदुपक्रियते तदपि महान्तो वहन्त्युच्चैः ॥ ८८ ॥ सपदि यस्य न हर्षो विपदि विषादो रणे च धीरत्वम् । त भुवनत्रयतिलकं जनयति जननी सुत विरलम् ॥ ८९ ॥ दुर्जनवचनाङ्गारैर्दग्धोऽपि न विप्रिय वदत्यार्यः । अगुरुरपि दह्यमानः स्वभावगन्ध परित्यजति कि नु ॥ ९० ॥ अप्रियवचनदरिद्रैः प्रियवचनाढ्यैः स्वदारपरितुष्टैः । परपरिवादनिवृत्तैः क्वचित्क्वचिन्नैर्मण्डिता वसुधा ॥ ९१ ॥ पतितोऽपि राहुवदने तरैणिर्बोधयैति पद्मखण्डानि । भवति विपद्यपि महतामङ्गीकृतवस्तुनिर्वाहः ॥ ९२ ॥ छिन्नोऽपि रोहति तरुश्चन्द्र क्षीणोऽपि वर्धते लोके । इति विमृशन्तः सन्त सतप्यन्ते न लोकेऽस्मिन् ॥ ९३ ॥ वासरगम्यैर्मयूरौरम्बरमवनी च वामनैकपदा । जलधिरपि पोतैर्लङ्घ्यः सता मनः केन तुलयामः ॥ ९४ ॥ गौरीपतेर्गरीयो गरलं गत्वा गले जीर्णम् । जीर्यति कर्णे महता दुर्वादो नाल्पमपि विशति ॥ ९५ ॥ निजपैदलतिगुणरञ्जितजगता करिणा च संत्कवीना च । वहतामपि महिमान शोभायै सर्जना एव ॥ ९६ ॥ बाण हरिरिव कुरुते सुजनो बहुदोषमप्यदोषमिव । यौवदोष जाग्रति मैलिम्लुचा इव पुन पिशुनाः ॥ ९७ ॥ महतोः सुवृत्तयोः सखि हृदयग्रहणयोग्योः समस्थितयोः । सज्जनयोः स्तनयोरपि निरन्तर सगत भवति ॥ ९८ ॥ महतोऽपि हि विश्वासान्माहाशया दधति नाल्पवति लघैवे. । सवृणुतेऽद्रीनुदधिर्निदाघनद्यो न मेकपि ॥ ९९ ॥ वैगुण्यॆऽपि हि महता विनिर्मित भवति कर्म शोभायै । दुर्वह नितम्बमन्थरमपि हरति नितम्बिनीनृत्यम् ॥ १०० ॥ सज्जन एव हि विद्या शोभायै भवति दुर्जने मोघा । न विदूरदर्शनतया कैश्चिदुपादीयते गृध्रः ॥ १०१ ॥ भवति सुभगवमधिक विस्तारितपरगुणस्य सुजनस्य । वहति विकासितकुमुदो द्विगुणरुचि हिमकरोद्द्योतः ॥ १०२ ॥ वदन प्रसादसदनं सदय हृदय सुधासुचो वाचः । करण परोपकरण येषा केषा न ते वन्द्याः ॥ १०३ ॥ उपकारमेव तनुते विपद्गत सद्गुणो महताम् । मूर्च्छा गतो मृतो वा निदर्शन पारदोऽत्र रसः ॥ १०४ ॥ गिरयो गुरुवंस्तेभ्योऽप्युर्वी गुर्वी ततोऽपि जगदण्डम् । तस्मादप्यतिगुरवः प्रलयेऽप्यचला महात्मान ॥ १०५ ॥ अनवरतपरोपकरणव्यग्रीभवदमलचेतसा महताम् । आपातकाटवानि स्फुरन्ति वचनानि भेषजानीव ॥ १०६ ॥ न भवति भवति च न चिर भवति चिर चेत्फले विसवादी । कोप सत्पुरुषाणा तुल्य स्नेहेन नीचानाम् ॥ १०७ ॥ इक्षोरग्र्यात्क्रमश पर्वणि पर्वणि यथा रसविशेषः । तद्वत्सज्जनमैत्री विपरीताना च विपरीता ॥ १०८ ॥ उपचरितव्याः सन्तो यद्यपि कथयन्ति नैकमुपदेशम् । यास्तेषा स्वैरकथास्ता एव भवन्ति शास्त्राणि ॥ १०९ ॥ सुजनो न याति वैर परहितनिरतो विनाशकालेऽपि । छेदेऽपि चन्दनतरुः सुरभयति मुख कुठारस्य ॥ ११० ॥ अतिकुपिता अपि सुजना योगेन मृदूभवन्ति न तु नीचाः । हेम्नः कठिनस्यापि द्रवणोपायोऽस्ति न तृणानाम् ॥ १११ ॥ अनुकुरुतः खलसुजनावग्रिमपाश्चात्यभागयोः सूच्याः । विदधौति रन्ध्रमेको गुणवानन्यस्तु पिदधाति ॥ ११२ ॥ आस्तामन्य-

---

१ जलकाक २ घनत्वम् ३ सापराधेष्वपि ४ व्यक्ता भवति ५ लूता ६ एकान्ते ७ श्रेष्ठम् ८ अनिष्टम् ९ दूषणम् १० शोभिता ११ सूर्य १२ विकासयति १३ सकटकाले १४ अरुणस्य १५ नौका १६ पादविन्यासा, पक्षे,-पदप्रयोगज्ञानम् १७ महत्परिमाणम्, पक्षे,-प्रतिष्ठाम् १८ सत्पुरुषा, पक्षे,-गजाना सज्जीकरणम् १९ बाणासुरम्

१ गुणमित्रो दोष, पक्षे,-बहुतरखड्गशालिनम् २ दोषशून्यम्, पक्षे,-बाहुरहितम् ३ समग्रदोषम्, पक्षे,-यावद्रात्रिम् ४ तद्विषयकगवेषणावन्तो भवन्ति, पक्षे,-निद्राभाववन्तो भवन्ति ५ तस्करा. ६ श्रेष्ठयो, पक्षे,-महापरिमाणशालिनो ७ सुचरितयो., पक्षे,-सुवर्तुलयो ८ आलिङ्गनयोग्यो, पक्षे,-वक्षःस्थले विराजमानयो ९ श्रेष्ठानपि, पक्षे,-महापरिमाणानपि १० श्रेष्ठा, पक्षे,-गभीरा ११ नीचा, पक्षे,-स्वल्पपरिमाणशालिन १२ सेव्या १३ स्वैरालापा १४सुगन्धयति. १५ परशो १६ अनुकरण कुरुत १७करोति. १८ सूत्रयुक्त., पक्षे,-विद्याविनयादिगुणयुक्त १९ आच्छादयति

४८	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ २ प्रकरणम्

त्सुजना परोपकारैककरणदुर्ललिता । संतापितपिशुनेषु स्व-
गुणेष्वपि हन्त खिद्यन्ते ॥ ११३ ॥ गर्ददि न वर्षति गर्जति
वर्षति वर्षासु निःस्वनो मेघः । नीचो वदति न कुरुते न
वदति सुजनः करोत्येव ॥ ११४ ॥ यदमी दशन्ति दशना
रसना तत्स्वादमनुभवति । प्रकृतिरियं विमलानां क्लिश्यन्ति
यदन्यकार्येषु ॥ ११५ ॥ तदपकृतं विधिनाधिषु यल्लग्नं
स्वल्पसपदो विहिता । तुच्छे पयसि घनानां सीदति बत
जीवलोकोऽयम् ॥ ११६ ॥ अमृतं किरति हिमांशुर्विषमेव
फणी समुद्विरति । गुणमेव वक्ति साधुर्दोषमसाधुः प्रकाश-
यति ॥ ११७ ॥ गुणिनामपि निजरूपप्रतिपत्तिः परतः एव
संभवति । स्वमहिमदर्शनमक्षणोर्मुकुरतले जायते यस्मात्
॥ ११८ ॥ उत्कर्षवाञ्छिजैर्गुणो यथा यथा याति कर्णमन्वस्य ।
धनुग्वि सुवंशजन्मा तथा तथा सज्जनी नमति ॥ ११९ ॥
दुर्जनवदनविनिर्गतवचनभुजंगेन सज्जनो दष्टः । तद्विषनाश-
निमित्तं साधुः संतोषमौषधं पिबति ॥ १२० ॥ कमठकुला-
चलदिग्गजफणिपतिविभृतापि चलति वसुधेयम् । प्रतिपन्न-
ममलममना न चलति पुंसा युगान्तेऽपि ॥ १२१ ॥ अन्तः
कटुरपि लघुरपि सङ्घत्तं यः पुमाञ् सत्यजति । स भवति
मद्यो वन्द्यः सर्पप इव सर्वलोकस्य ॥ १२२ ॥ अद्यापि
दुर्निवारं स्तुतिकन्या भजति कौमारम् । सभ्यो न रोचते
सा सन्तोऽप्यस्यै न रोचन्ते ॥ १२३ ॥ मूकः परापवादे
परदारनिरीक्षणेऽप्यन्धः । पङ्गुः परधनहरणे स जयति
लोकत्रये पुरुषः ॥ १२४ ॥ पेशलमपि खलवचनं दहतिंतरा
मानसं सुतत्त्वविदाम् । परुषमपि सुजनवाक्यं मलयजरसव-
त्प्रमोदयति ॥ १२५ ॥ भक्तिर्भवे न विभवे व्यसनं शास्त्रे
न युवतिकामान्ने । चिन्ता यशसि न वपुषि प्रायः परिदृश्यते
महताम् ॥ १२६ ॥ उपरि करवालधाराकाराः क्रूरा भुजग-
मसदृक्षा । अन्तः साक्षान्द्राक्षाद्रीक्षागुरवो जयन्ति केऽपि
जनाः ॥ १२७ ॥ स्वस्थानादपि विचलति मज्जति जलधौ च
नीचमपि भजते । निजपक्षसंरक्षणमनाः सुजनो मैनाकशैल इव
॥ १२८ ॥ दुर्जनसहवासादपि शीलोत्कर्षं न सज्जनस्त्यजति ।
प्रतिपर्व तपनवासी निःसृतमात्रः शशी शीतः ॥ १२९ ॥
विप्रियमप्याकर्ण्य ब्रूते प्रियमेव सर्वदा सुजनः । क्षारं पिबति
पयोधेर्वर्षत्यम्भो धरो मधुरमम्भः ॥ १३० ॥ खलसख्यं
द्राङ्मधुरं नयोऽन्तराले निदाघदिनमन्ते । एकादिमध्यपरि-
णतिरमणीयां साधुजनमैत्री ॥ १३१ ॥ न विमोचयितुं शक्यः
क्षमा महान्मोचितो यदे कथंचित् । मन्दरगिरिरिव हि तलं
नियर्तते न तु स समवाप्य ॥ १३२ ॥ स्वाधीनैक समृद्धिजैर्नो-
पजीव्यत्वमुच्च्छ्रयश्छाया । मत्सृसो मरुभूरिव जीवनमात्रं समा-
शास्यम् ॥ १३३॥ सर्वस्य सर्वदापि स्पर्शनयोगेन तापमपनेतुम् ।
सुजनस्य व्यजनस्य च शक्तिमसगृह्तः पश्य ॥ १३४ ॥ कि
मधुना कि विधुना किं सुधया कि च वसुधयाखिलया । यदि
हृदयहारिचरित्त पुरुषः पुनरेति नयनयोरैयनम् ॥ १३५ ॥
ते वन्द्यास्ते कृतिनः श्लाघ्या तेषा हि जन्मनोत्पत्ति । यैरु-
ज्झितात्मकार्यैः सुहृदामर्था हि साध्यन्ते ॥ १३६ ॥ स्व-
ल्पापि साधुसङ्गोम्या महता न पृथ्व्यपि खलश्रीः । सारसमेव
पप्रम्तृषमपहगति न वारिवेर्जातु ॥ १३७ ॥ दोषो गुणाय
गुणिना महदपि दोषाय दोषिणा सुकृतम् । तृणमिव दुग्धाय
गवा दुग्धमिव विषाय सर्पाणाम् ॥ १३८ ॥ विषमगता
अपि न बुधा परिभवमिश्रां श्रियं हि वाञ्छन्ति । न पिबन्ति
भौममम्भः सरसममिति चातका एते ॥ १३९ ॥ योग्यतयैव
विनाशः प्रायोऽनार्येषु यान्ति गुणवन्तः । स्फुटवचना एव
शुकाः पञ्जरबन्धं निषेवन्ते ॥ १४० ॥ निर्गुणमप्यनुरक्तं
प्रायो न समाश्रितं जहाति सन्तः । सह वृद्धिक्षयभाजो वहति
शशाङ्कः कलङ्कमपि ॥ १४१ ॥ अन्त्यावस्थोऽपि बुधः स्वगुण
न जहाति जातिशुद्धतया । न श्वेतभावमुज्झति शङ्खः शिखि-
मुक्तमुक्तोऽपि ॥ १४२ ॥ साप्तपदीनं सख्यं भवेत्प्रकृत्या
विशुद्धचित्तानाम् । किमुतान्योन्यगुणकथाविसम्भनिबद्धभा-
गानाम् ॥ १४३ ॥ स्पृहणीयाः कस्य न ते सुमेतेः सरला-
शया महात्मानः । त्रयमपि येषा सदृशं हृदयं वचनं तथा-
चारः ॥ १४४ ॥ गुणिनः समीपवर्ती पूज्यो लोकस्य गुणवि-
हीनोऽपि । विमलेक्षणप्रमज्जादञ्जनमामोति काणाक्षि ॥ १४५ ॥
सहसिद्धमिदं महता धनेष्वनास्था गुणेषु कृपणत्वम् । पर-
दुःखे कातरता महच्च धैर्यं खलु खेषु ॥ १४६ ॥ उपकृति-
साहसिकतया क्षतिमपि गणयन्ति नो गुणिनः । जनयन्ति हि
प्रकाशं दीपशिखाः स्वाङ्गदाहेन ॥ १४७ ॥ उपकर्तुमप्रकाश
क्षन्तु न्यूनेष्वयाचितं दातुम् । अभिसधातु च गुणैः शतेषु
केचिद्विजानन्ति ॥ १४८ ॥ मा भूत्सज्जनयोगो यदि योगो
मा पुनः स्नेहः । स्नेहो यदि विरहो मा यदि विरहो जीविताशा
का ॥ १४९ ॥ अम्बरमनूरुलङ्घ्यं वसुंधरा सापि वामनैक-
पदा । अब्धिरपि पोर्तलङ्घ्यः सता मनः केन तुल्यं स्यात्
॥ १५० ॥ किमपेक्ष्य फल पयोधरान्च्छैनतः प्रार्थयते मृगा-
धिपः । प्रकृतिः खलु सा महीयसः सहते नान्यसंमुन्नति

---

पादटिप्पण्यः :

१ शब्दरहितः. २ वर्षति ३ रज्जु, पक्षे,-विनयादि ४ कर्ण-
प्रदेशे, पक्षे,-श्रुतिगोचरताम् ५ वेणु, पक्षे,-कुलम्. ६ स्तुतिरेव
कन्या ७ कुमारिकात्वम् ८ कोमलम् ९ खड्गम् १० सदाऽविकृता

१ अमृतेन २ स्थानम् ३ खलेषु ४ अग्नि ५ लघुभिः, पक्ष्यादि-
कैरित्यर्थे ६ नौका ७ शब्दान्कुर्वतः . ८ स्वभाव ९ उत्कर्षम्.

सज्जनप्रशंसा | ४९

---

यया ॥ १५१ ॥ वचनैरसता महीयसो न खलु व्येति गुरुत्वमुद्धतैः । किमपैति रजोभिरौर्वरैरवकीर्णस्य मणेर्महार्घता ॥ १५२ ॥ प्रकटान्यपि नैपुण महत्तरैर्वाच्यानि चिराय गोपितुम् । विवरीतुमथात्मनो गुणान्भृशमाकौशलमार्यचेतसाम् ॥ १५३ ॥ किमिवाखिललोककीर्तितं कथयत्यात्मगुणं महामनाः । वदिता न लघीयसोऽपरः स्वगुणं तेन वदत्यसौ स्वयम् ॥ १५४ ॥ विसृजन्त्यन्तैर्विविधिनः परे विषमाशीविषवन्नराः क्रुधम् । दधतोऽन्तरसाररूपतां धनिसाराः पटहा इवेतरे ॥ १५५ ॥ जितरोषतया महाधियः सपदि क्रोधजितो लघुर्जनः । विजितेन जितस्य दुर्मतेर्मतिमद्भिः सह का विरोधिता ॥ १५६ ॥ इयमुन्नतसत्त्वशालिनां महतां कापि कठोरचित्तता । उपकृत्य भवन्ति दूरतः परत प्रत्युपकारशङ्कया ॥ १५७ ॥ सावलेपमुपलििप्सते परैरभ्युपैति विकृति रजस्यपि । अर्थितस्तु न महान्समीहते जीवितुं किमु धनं धनायितुम् ॥ १५८ ॥ आदिमध्यनिधनेषु मोहदं सज्जने भवति नेतरे जने । छेदतापनविघर्षताडनैर्हेन्येभावमुपयाति कौञ्चनम् ॥ १५९ ॥ चातकस्त्रिचतुरानप्य कणाम् याचते जलधरं पिपासया । सोऽपि पूरयति विश्वमम्भसा हन्त हन्त महतामुदारता ॥ १६० ॥ दोषजातमवधीर्य मानसे धारयन्ति गुणमेव सज्जनाः । क्षारमवमपनीय गृह्यते वारिधेः सलिलमेव वारिदाः ॥ १६१ ॥ सज्जनस्य हृदयं नवनीतं यद्वदन्ति कवयस्तदलीकम् । अन्यदेहविलसत्परितापात्सज्जनो द्रवति नो नवनीतम् ॥ १६२ ॥ उपकारिणि वीतमत्सरे वा सदयत्वं यदि तत्र कोऽतिरेकः । अहिते सहसापराध्लब्धे सघृणं यस्य मनः सतां स धुर्यः ॥ १६३ ॥ तुङ्गात्मना तुङ्गतराः समर्था मनोरथान्पूरयितुं न नीचाः । धाराधरा एव धराधराणां निदाघदाहं शमितुं न नद्यः ॥ १६४ ॥ प्रकाममभ्यस्यतु नाम विद्यां सौजन्यमभ्यासवशादलभ्यम् । कर्णौ सपत्न्यः प्रविशालयेयुर्विशालयेदक्षियुगं न कोऽपि ॥ १६५ ॥ सन्तोऽपि सन्तः क्व किरन्तु तेजः क्व न ज्वलन्तु क्व ननु प्रथन्ताम् । विधाय रुद्धा ननु वेधसैव ब्रह्माण्डकोषे घटदीपकल्पाः ॥ १६६ ॥ प्रसादमाधुर्यगुणोपपन्ना यद्वानौचित्यपरावरूक्षाणाम् । अर्थाः कवीनामिव सज्जनानां सर्वस्य सर्वावसरोपयोगाः ॥ १६७ ॥ वनेऽपि सिंहा मृगमांसभक्षिणो बुभुक्षिता नैव तृणं चरन्ति । एवं कुलीना व्यसनाभिभूता न नीचकर्मणि समाचरन्ति ॥ १६८ ॥ अहो महत्त्वं महतामपूर्वं विपत्तिकालेऽपि परोपकारः । यथैतन्मध्ये पतितोऽपि राहोः कलानिधिः पुण्यचय ददाति ॥ १६९ ॥ पिबन्ति नद्यः स्वयमेव नाम्भः स्वयं न खादन्ति फलानि वृक्षाः । नादन्ति शस्यं खलु वारिवाहाः परोपकाराय सतां विभूतयः ॥ १७० ॥ रत्नाकरः किं कुरुते स्वरत्नैर्विन्ध्याचलः किं करिभिः करोति । श्रीखण्डखण्डैर्मलयाचलः किं परोपकाराय सतां विभूतयः ॥ १७१ ॥ श्लाघ्यः स एको भुवि मानवानां स उत्तमः सत्पुरुषः स धन्यः । यसार्थिनो वा शरणागता वा नाशाभिमङ्गाद्विमुखाः प्रयान्ति ॥ १७२ ॥ सन्तस्तृणोत्सारणर्मुत्तमाङ्गात्सुवर्णकोट्यर्पणमामनन्ति । प्राणव्यये वापि कृतोपकाराः खलाः परे वैरमिहोद्वहन्ति ॥ १७३ ॥ कटु क्वणन्तो मलदायकाः खलास्तुदन्त्यलं बन्धनशृङ्खला इव । मनस्तु साधुध्वनिभिः पदे पदे हरन्ति सन्तो मणिनूपुरा इव ॥ १७४ ॥ क्षारं जलं वारिमुचः पिबन्ति तदेव कृत्वा मधुरं वमन्ति । सन्तस्तथा दुर्जनदुर्वचांसि पीत्वा च सूक्तानि समुद्विरन्ति ॥ १७५ ॥ अयं स्वभावः स्वत एव यत्परश्रमापनोदप्रवणं महात्मनाम् । सुधांशुरेषः स्वयमर्ककर्कशप्रभाभितप्तामवति क्षितिं किल ॥ १७६ ॥ कर्णेजपानां वचनप्रपञ्चान्महात्मनः कापि न दूषयन्ति । भुजङ्गमानां गरलप्रसङ्गान्नापेयतां यान्ति महासरांसि ॥ १७७ ॥ अपानिधिं वारिभिरर्चयन्ति दीपेन सूर्यं प्रतिबोधयन्ति । ताभ्यां तयोः किं परिपूर्णता स्याद्भक्त्या हि तुष्यन्ति महानुभावाः ॥ १७८ ॥ दानाय लक्ष्मीः सुकृताय विद्या चिन्ता परब्रह्मविनिश्चयाय । परोपकाराय वचांसि यस्य वन्द्यस्त्रिलोकीतिलकः स एकः ॥ १७९ ॥ न दुर्जनानामिह कोऽपि दोषस्तेषां स्वभावो हि गुणासहिष्णुः । द्वेष्यैव केषामपि चन्द्रखण्डविपाण्डुरा पुण्ड्रकशर्करापि ॥ १८० ॥ दीपाः स्थितं वस्तु विभावयन्ति कुलप्रदीपास्तु भवन्ति केचित् । चिरव्यतीतानपि पूर्वजान् ये प्रकाशयन्ति स्वगुणप्रकर्षात् ॥ १८१ ॥ व्रते विवादं विमतिं विवेके सत्येऽतिशङ्कां विनये विकारम् । गुणेऽवमानं कुशले निषेधं धर्मे विरोधं न करोति साधुः ॥ १८२ ॥ वन्द्यः स पुंसां त्रिदशाभिनन्द्यः कारुण्यपुण्योपचयक्रियाभिः । संसारसारत्वमुपैति यस्य परोपकाराभरणं शरीरम् ॥ १८३ ॥ किं चन्द्रमाः प्रत्युपकारलिप्सया करोति गोभिः कुमुदावबोधनम् । स्वभाव एवोन्नतचेतसां सतां परोपकारव्यसनं हि जीवितम् ॥ १८४ ॥ चिराय सत्संगमशुद्धमानसो न यात्यसत्संगतमात्मवान्नरः । मनोहरेन्दीवरखण्डगोचरो न जातु भृङ्गः कुणपे निलीयते ॥ १८५ ॥ इदं हि माहात्म्य-

---

पादटिप्पणी (Footnotes):

वाम भाग:
१ निष्ठुरै २ भौमै ३ छन्नस्य ४ कौशलम् ५ परदूषणानि
६ वक्ता ७ अनात्मश्लाघिनः ८ क्रूरसर्पवत् ९ अभ्यन्तरे १० विकृतिम्
११ सुवर्णम् १२ शमयितुम् १३ सकटव्याप्ता १४ अलौकिकम्
७ सु. र भा.

दक्षिण भाग:
१ मुखमध्ये २ वृद्धिम् ३ धान्यम् ४ मेघा ५ ऐश्वर्याणि
६ शिरस ७ त्रिलोक्या तिलको भूषणभूतः ८ इक्षुकरै.. ९ मृतदेहे-

५० सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ २ प्रकरणम्

---

विशेषसूचकं वदन्ति चिह्नं महता मनीषिणः । मनो य-
देषा सुखदुःखसंभवे प्रयाति नो हर्षविषादवश्यताम् ॥ १८६ ॥
सुभाषितैः प्रीतिरनुन्नतिः श्रिया परार्थनिष्पत्तिपटीयसी क्रिया ।
गुणेष्वतृप्तिर्गुणवत्सु चादरो निगूढमेतच्चरितं महात्मनाम्
॥ १८७ ॥ विपदि धैर्यमथाभ्युदये क्षमा सदसि वाक्पटुता
युधि विक्रमः । यशसि चाभिरुचिर्व्यसनं श्रुतौ प्रकृतिसिद्धमिदं
हि महात्मनाम् ॥ १८८ ॥ अविरतं परकार्यकृता सता
मधुरिमातिशयेन वचोमृतम् । अपि च मानसम्भुनिधिर्यशो
विमलशारदपार्वणचन्द्रिका ॥ १८९ ॥ यदि दहत्यनलोऽत्र
किमुद्भुतं यदि च गौरयमद्रिषु किं ततः । लवणमम्बु सदैव
महोदधेः प्रकृतिरेव सतामविषादिता ॥ १९० ॥ आपद्गतः
खलु महाशयचक्रवर्ती विस्तारयत्यकृतपूर्वमुदारभावम् ।
कालागुरुर्दहनमध्यगतः समन्ताल्लोकोत्तरं परिमलं प्रकटी-
करोति ॥ १९१ ॥ यः प्रीणयेत्सुचरितैः पितरं स पुत्रो
यद्भर्तुरेव हितमिच्छति तत्कलत्रम् । तन्मित्रमापदि सुखे च
समक्रियं यदेतत्त्रयं जगति पुण्यकृतो लभन्ते ॥ १९२ ॥
प्रेमैव मास्तु यदि चेत्पंथिकेन सार्थं तेनापि चेद्भवता न
संमं कदाचित् । तेनापि चेद्भवतु मास्तु कदापि
भङ्गो भङ्गोऽपि चेद्भवतु वश्यमवश्यमायुः ॥ १९३ ॥
चन्द्रः क्षयी प्रकृतिवक्रतनुर्जडात्मा दोषांकरः स्फुरति
मित्रविपत्तिकाले । मूर्ध्ना तथापि विधृतः परमेश्वरेण नैवा-
श्रितेषु महता गुणदोषशङ्का ॥ १९४ ॥ दोषाकरोऽपि
कुटिलोऽपि कलङ्कितोऽपि मित्रौर्वैसानसमये विहितोदयोऽपि ।
चन्द्रस्तथापि हरैर्वल्लभतामुपैति नैवाश्रितेषु महता गुणदोष-
शङ्का ॥ १९५ ॥ लज्जागुणौघजननीं जननीमिव स्वाम-
त्यन्तशुद्धहृदयामनुवर्तमानम् । तेजस्विनः सुखमसूनपि
संत्यजन्ति सत्यव्रतव्यसनिनो न पुनः प्रतिज्ञाम् ॥ १९६ ॥
सत्पुरुष खलु हिताचरणैरमन्दमानन्दयत्यखिललोकमनुक्त
एव । आराधितः कथय केन करेरुदारैरिन्दुर्विकासयति
कैरविणीकुलानि ॥ १९७ ॥ दाता न दापयति दापयिता
न दत्ते यो दानदापनपरो मधुरं न वक्ति । दानं च दाप-
नमथो मधुरा च वाणी त्रीण्यप्यमूनि खलु सत्पुरुषे वस-
न्ति ॥ १९८ ॥ केनाञ्जितानि नयनानि मृगाञ्जनाना को
वा करोति रुचिराङ्गरुहान् मयूरान् । कश्चोत्पलेषु दलसंनिचयं
करोति को वा करोति विनयं कुलजेषु पुंसु ॥ १९९ ॥
अद्यापि नोञ्झति हरः किल कालकूटं कूर्मो बिभर्ति धरणीं
खलु पृष्ठभागे । अम्भोनिधिर्वहति दुर्वहवाडवाग्निमङ्गीकृतं
सुकृतिन परिपालयन्ति ॥ २०० ॥ विश्वाभिरामगुणगौरव-
गुम्फिताना रोषोऽपि निर्मलधिया रमणीय एव । लोकप्रियैः
परिमलैः परिपूरितस्य कॉश्मीरजस्य कटुतापि नितान्त-
रम्या ॥ २०१ ॥ किं जन्मना च महता पितृपौरुषेण शक्त्या
हि याति निजया पुरुषः प्रतिष्ठाम् । कुम्भा न कूपमपि
शोषयितु समर्थाः कुम्भोद्भवेन मुनिनाम्बुधिरेव पीतः ॥ २०२॥
आरभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः प्रारभ्य विघ्नविहता
विरमन्ति मध्याः । विघ्नैः पुनःपुनरपि प्रतिहन्यमानाः प्रार-
ब्धमुत्तमजना न परित्यजन्ति ॥ २०३ ॥ सौजन्यधन्य-
जऩुषः पुरुषाः परेषा दोषानपास्य गुणमेव गवेषयन्ति ।
त्यक्त्वा भुजगमविषाणि पटीरगर्भात्सौरभ्यमेव पवनाः परि-
शीलयन्ति ॥ २०४ ॥ आक्रोक्षितोऽपि सुजनो न वदत्य-
वाच्यं निष्पीडितो मधुरमुद्वमतीक्षुदण्डः । नीचो जनो
गुणशतैरपि सेव्यमानो हास्येन तद्वदति यत्कलहेऽप्यवा-
च्यम् ॥ २०५ ॥ यद्वञ्चनाहितमतिर्बहुचाटुगर्भं कार्योन्मुखः
खलजनः कृतक ब्रवीति । तत्साधवो न न विदन्ति विदन्ति
किं तु कर्तु वृथा प्रणयमस्य न पारयन्ति ॥ २०६ ॥ सद्गं-
शजस्य परितारपुनर्द्वः सुवृत्तशुद्धात्मनः सकललोकविभूषणस्य ।
छिद्र प्रजायतमि साधुजनस्य देवान्मुक्तामणेरिव गुणाय भव-
त्यवश्यम् ॥ २०७ ॥ न्यायः खलैः परिहृतश्चलितश्च धर्मः कालः
कलिः कलुष एव परं प्रवृत्तः । प्रायेण दुर्जनजन प्रभविष्णु-
रेव निष्क्रकिक. परिभवास्पदमेव साधुः ॥ २०८ ॥ सत्यं गुणा
गुणवता विधिवैपरीत्याद्यद्युपार्जिता अपि कलौ विफला
भवन्ति । साफल्यमस्ति सुतरामिदमेव तेषा यत्तापयन्ति
हृदयानि पुनः खलानाम् ॥ २०९ ॥ पापं समाचरति वीतघृणो
जघन्यः प्राप्यापदं सघृण एव तु मध्यबुद्धिः । प्राणान्त्येऽपि
न तु साधुजन. सुवृत्त वेला समुद्र इव लङ्घयितुं समर्थः
॥ २१० ॥ शुद्धः स एव कुलजश्च स एव धीरः श्लाघ्यो
विपत्स्वपि न मुञ्चति यः स्वभावम् । तप्तं यथा दिनकरस्य
मरीचिजालैर्देहं त्यजेदपि हिमं न तु शीतलत्वम् ॥ २११ ॥
याञ्चापदं मरणदुःखमिवाऽनुभाव्य दत्तेन किं खलु भवत्यति-
भूयसापि । कल्पद्रुमान्परिहसन्त इवेह सन्तः सकल्पितैर-
तिददत्यकँदर्थितं यत् ॥ २१२ ॥ ते साधवो भुवनमण्डल-
मौलिभूता ये साधुता निरुपकारिषु दर्शयन्ति । आत्मप्रयो-

---

पादटिप्पण्यः (Footnotes):

१ उदयकाले
२ वक्तृत्वशक्ति
३ शास्त्रे
४ स्वभावसिद्धम्
५ पान्थेन सार्धं मास्तु
६ सह
७ विघात
८ प्रकृत्या स्वभावेन वक्रा तनुर्यस्य
९ जडस्वभाव , पक्षे,-डलयो सावर्ण्योज्जलात्मा जलरूप
१० दोषा रात्रिं करोतीति दोषाकरश्चन्द्र , पक्षे,-दोषाणामाकर खनिरिति यावत्.
११ मित्र सूर्यस्तस्य विपत्तिकालोऽस्तकालस्तस्मिन्, पक्षे,-मित्र सुहृत्तद्विपत्तिकाल
१२ सदाशिवेन, पक्षे,-केनचित्स्वामिना
१३ सूर्यास्तसमये, पक्षे,-मित्रव्यसनकाले
१४ शिवप्रियताम्

१ मनोहरलोम्न
२ न त्यजति
३ सुन्दर
४ कुङ्कुमस्य
५ अगस्त्येन
६ दोषशून्यम्

सज्जनप्रशंसा

---

जववशीकृतखिन्नदेहः पूर्वोपकारिषु खलोऽपि हि सानुकम्पः ॥ २१३ ॥ नान्तर्विचिन्तयति किंचिदपि प्रतीपमाकोपितोऽपि सुजनः पिशुनेन पापम् । अर्कद्विषोऽपि हि सुखे पतिताग्रभागास्तारापतेरमृतमेव करा. किरन्ति ॥२१४॥ हेतो कुतोऽप्यसदृशाः सुजना गरीयः कार्य निसर्गगुरव. स्फुटमारभन्ते । उत्थाय किं कलशतोऽपि न सिन्धुनाथमुद्वीचिमालमपिबद्भगवानगस्त्यः ॥ २१५ ॥ पात्रं पवित्रयति नैव गुणान्क्षिणोति स्नेहं न संहरति नापि मलं प्रसूते । दोषावसानरुचिरश्वलता न धत्ते सत्सङ्गमः सुकृतसद्मनि कोऽपि दीपः ॥ २१६ ॥ उदधिरवधिरुर्व्यास्तं हनूमांस्तेतार निरवधि गगन चेत्काण्डैकोशे विलीनम् । इति परिमितिमन्तो भान्ति सर्वेऽपि भावाः स तु निरवधिरेकः सज्ज नाना विवेकः ॥ २१७ ॥ नहि भवति वियोगः स्नेहविच्छेदहेतुर्जगति गुणनिधीना सज्जनाना कदाचित् । घनतिमिरनिवद्धो दूरसस्थोऽपि चन्द्रः किमु कुमुदवनाना प्रेमभङ्ग करोति ॥ २१८ ॥ धवलयति समग्र चन्द्रमा जीवलोक किमिति निजकलङ्क नात्मसस्थ प्रमाष्टिं । भवति विदितमेतत्प्रायशः सज्जनाना परहितनिरतानामादरो नात्मक कार्ये ॥ २१९ ॥ प्रथमवयसि पीतं तोयमल्पं स्मरन्तः शिरसि निहितभारा नालिकेरा नराणाम् । ददति जलमनल्पास्वादमाजीवितान्तं नहि कृतमुपकार साधवो विस्मरन्ति ॥ २२० ॥ मनसि वचसि काये पुण्यपीयूषपूर्णास्त्रिभुवनमुपकारश्रेणिभि प्रीणयन्तः । परगुणपरमाणून्पर्वतीकृत्य नित्यं निजहृदि विकसन्तः सन्ति सन्तः कियन्त. ॥ २२१ ॥ उदयति यदि भानु पश्चिमे दिग्विभागे प्रचलति यदि मेरुः शीतता याति वह्निः । विकसति यदि पद्म पर्वताग्रे शिलाया न भवति पुनरुक्त भाषित सज्जनानाम् ॥ २२२ ॥ व्यतिकरितदिगन्ताः श्वेतमानैर्यशोभिः सुकृतविलसिताना स्थानमूर्जस्वलानाम् । अकलितमहिमानः केतनं मङ्गलाना कथमपि भुवनेऽस्मिंस्तादृशाः सम्भवन्ति ॥ २२३ ॥ वपुरविहितसिद्धा एव लक्ष्मीविलासा. प्रतिजनकमनीय कान्तिमुत्केतयन्ति । अमलिनमिव रत्नं रश्मयस्ते मनोज्ञा विकसितमिव पद्म बिन्दवो माकरन्दा. ॥ २२४ ॥ अपि विभवविहीनः प्रच्युतो वा स्वदेशान्नहि खलजनसेवा प्रार्थयत्युन्नतात्मा । तनु तृणमुपभुङ्क्ते न क्षुधार्तोऽपि सिंह. पिबति रुधिरमुष्णं प्रायशः कुञ्जराणाम् ॥ २२५ ॥ वहति भुवनश्रेणी शेष. फणाफलकस्थिता कमठपतिना मध्येपृष्ठ सदा स च धार्यते । तमपि कुरुते क्रोडाधीन पयोनिधिरादरादहह महता निःसीमानश्चरित्रभूतयः ॥ २२६ ॥ अणुरपि मणिः प्राणत्राणक्षमो विषभक्षिणा शिशुरपि रुषा सिहीसूनू. समाह्वयते गजान् । तनुरपि तरुस्कन्धोद्भूतो दहत्यनलो वन प्रकृतिमहता जात्यं तेजो न मूर्तिमपेक्षते ॥ २२७ ॥ सुखलवदशा हर्षक्लैब्ये खल. खलु खेलते स्खलति भजते लेशक्लेशै विषादविषूचिकाम् । भवति न सता दर्पोद्दामान दैन्यमयी मतिर्दुर्भभवता गम्भीराणा सुखेष्वसुखेषु च ॥ २२८ ॥ घृष्टं घृष्टं पुनरपि पुनश्चन्दनं चारुगन्धं छिन्नं छिन्नं पुनरपि पुनः स्वादु चैवेक्षुकाण्डम् । दग्धं दग्धं पुनरपि पुन. काञ्चनं कान्तवर्णं न प्राणान्ते प्रकृतिविकृतिर्जायते चोत्तमानाम् ॥ २२९ ॥ केनादित्यो कमलकुमुदोन्मीलने पुष्पवन्तौ विश्वं तोयैः स्रपयितुमसौ केन वा वारिवाह. । विश्वानन्दोपचयचतुरो दुर्जनाना दुरापः श्लाघ्यो लोके जयति महतामुज्ज्वलोऽयं निसर्ग ॥ २३० ॥ कस्यादेशात्क्षपयति तम. सप्तसप्तिः प्रजाना छायाहेतोः पथि विटपिनामञ्जलिः केन बद्धः । अभ्यर्थ्यन्ते जललवमुच. केन वा वृष्टिहेतोर्जात्यैवैते परहितविधौ साधवो बद्धकक्षाः ॥ २३१ ॥ यैर्वाकूलो भवति पुरत. कथ्यमानैर्जनाना कामप्यन्तर्विदधति रुज येऽप्यनुद्रीयमाणा. । तेऽभिप्रायः किमपि हृदये कण्ठलग्नाः स्फुरन्तो यस्याख्येयास्तमिह सुहृदं पुण्यवन्तो लभन्ते ॥ २३२ ॥ उदन्वच्छन्ना भूः स च निधिरपा योजनशत सदा पान्थः पूषा गगनपरिमाणं कलयति । इति प्रायो भावाः स्फुरदवधिमुद्रासुकुलिता. सता प्रज्ञोन्मेषः पुनरयमसीमा विजयते ॥ २३३ ॥ यदेतन्नेत्राम्भः पतदपि समासाद्य तरुणीकपोले व्यासङ्ग कुचकलशमस्याः कलयति । ततः श्रोणीबिम्ब व्यवसितविलास तदुचित स्वभावस्वच्छाना विपदपि सुखं नान्तरयति ॥ २३४ ॥ यदिन्दोरन्वेति व्यसनमुदयं वा निधिरपामुपधिस्तत्राय जयति जनिकर्तु. प्रकृतिता । अयं कः सबन्धो यदनुहरते तस्य कुमुद विशुद्धाः शुद्धाना ध्रुवमनभिसन्धिप्रणयिनः ॥ २३५ ॥ गुणायन्ते दोषा सुजनवदने दुर्जनमुखे गुणा दोषायन्ते तदिदमपि नो विस्मयपदम् । महामेघः क्षारं पिबति कुरुते वारि मधुरं फणी क्षीरं पीत्वा वमति गरल दुःसहतरम् ॥ २३६ ॥ प्रियैप्राया वृत्तिर्विनयमधुरो वाचि नियमः प्रकृत्या कल्याणी मतिरनवगीतः परिचय. । पुरो वा पश्चाद्वा तदिदमविपर्यासितरसं रहस्यं साधूनामैनुपधि विशुद्धं विजयते ॥ २३७॥ असाधुः साधुर्वा भवति खलु जात्यैव पुरुषो न सङ्गाद्दौर्जन्य न हि सुजनता

---

पादटिप्पण्यः (वामभागः)	पादटिप्पण्यः (दक्षिणभागः)
१ मर्यादा	१ सूर्य
२ तीर्णवान्	२ आश्चर्यविषयम्
३ ब्रह्माण्डकोशे	३ सर्प,
४ गाढान्धकार	४ आनन्दामिका-
५ नाशयतीत्यर्थ	५ कापट्यरहितम्
६ अमृततुल्यम्
७ अमृतम्
८ पङ्किभि

५२	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ २ प्रकरणम्

कस्यचिदपि । प्ररूढे ^१संसर्गे मणिभुजगयोर्जन्मजनिते
मर्णिनेर्होदोषान्स्पृशति न तु सर्पो मणिगुणान् ॥ २३८ ॥
न साधु कुत्रापि व्रजति खलु दोषं न गुणता खलानां संस-
^२सर्गैरपि कृतनिवासोऽपि निपुण । यथा पङ्किथ्वैलैरपिहित-
तनुश्चन्दनतरुर्न वैकृत्यं याति क्षपयति च तापं सुमनसाम्
॥ २३९ ॥ करे श्लाघ्यस्त्याग शिरसि गुरुपादप्रणयिता
मुखे सत्या वाणी विजयि भुजयोर्वीर्यैमतुलम् । हृदि स्वस्था
वृत्ति. श्रुतमधिगतैकव्रतफल विनाप्यैश्वर्येण प्रकृतिमहता
^५मण्डनमिदम् ॥ २४० ॥ अचिन्त्या. पन्थान किमपि मह-
^६तामन्धकारिपोर्यद्दक्षणोऽभूत्तेजस्र्दकृत कँथामप्यमदनाम् ।
मुनेर्नेत्रादत्रेर्यदजनि पुनर्ज्योतिरृहह प्रतेने तेनेद मदनमय-
मेव त्रिभुवनम् ॥ २४१ ॥ इहानके सन्तः सततमुपकारि-
ण्युपकृतिं कृतज्ञा. कुर्वन्तो जगति निवसन्तोऽपि सुधियः ।
कियन्तस्ते सन्त सुकृतपरिपाकप्रणयिनो विना स्वार्थै येषा
भवति परकृत्यव्यमनिता ॥ २४२ ॥ अभेदेनोपास्ते कुमुद-
मुदरे वा स्थितवतो विपक्षदम्मोजादुपगतवतो वा मधुलिह ।
अपर्याप्तः कोऽपि स्वपरपरिचर्यापरिचयप्रबन्ध साधूनाम-
यमनभिसधानमधुर. ॥ २४३ ॥ तृषार्तै मारंगै. प्रति
जलधर भूरि विरूत घनैर्मुक्ता धारा सपदि पयसस्तान्प्रति
मुहुः । खगाना के मेघा. क इह विहगा वा जलमुचाम-
याच्यो नार्तानामनुपकरणीयो न महताम् ॥ २४४ ॥ शिला
बाला जाता चरणरजमा यत्कुलशिरो. स एवाय सूर्य
सपदि निजपादर्गरिशिलाम् । स्पृशन्भूयो भूयो न खलु
कुरुते कामपि वधू कुले कश्चिद्धन्यः प्रभवति नर. श्लाघ्य-
महिमा ॥ २४५ ॥ परार्थव्यासङ्गादुपजहदपि स्वार्थपरताम-
भेदैकत्व यो वहति गुरु भूतेषु सततम् । स्वभावादक्षान्तः
स्फुरति ललितोदात्तमहिमा समर्थो यो नित्य स जयतितर.
कोऽपि पुरुषः ॥ २४६ ॥ तमासि ध्वसन्ते परिणमति
भूयानुपशय. सकृत्सवादेऽपि प्रथत इह चामुत्र च शुभम् ।
अथ प्रत्यासङ्गः कमपि महिमान वितरति प्रसन्नाना वाचः
फलमपरिमेय प्रस्रुवते ॥ २४७ ॥ प्रिया न्याय्या वृर्त्तिर्म-
लिनँमैैमँहैऽप्यसुकरं त्वसन्तो नभ्यर्थ्या सुहृदपि न
याच्यः कृर्शैधनः । विपद्युञ्चै. स्थेयं पैदर्मेनुविधेय च महता
सता केनोद्दिष्टं विषममसिधाराव्रतमिदम् ॥ २४८ ॥

---

प्रदानं प्रैच्छन्नं र्गृहमुपगते सभ्रमविधिः प्रियं कृत्वा मौनं
सदसि कथन नाप्युपकृतेः । अँनुत्सेको लक्ष्म्या निर्रभिभव-
सारा. परकथा. सता केनोद्दिष्ट विषममसिधाराव्रतमिदम्
॥ २४९ ॥ विजेतव्या लङ्का चरणतरणीयो जलनिधिर्वि-
पक्ष पौलस्त्यो रणभुवि सहायाश्च कपयः । तथाप्येको रामः
सकलमवधीद्राक्षसकुलं क्रियासिद्धिः सत्त्वे वसति महता
नोपकरणे ॥ २५० ॥ रथस्यैक चक्रं भुजगयमिता. सप्त
तुरगा निरालम्बो मार्गश्चरणरहितः सारथिरपि । रविर्गच्छ-
त्यन्त प्रतिदिनमपारस्य नभसः क्रियासिद्धिः सत्त्वे वसति
महता नोपकरणे ॥ २५१ ॥ धनुः पौष्पं मौर्वी मधुकरमयी
चञ्चलदृशा दृशा कोणो बाण सुहृदपि जैडोत्मा हिमकर. ।
तथायैकोऽनङ्गरित्रभुवमपि व्याकुलयति क्रियासिद्धिः सत्त्वे
वसति महता नोपकरणे ॥ २५२ ॥ विपक्षः श्रीकण्ठो
जडतनुरमाल्य शशधरो वसन्तः मामन्त कुसुमधनुषः
सैन्यमवला. । तथापि त्रैलोक्य जयति मदनो देहेर्रहितः
क्रियासिद्धि सत्त्वे वसति महता नोपकरणे ॥ २५३ ॥ घटो
जैन्मस्थानं मृगैपरिजनेो भूर्जवसनो वने वासः कन्दाशनमपि
च दु.स्थ वपुरिदम् । तथाप्येकोऽगस्त्यः सकलमपिबद्वारि-
धिजल क्रियासिद्धि. सत्त्वे वसति महता नोपकरणे ॥ २५४ ॥
जयन्ति जितमत्सरा. परहितार्थमभ्युद्यता. पराभ्युदयसुस्थि-
ता. परविपत्तिखेदाँकॅला । महापुरुपसतकथाश्रवणजातकौतू-
हल्य समस्तदुरितार्तिवप्रकटसेतव साधव ॥ २५५ ॥
ये जाते व्यॅमने निरौंकुलधिय. सम्पत्सु नाभ्युन्नता. त्रासे
नैव पराङ्मुखा. प्रणयिनि प्राणोपयोगैरपि । ^२२ह्रीैमन्त. स्वगुण-
प्रकाशनविधावन्यस्तुतौ पण्डितास्ते भूमण्डलण्डनैक-
तिलका. सन्त. कियन्तो जना ॥ २५६ ॥ क्षुैद्राः सन्ति
सहस्रशः स्वभरणव्यापारमात्रोद्यता. स्वार्थो यस्य पदार्थ एव
स पुमानेकः सतामग्रैणीः । दुष्पूरोदरपूरणाय पिबति ^२*स्रोत.-
पति र्वाँडवो जीमूतँस्तु निर्दोधतापिजगत्सतापविच्छि-
त्तये ॥ २५७ ॥ मज्जन्तोऽपि विपैत्पयोधिशहने निःशङ्क-
धैर्यावृता. कुर्वन्त्येव परोपकारमनिश सन्तो यथाशक्ति वै ।
राहोरूग्रकैरावलव्रकुहरग्रासाभिभूतोऽप्यल चन्द्रः कि न

---

पादटिप्पण्यः

१ सबन्धे २ सर्पस्य ३ दानम् ४ निस्तुलम् ५ भूषणम्.
६ शंकरस्य ७ अकरोत् ८ वार्तावशिष्टो मदनो यसिंस्तत्तथाविधम्.
९ न्यायानुसारिणी १० वर्तनम् ११ पातकम् १२ प्राणव्यये
१३ न याचितव्या १४ क्षीणधन १५ अनुसर्तव्यम्
१६ उपदिष्टम्. अतिकठिनम् १८ ख धाराताण्डवरूपम्.

१ गुप्तम् २ अतिथौ ३ अनुद्घाटनम् ४ उपकारस्य ५ गर्वाभावः.
६ निन्दा ७ रावण ८ कार्यसिद्धि ९ सामथ्य् म् १० अनूरु
११ पुष्पमयम् १२ ज्या १३ अमररूपा १४ बुद्धिरहित
पक्षे,-डल्यो सावर्ण् यात् जलात्मा जलरूप १५ अनङ्ग
१६ उत्पत्तिस्थानम् १७ मृगा एव परिजन १८ समुद्रम्.
१९ व्यग्रचित्ता २० संकटे २१ अव्याकुलचित्ता २२ लज्जावन्त .
२३ नीचा २४ अग्रेसर २५ समुद्रम् २६ वाडवाग्नि २७ मेघ.
२८ ग्रीष्म २९ विपदेव विपदां वा पयोधि समुद्र ३० भयकरम्.

सज्जनप्रशंसा | ५३

जन करोति सुखिनं आसावशेषैः करैः^१ ॥ २५८ ॥ वाञ्छा सज्जनसंगमे परगुणे प्रीतिर्गुरौ नम्रता विद्याया व्यसनं स्वंयोषिति^२ रतिर्लोकापवादाद्भयम् । भक्ति शूलिनि^३ शक्तिरात्मदमने संसर्गमुक्ति खलेष्वेते येषु वसन्ति निर्मलगुणास्तेभ्यो नरेभ्यो नमः ॥ २५९ ॥ दृश्यन्ते भुवि भूरि निम्बतरव. कुत्रापि ते चन्दना. पाषाणै. परिपूरता वसुमती वंज्रो^५ मणिर्दुर्लभः । श्रूयन्ते करटारवाश्च^६ सतत चैत्रे कुँहूकूजित^७ तन्मन्ये खलसंकुल जगदिद द्विंत्राः क्षितौ सज्जना. ॥ २६० ॥ घर्मातं न तथा सुशीतलजलै. स्नान न मुक्तावलिर्न श्रीखण्डविलेपन सुखयति प्रत्यङ्गमप्यर्पितम् । प्रीत्ये सज्जनभाषित प्रभवति प्रायो यथा चेतस. सद्युक्त्या च पुरस्कृत सुकृतिनामाकृथिमंप्रोपमम्^४ ॥ २६१ ॥ धर्मे तत्परता मुखे मधुरता दाने समुत्साहिता मित्रेऽवञ्चकता गुरौ विनयिता चित्तेऽतिगम्भीरता । आचारे शुचिता गुणे रसिकता शास्त्रेऽतिविज्ञानिता रूपे सुन्दरता हरौ भजनिता सत्स्वेव संदृश्यते ॥ २६२ ॥ सौजन्यामृतसिन्धवः^९ परहितप्रारब्धवीरव्रता वाचाला. परवर्णने निजगुणालापे च मौनव्रता. । औपक्तव्यविलुप्तधैर्यनिचयाः^१० सपत्खेन्नुत्सेकिनो^११ मा भूवन्खलवक्रनिर्गतविषज्वालातताः सज्जनाः ॥ २६३ ॥ ये दीनेषु दयालव. स्पृशति यानल्पोऽपि न श्रीमदो व्यग्रा ये च परोपकारकरणे हृष्यन्ति^१२ ये याचिताः । स्वस्थाः सन्ति च यौववोन्मदमहाव्याधिप्रकोपेऽपि ये तैः स्तम्भैरिव सुस्थितैः कलिभरक्रान्ता धरै^१३ धार्यते ॥ २६४ ॥ क्षारो वारिनिधि कलङ्ककलुषश्चन्द्रो रविस्तापकृत्पर्जन्यश्चैपलाश्रयो^१४ऽभ्रपटलाद्दृश्यः सुवर्णाचलः । शून्य व्योम रँसो^१५ द्विजिह्वविधृता स्वर्धामधेनु. पशुः काष्ठ कल्पतरुर्बृहत्सुरमणिस्तत्केन साम्य सताम् ॥ २६५ ॥ कस्मादिन्दुरसौ धिनोति जगती पीयूषगर्भैः करै. कस्माद्वा जलधारयैव धरणि धाराधर. सिञ्चति । आम आममय च नन्दयति वा कस्मात्त्रिलोकी रविः साधूना हि परोपकारकरणे नोपाध्यपेक्ष मनः ॥ २६६ ॥ अद्वैत सुखदुःखयोरनुगतं सर्वास्ववस्थासु यद्विश्रामो हृदयस्य यत्र जरसा यस्मिन्नहार्यो रसः । कालेनावरणात्ययात्परिणते यत्स्नेहसारे स्थित भद्रं तस्य सुमानुषस्य कथमप्येक हि तत्प्रार्थ्यते ॥ २६७ ॥ गर्व नोद्वहते न निन्दति परान्नो भाषते निष्ठुर प्रोक्त केनचिदप्रियं च सहते क्रोवं च नालम्बते । श्रुत्वा काव्यमलक्षण परकृतं सत्तिष्ठते मूकवद्दोषाञ्छादयते स्वय न कुरुते ह्येतत्सता लक्षणम् ॥ २६८ ॥ कि कूर्मस्य भरव्यथा न वपुषि क्ष्मा न क्षिपत्येष यत्कि वा नास्ति परिश्रमो दिनपतेरास्ते न यन्निश्चल. । कि चाङ्गीकृतमुत्सृजन्ति मनसा श्लाघ्यो जनो लज्जते निर्वाह. प्रतिपन्नवस्तुषु सतामेतद्धि गोत्रव्रतम् ॥ २६९ ॥ सेतूपक्रमकौतुकाहृतगिरिप्रक्षेपवेगोच्छलन्निःशेषाम्बुपरिस्फुटोदरदरीगम्भीरिमा सागरः । चक्रे गोष्पदवद्विलङ्घितवतोऽप्यन्तर्भय मारुतेः पूर्णत्वादतिरिच्यते हि महतस्तुच्छस्य दुर्लङ्घ्यता ॥ २७० ॥ शूरा सन्ति सहस्रश. प्रतिपद विद्याविदोऽनेकण सन्ति श्रीपतयो निरस्तधनदास्तेऽपि क्षितौ भूरिशः । ये कर्मण्यनिरीक्ष्य वान्यमनुज दुःखार्दितं यन्मनस्ताद्रूप्य प्रतिपद्यते जगति ते सत्पुरुषाः पञ्चषाः ॥ २७१ ॥ ख्याति यत्र गुणा न यान्ति गुणिनस्तत्रादरः स्यात्कुत. कि कुर्याद्वहुशिक्षितोऽपि पुरुषः पाषाणभूते जने । प्रेमारूढविलासिनीमदवशाव्यावृत्तकण्ठस्खन. सीत्कारो हि मनोहोऽपि बधिरे कि नाम कुर्याद्गुणम् ॥ २७२ ॥ तृष्णा छिन्धि भज क्षमा जहि मदं पापे रति मा कृथाः सत्यं ब्रूह्यनुयाहि साधुपदवीं सेवस्व विद्वज्जनान् । मान्यान्मानय विद्विषोऽप्यनुनय ह्याच्छादय स्वान्गुणान्कीर्तिं पालय दुःखिते कुरु दयामेतत्सता लक्षणम् ॥ २७३ ॥ क्षाम्ये पेशलता गुणे प्रणयिता हर्षे निरुत्सेकता पत्रे सवृत्तता श्रुते सुमतिता वित्तोदये त्यागिता । साधौ सादरता खले विमुखता पापे पर भीरुता दुःखे क्लेशसहिष्णुता च महता कल्याणमाकाङ्क्षति ॥ २७४ ॥ गेह दुर्गतबन्धुभिर्गुरुगृह छात्रैहकारिभिर्हष्टं पत्तनवञ्चकैर्मुनिजनैः शापोन्मुखैराश्रमन् । सिहाद्यैश्च वन खलैनृपसभा चौरैर्दिगन्तानपि संकीर्णान्यवलोक्य सत्यसरल साधुः क विश्राम्यति ॥ २७५ ॥ दीनाना कल्पवृक्षः सुगुणफलनतः सज्जनाना कुटुम्बी ह्यादर्श. शिक्षिताना सुचरितनिकषः शीलवेलासमुद्रः । सत्कर्ता नावमन्ता पुरुषगुणनिधिर्दक्षिणोदारसत्त्वो ह्येकः श्लाघ्यः स जीवत्यधिकगुणतया चोच्छ्वसन्तीव चान्ये ॥ २७६ ॥ नम्रत्वेनोन्नमन्त. परगुणकथनैनैः स्वान्गुणान्ख्यापयन्त.^१ स्वार्थान्सम्पादयन्तो विततबहुतरारम्भयत्नाः परार्थे । क्षान्त्यैवाक्षेप रूक्षाक्षरमुखरमुखान्दुर्मुखान्दुःखयन्तः सन्तः साश्चर्यचर्या जगति बहुनताः कस्य नाभ्यर्थनीया. ॥ २७७ ॥ वक्रे वेल्गाप्रकर्षः^२ समरभुवि^३ तव प्राणरक्षापि दैवात्स्वेच्छाचारो न चास्ते नहि भवति तथा भारवाहो नितान्तम् । इत्युक्तोऽश्व. खरेण प्रहसितवदनो मूक एवावतस्थे तस्माज्जात्या महान्तोऽधमजनविषये मौनमेवाश्रयन्ते ॥ २७८ ॥

---

पादटिप्पणी:

१ किरणै २ स्वस्त्रियाम् ३ शकरे ४ मनोज्ञे ५ हीरकमणि ६ काकशब्दा ७ कोकिलशब्दा ८ मुक्तासर ९ सुजनतामृतसमुद्रा १० विपत्तिकालेषु ११ गर्वरहिता १२ हर्षयुक्ता भवन्ति १३ पृथिवी १४ विद्युत् १५ पृथ्वी

१ प्रकटयन्त २ मुखबन्धन(लगाम)सौष्ठवम् ३ सङ्ग्रामाङ्गणे

५४ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ २ प्रकरणम्

---

दुर्जननिन्दा

खलः सर्षपमात्राणि परच्छिद्राणि पश्यति । आत्मनो बिल्वमात्राणि पश्यन्नपि न पश्यति ॥ १ ॥

न विना परवादेन रमते दुर्जनो जनः । काकः सर्वरसान्मुक्त्वा विनामेध्यं न तृप्यति ॥ २ ॥

विशिखैर्व्यालयोरन्त्यवर्णाभ्यां यो विनिर्मितः । परस्य हरति प्राणान्नॆतच्चित्रं कुलोचितम् ॥ ३ ॥

विषमा मलिनात्मानो द्विजिह्वा जिह्मगा इव । जगत्प्राणहरा नित्यं कस्य नोद्वेजकाः खलाः ॥ ४ ॥

दुर्जनः परिहर्तव्यो विद्ययालङ्कृतोऽपि सन् । मणिना भूषितः सर्पः किमसौ न भयङ्करः ॥ ५ ॥

खलानां कण्टकानां च द्विविधैव प्रतिक्रिया । उपानन्मुखभङ्गो वा दूरतो वा विसर्जनम् ॥ ६ ॥

अपूर्वः कोऽपि कोशाग्निः सज्जनस्य खलस्य च । एकस्य शाम्यति स्नेहादूर्ध्वतेऽन्यस्य वारितः ॥ ७ ॥

अर्जितं सज्जनं दृष्ट्वा द्वेष्टि नीचः पुनः पुनः । कवलीकुरुते स्वस्थं विधुं दिवि विधुंतुदः ॥ ८ ॥

क्वचित्सर्पोऽपि मित्रत्वमियान्नैव खलः क्वचित् । न शेषशायिनोऽप्यस्य वशे दुर्योधनो हरेः ॥ ९ ॥

उपकारोऽपि नीचानामपकारो हि जायते । पयःपानं भुजंगानां केवलं विषवर्धनम् ॥ १० ॥

अलक्ताश्च खलाश्चैव मूर्धभिः सुजनैर्धृताः । उपर्युपरि सस्कारेऽप्याविष्कुर्वन्ति वक्रताम् ॥ ११ ॥

खलानां धनुषां चापि सङ्घर्शैर्जनुषामपि । गुणलाभो भवेदाशु परहृद्भेदकारकः ॥ १२ ॥

बहुँर्निष्कपटद्रोही बहुँर्धान्योपघातकः । रन्ध्रान्वेषी च सर्वत्र दूषको मूषको यथा ॥ १३ ॥

नौश्च दुर्जनजिह्वा च प्रतिकूलविसर्पिणी । परप्रतारणायैव दारुणा केन निर्मिता ॥ १४ ॥

यस्मिन्वंशे समुत्पन्नस्तमेव निजचेष्टितैः । दूषयत्यचिरेणैव घुंर्णकीट इवाधमः ॥ १५ ॥

स्वभावकठिनस्यास्य कृत्रिमां बिभ्रतो नतिम् । गुणोऽपि परहिंसायै चापस्य च खलस्य च ॥ १६ ॥

अयःपिण्ड इवोत्तप्ते खलानां हृदये क्षणात् । पतिता अपि नेक्ष्यन्ते गुणास्तोयकणा इव ॥ १७ ॥

वर्जनीयो मतिमता दुर्जनः सख्यवैरयोः । श्वा भवत्युपकाराय लिहन्नपि दशन्नपि ॥ १८ ॥

वक्रतां बिभ्रतो यस्य गुह्यमेव प्रकाशते । कथं खलु समो न स्यात्पुच्छेन पिशुनः शुनः ॥ १९ ॥

स्नेहेन भूतिदानेन कृतः स्वच्छोऽपि दुर्जनः । दर्पणश्चान्तिकं तिष्ठन्करोत्येकमपि द्विधा ॥ २० ॥

आजन्मसिद्धं कौटिल्यं खलस्य च हलस्य च । सोढुं तयोर्मुखाक्षेपमलमेकैव सा क्षमा ॥ २१ ॥

यथा यथैव स्नेहेन भूयिष्ठमुपचर्यते । धत्ते तथा तथा तापं महावैश्वानरः खलः ॥ २२ ॥

स्तोकेनोन्नतिमायाति स्तोकेनायात्यधोगतिम् । अहो नु सदृशी वृत्तिस्तूलाकोटेः खलस्य च ॥ २३ ॥

दुर्जनः कृतशिक्षोऽपि सज्जनो नैव जायते । अपि गङ्गाजलस्नानान्नाधःकेशः कुशायते ॥ २४ ॥

दह्यमानाः सुतीव्रेण नीचाः परयशोऽग्निना । अशक्तास्तत्पदं गन्तुं ततो निन्दां प्रकुर्वते ॥ २५ ॥

खलः सक्रियमाणोऽपि ददाति कलहं सताम् । दुग्धधौतोऽपि किं याति वायसः कलहंसताम् ॥ २६ ॥

दुर्जनस्य विशिष्टस्य परोपद्रवकारणम् । व्याघ्रस्य चोपवासेन पारणं पशुमारणम् ॥ २७ ॥

सत्यज्य शूर्पवद्देषान्गुणानगृह्णाति पण्डितः । दोषग्राही गुणत्यागी पेलोलीव हि दुर्जनः ॥ २८ ॥

खलो न साधुता याति सद्भिः सबोधितोऽपि सन् । सरित्पूरप्रपूर्णोऽपि क्षारो न मधुरोदधिः ॥ २९ ॥

सर्पदुर्जनयोर्मध्ये वरं सर्पो न दुर्जनः । सर्पो दशति कालेन दुर्जनस्तु पदे पदे ॥ ३० ॥

अकस्मादेव कुप्यन्ति प्रसीदन्त्यनिमित्ततः । शीलमेतदसाधूनामभ्रं परिप्लवं यथा ॥ ३१ ॥

अशक्ताः शक्तिमात्मीयां श्लाघयन्ते च दुर्जनाः । ते भवन्त्युपहासाय महतामेव सन्निधौ ॥ ३२ ॥

सर्पः क्रूरः खलः क्रूरः सर्पात्क्रूरतरः खलः । मन्त्रेण शाम्यते सर्पो न खलः शाम्यते कदा ॥ ३३ ॥

दुर्जनं प्रथमं वन्दे सज्जनं तदनन्तरम् । मुखप्रक्षालनात्पूर्वं गुदप्रक्षालनं यथा ॥ ३४ ॥

दुर्जनः सुजनो न स्यादुपाय्यानां शतैरपि । अपानं मृत्सहस्रेण धौतं चास्यं कथं भवेत् ॥ ३५ ॥

खलास्तु कुशलाः सम्भोहिंतप्रत्यहकर्मणि । निपुणाः फणिनः प्राणानपहर्तुं निरोगसाम् ॥ ३६ ॥

अहो बत महष्कष्टं विपरीतमदं जगत् । येनोप॑त्रपते साधुरसाधुस्तेन तुष्यति ॥ ३७ ॥

तक्षकस्य विषं दन्ते मक्षिकाया विषं शिरः । वृश्चिकस्य विषं पुच्छं सर्वाङ्गे दुर्जनो विषम् ॥ ३८ ॥

दुर्जनो नार्जवं याति सेव्यमानोऽपि नित्यशः । स्वेदनाभ्यञ्जनोपायैः श्वपुच्छमिव ना-

---

पादटिप्पण्यः (Footnotes)

वामभागः	दक्षिणभागः
१ विष्ठाद्यशुचि	१ तैलेन, पक्षे,-ममतया
२ बाण	२ भस्म, पक्षे,-वैभवम्
३ सर्प	३ लाङ्गलम्
४ अन्त्यवर्णौ 'खल' इति	४ पृथ्वी, पक्षे,-शान्ति
५ कुटिला	५ बाहुल्येन
६ मलिनान्त करणा	६ पूज्यते
७ सर्पा	७ अभ्रि, पक्षे,-वैश्वानर इति च्छेद
८ प्रतीकार	८ तुलायष्टे
९ उपानहा पादस्थचर्मणा मुखभङ्गो	९ राजहंसत्वम्
१० निवारणात्, पक्षे,-जलात्	१० चालनी
११ कुलम्, पक्षे,-वेणु	११ चञ्चलम्
१२ विनयादि, पक्षे,-मौर्वी	१२ हितेऽन्तरायाचरणे
१३ बहु निष्कपट द्रोही, पक्षे,-बहु निष्क पट द्रोही इति पदच्छेद	१३ निरपराधानाम्
१४ बहुधा अन्योपघातक, पक्षे,-बहु धान्य उपघातक इति पदच्छेद	१४ लज्जां प्राप्नोति
१५ दूषणान्वेषी, पक्षे,-छिद्रान्वेषी	१५ सरलताम्
१६ प्रतितीरम्, पक्षे,-विरुद्धम्
१७ परेषां प्रकर्षेण तारणाय, पक्षे,-परेषां वञ्चनाय
१८ भयंकरा, पक्षे,-काष्ठेन
१९ वेणौ, पक्षे,-कुले
२० स्वकर्मभि
२१ काष्ठवेधक कृमि
२२ क्रियया निर्वृत्ताम्, पक्षे,-कपटयुक्ताम्
२३ नम्रत्वम्
२४ मौर्वी, पक्षे,-विनयादि
२५ धनुष

दुर्जननिन्दा | ५५

मितम् ॥ ३९ ॥ वर्धन वाथ संमान खलाना प्रीतये कुतः । फलन्त्यमृतसेकेऽपि न पथ्यानि विषद्रुमाः ॥ ४० ॥ दुर्जनै- रुच्यमानानि वचांसि मधुराण्यपि । अकालकुसुमानीव भयं संजयन्ति हि ॥ ४१ ॥ शत दद्यान्न विवदेदिति विज्ञस्य संमतम् । विना हेतुमपि द्वन्द्वमेतन्मूर्खस्य लक्षणम् ॥४२॥ अहो खलभुजंगस्य विपरीतो वधक्रमः । अन्यस्य दशति श्रोत्रमन्य. प्राणैर्विमुज्यते ॥ ४३ ॥ न यत्नकोटिशतकैरपि दुष्ट. सुधीर्भवेत् । किं मर्दितोऽपि कस्तूर्या लशुनो याति सौरभम् ॥ ४४ ॥ पाषाणो भिद्यते टङ्कैर्वज्रं वज्रेण भिद्यते । सर्पोऽपि भिद्यते मन्त्रैर्दुष्टात्मा नैव भिद्यते ॥ ४५ ॥ दुर्ज- नो दोषमादत्ते दुर्गन्धमिव सूकरः । सज्जनश्च गुणग्राही हंस. क्षीरमिवाम्भस. ॥ ४६ ॥ अपूर्वा रसनाव्यालाः खलाननबिलेशयाः । कर्णमूले स्पृशन्त्यन्य हरन्त्यन्य- स्य जीवितम् ॥ ४७ ॥ दुर्जनेन सम सख्य प्रीति चापि न कारयेत् । उष्णो दहति चाङ्गारः शीतः कृष्णायते करम् ॥ ४८ ॥ दुर्जनः प्रियवादी च नैतद्विश्वासकारणम् । मधु तिष्ठति जिह्वाग्रे हृदये तु हलाहलम् ॥ ४९ ॥ मनस्यन्यद्वचस्यन्यत्कार्ये चान्यद्दुरात्मनाम् । मनस्येकं वच- स्येकं कर्मण्येकं महात्मनाम् ॥ ५० ॥ ^१जीवनग्रहणे नम्रा गृहीत्वा पुनरुन्नताः । किं कनिष्ठाः किमु ज्येष्ठा घटीयन्त्र- ख दुर्जनाः ॥ ५१ ॥ बिभ्राणा गरल कण्ठे भुजगपरि- वेष्टिता । शाम्भीव तनुः कस्य न वन्द्या दौर्जनी सभा ॥ ५२ ॥ अक्षमालाप्रवृत्तित्ज्ञा कुशासनपरिग्रहा । ब्राह्मीव दौर्जनी संसद्वन्दनीया ^९समेखला ॥ ५३ ॥ खलः करोति दुर्वृत्तं नून फलति साधुषु । दशाननोऽहरत्सीता बन्धन च महोदधे. ॥ ५४ ॥ कुर्वते स्वमुखेनैव बहुधान्यस्य ख- ण्डनम् । नमः पतनशीलाय मुसलाय खलाय च ॥ ५५ ॥ अपवादाद्भीतस्य समस्य गुणदोषयोः । असद्वृत्तेरहो वृत्तं दुर्विभाव्यं विघेखिव ॥ ५६ ॥ न देवाय न धर्माय न बन्धुभ्यो न चार्थिने । दुर्जनस्यार्जित वित्त भुज्यते राज- तस्करैः ॥ ५७ ॥ मुखं पद्मदलाकारं वाचा चन्दनशीतला । तोहृदयं क्रोधसंयुक्तं त्रिविधं धूर्तलक्षणम् ॥ ५८ ॥ निष्णा- ऽपि च वेदान्ते साधुत्व नैति दुर्जनः । चिर जलनिधौ मग्नो मैनाक इव मार्दवम् ॥ ५९ ॥ खल सज्जनकार्पास- धैक्षणैकहुताशन । परदु खाभिधमनमारुतः केन वर्ण्य- ताम् ॥ ६० ॥ यश.सौरभ्यलशुनः शान्तिशैत्यहुताशन । कारुण्यकुसुमाकाश खल. सज्जनदु.खद ॥ ६१ ॥ अन्तर्म- लिनदेहेन बहिराह्लादकारिणा । मँहाकालफलेनेव के खलेन न वञ्चिताः ॥ ६२ ॥ अहो प्रकृतिसादृश्य श्लैष्मैणो दुर्जनस्य च । मधुरैः कोपमायाति कटुकैनैव शाम्यति ॥ ६३ ॥ ईषल्लब्धप्रवेशोऽपि स्नेहविच्छेदकारक । कृतक्षोभो नरीन- र्ति खलो मन्थानदण्डवत् ॥ ६४ ॥ विवृण्वती पुरस्तैक्ष्ण्य पृष्ठत. कुर्वती गुणम् । कर्णान्निध्यति लोकस्य सूचीवत्सू- चकस्य वाक् ॥ ६५ ॥ सर्वथा व्यवहर्तव्य कुतो व्यवच- नीयता । यथा स्त्रीणा तथा वाचा साधुत्वे दुर्जनो जनः ॥ ६६ ॥ कापूरुष. कुकुरश्च भोजनैकपरायण. । लालित. पार्श्वमायाति वारितो नच गच्छति ॥ ६७ ॥ मालिन्यम- वलम्बेत यदा दर्पणवत्खल. । तदैव तन्मुखे देय रजो नान्या प्रतिक्रिया ॥ ६८ ॥ नीच. समुत्थितोऽवश्यमनवाप्य पराश्र- यम् । छिद्र न रतिमाप्नोति दृष्टान्तोऽत्र ^८कंटीभवः ॥ ६९ ॥ दुर्जन. परिहर्तव्य प्रत्यक्शो द्विपदः पशुः । विध्यते वा कुश- ल्येन अदृष्टः कण्टको यथा ॥ ७० ॥ यथा वृष्टि समुद्रेषु भु- क्तस्योपरि भोजनम् । एवं प्रीति. खलैः सार्धमुत्यन्तेऽर्थेऽव- सीदति ॥ ७१ ॥ क्वचित्कार्यवशान्नीचोऽप्यलं भवति नो म- हान् । कांस्यस्यैव हिं राज्ञोऽपि दर्पणः कनकस्य न ॥ ७२ ॥ दुर्जनो दूषयत्येव सता गुणगणं क्षणात् । मलिनीकुरुते धू- मः सर्वथा विमलाम्बरम् ॥७३॥ यथा दोषो विधातस्य ज- नस्य न तथा गुण. । प्रायः कलङ्क एवेन्दो. प्रस्फुटो न प्रस- न्नता ॥ ७४ ॥ सप्तौ कर्कशं चित्त खलस्यापदि कोमलम् । शीतल कठिन प्रायस्ततं मृदु भवत्य॑यः ॥ ७५ ॥ प्रायः प्रकु- प्यतितरा प्रीत्यैव प्रखलो जनः । नयन स्नेहसपर्कात्कालुष्यं समुपैत्यलम् ॥ ७६ ॥ प्राप्य वित्तं जडास्तूष्णे निर्वृति यान्ति नान्यथा । तोयमासाद्य गर्जन्ति न रिक्ताः स्तेनयित्नवः ॥७७॥ सदा खण्डनयोग्याय तुषपूर्णायशाय च । नमोऽस्तु बहुबीजा- य खलायोलूखलाय च ॥७८॥ जिह्वादूषितसत्यान्नः पिण्डार्थी कलहोत्कटः । तुल्यतामशुचिर्नित्यं बिभर्ति पिशुनः शुनः॥७९॥

---

१ जिह्वारूपा सर्पा २ उदकम्, पक्षे,-प्राणा ३ अधोमुखा, पक्षे,-विनीता ४ ऊर्ध्वमुखा पक्षे,-उद्धता ५ एकरज्जुसबद्धघटमाळारूप 'राहाट' इति प्रसिद्धम् ६ सर्पा, पक्षे,- जारा ७ दुर्जनसवन्धिनी ८ अक्षमा य आलापास्तेषा वृत्तिज्ञा, पक्षे,- अक्षमाला जपमाला तस्या अपवृत्तिभ्रमण जानातीति सा ९ कुत्सित यच्छासन शिक्षा तस्य परिग्रहोऽवलम्बो यस्या सा, पक्षे,-कुशासन दर्भासन तत्परिग्रह स्वीकारो यस्या सा १० समे साधौ खला, पक्षे,-मेखलया सहिता ११ बहुधा अ-न्यस्य परस्य खण्डनम्, पक्षे,-पुष्कळधान्यस्य खण्डन वितुषीकरणम्

१ दहनम् २ कीर्तिरेव सौगन्ध्व तन्नाशकत्वाल्लशुन इव लशुनो हि कस्तूर्यादि सौगन्ध्व नाशयतीति प्रसिद्धि. ३ शान्तिरेव शैत्य तन्नाशकत्वादग्निरेव ४ कारुण्यमेव कुसुम तस्याकाश आकाशस्य यथा पुष्प कदापि नोपलभ्यते तद्वत्खले कारुण्य सर्वथाऽसम्भाव्य इत्यर्थ ५ धत्तूरफलेन ६ स्वभावसाम्यम् ७ कफस्य ८ साधुदन्द्यै, पक्षे,-सुवचनै ९ पुन पुनर्नृत्यति १० पुरुषव्यञ्जनम् ११ लोहम् १२ मेघ १३ मध्येच्छु

५६ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ २ प्रकरणम्

---

अहो बत खल. पुण्यैर्मूर्खोऽप्यश्रुतपण्डितः । स्वगुणोदीरणे शेषः परनिन्दासु वाक्पतिः ॥ ८० ॥ खलः सुजनपैशुन्ये सर्वतोऽक्षिशिरोमुखः । सर्वतः श्रुतिमाल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥८१॥ स साधुवादे मूर्खस्य मात्सर्यगलरोगिणः । जिह्वा कङ्कमुखेनापि कृष्टा नैव प्रवर्तते ॥ ८२ ॥ मायामय. प्रकृत्यैव रागद्वेषमदाकुलः । महतामपि मोहाय संसार इव दुर्जनः ॥ ८३ ॥ खचित्रमपि मायावी रचयत्येव लीलया । लघुश्च महता मध्ये तस्मात्खल इति स्मृतः ॥ ८४ ॥ खलेन धनमत्तेन नीचेन प्रभविष्णुना । पिशुनेन पदस्थेन हा प्रजे क्व गमिष्यसि ॥ ८५ ॥ ये श्रम हर्तुमीहन्ते महता चिरसम्भृतम् । वन्द्यास्तेऽसरलात्मानो दुर्जनाः सज्जना इव ॥ ८६ ॥ अहो कुटिलबुद्धीना दुर्ग्राह्यमसता मनः । अन्यद्वचसि कण्ठेऽन्यदन्यदोषपुटे स्थितम् ॥ ८७ ॥ खलेषु सत्सु निर्याता वयमर्जयितु गुणान् । इय सा तस्करग्रामे रत्नक्रयविडम्बना ॥८८॥ वर्धते स्पर्धयेवोभौ संपदा शतशाखया । अङ्कुरोऽवैस्करोद्भूतः पुरुषश्चाकुलोद्भवः ॥ ८९ ॥ यत्स्मृत्वैव परा यान्ति सन्तः संतापसंततिम् । तदसन्तो हसन्तोऽपि हेलयैव हि कुर्वते ॥ ९० ॥ गुणदोषवावशाखज्ञ. कथ विभजते जनः । किमन्धस्याधिकारोऽस्ति रूपभेदोपलब्धिषु ॥ ९१ ॥ प्राय प्रकाशिता याति मलिन. साधुबाधया । नाग्रसिष्यच्चेदर्क कोऽज्ञास्यत्सिंहिकासुतम् ॥ ९२ ॥ प्रागः परोपतापाय दुर्जन. सतततोद्यतः । अवश्यकरणीयत्वान्न कारणमपेक्षते ॥ ९३ ॥ यथा गजपतिः श्रान्तश्छायार्थी वृक्षमाश्रितः । विश्रम्यं त द्रुम हन्ति तथा नीचः स्वमाश्रयम् ॥ ९४ ॥ चारुता परदारार्थ धन लोकोपतापये । प्रभुत्व साधुनाशाय खले खलतरा गुणाः ॥ ९५ ॥ परोपकारविज्ञानमात्रलाभोपजीविनाम् । दर्शनानामिव धूर्ताना जालाय गुणसग्रहः ॥ ९६ ॥ करोति पूज्यमानोऽपि लोकव्यसनदीक्षितः । दर्शने दर्शने त्रासं गृहाहिरिव दुर्जनः ॥ ९७ ॥ सत्यधर्मच्युतात्पुंसः क्रुद्धादाशीविषादिव । नास्तिकोऽपि ह्युद्विजते जनः किं पुनरास्तिकः ॥ ९८ ॥ येषा प्राणिवधः क्रीडा नर्म मर्मच्छिदो गिरः । कार्य परोपतापित्व ते मृत्योरपि मृत्यव ॥ ९९ ॥ न तथैच्छन्त्यकल्याणा. परेषा वेदितु गुणान् । यथैषा ज्ञातुमिच्छन्ति नैर्गुण्य पापचेतसः ॥ १०० ॥ अतो हास्यतर लोके किचिदन्यन्न विद्यते । यत्र दुर्जन इत्याह दुर्जनः सज्जन जनम् ॥ १०१ ॥ अपकारमसंप्राप्य तुष्येत्साधुरसाधुतः । नैष लाभो भुजङ्गेन वेष्टितो यन्न दृश्यते ॥ १०२ ॥ लुब्धः स्तब्धोऽर्तैजुर्मूर्खः प्रभुरेकान्तदारुणः । बहूनेष खलः साधून्मारयित्वा मरिष्यति ॥ १०३ ॥ का खलेन सह स्पर्धा सज्जनस्याभिमानिन. । भाषण भीषण साधुदूषण यस्य भूषणम् ॥ १०४ ॥ सुखेनैकेन विध्यन्ति पादमेकस्य कण्टका । दूरान्मुखसहस्रेण सर्वप्राणहरा खलाः ॥ १०५ ॥ निर्माय खलजिह्वाग्र सर्वप्राणहर नृणाम् । चकार कि वृथा शक्रविषवह्नीन्प्रजापतिः ॥ १०६ ॥ यथा परोपकारेषु नित्य जागर्ति सज्जनः । तथा परोपकारेषु जागर्ति सतत खल. ॥ १०७ ॥ बिभेति पिशुनान्नीच. प्रकाशनपटीयस. । न पुनर्मूढहृदयो निन्दनीयात्स्वकर्मण. ॥ १०८ ॥ वृथाज्वलितकोपाग्नेः परुषाक्षरवादिनः । दुर्जनस्यौषध नास्ति किचिदन्यदनुत्तरात् ॥ १०९ ॥ जीवन्नपि न तत्कर्तु शक्नोति सुजनस्तथा । दुर्जनो यन्मृत. कुर्यात्परेभ्योऽहितमुत्तरम् ॥ ११० ॥ यद्यद्दिष्टतम तत्तद्देय गुणवते किल । अत एव खलो दोषान्साधुभ्यः संप्रयच्छति ॥ १११ ॥ वरमत्यन्तविफलः सुखसेव्यो हि सज्जनः । न तु प्राणहरस्तीक्ष्ण. शरवत्सफलः खलः ॥ ११२ ॥ स्वभावेनैव निशितः कृतपक्षग्रहोऽपि सन् । शरवद्गुणनिर्मुक्तः खल. कस्य न भेदकः ॥ ११३ ॥ दुर्जन. सुजनीकर्तु यत्नेनापि न शक्यते । सस्कारेणापि लशुन क सुगन्धीकरिष्यति ॥ ११४ ॥ नैवात्मनो विनाश गणयति पिशुनः परव्यसनहृष्ट. । प्राप्य सहस्रविनाश समरे नृत्यति मुदा कबन्ध इव ॥ ११५ ॥ रविरपि न दहति तादृग्ग्रावक्संदहति वालुकानिकरै. । अन्यस्माल्लब्धपदो नीच प्रायेण दुःसहो भवति ॥ ११६ ॥ त्यक्त्वापि निजप्राणान्परहितविघ्नं खलः करोत्येव । कवले पतिता सद्यो वैमयति खलु मक्षिकाऽन्नभोक्तारम् ॥ ११७ ॥ कृतमपि महोपकार पय इव पीत्वा निरौतद्वम् । प्रत्युत हन्तु यतेते काकोदरसोदरः खलो जगति ॥ ११८ ॥ नलिकागतमपि कुटिलं न भवति सरलं शुनः पुच्छम् । तद्वत्खलजनहृदय बोधितमपि नैव याति माधुर्यम् ॥ ११९ ॥ एते स्निग्धतमा इति मा मा क्षुद्रेषु यात विश्वासम् । सिद्धांर्थानामेषा स्नेहोऽप्यश्रूणि पातयति ॥ १२० ॥ गुणिना गुणेषु मत्सपि पिशुनजनो दोषमात्रमादत्ते । पुष्पे फले विरागी क्रैमेलकः कण्टकौघमिव ॥ १२१ ॥ सुजनानामपि हृदय पिशुनपरिध्वङ्गलिसमिह भवति । पवनः परागवाही रंथ्यासु वह्नर्जन्मेलो भवति ॥ १२२ ॥ परिपूर्णेऽपि तटाके काकः कुम्भोदक पिबति । अनुकूलेऽपि कैलंत्रे नीच. परदारलम्पटो भवति ॥ १२३ ॥ दुर्जनदूषितमनसा पुसा सुजनेऽपि नास्ति विश्वा-

---

१ समाजितपाशुंसचयस्थानम्, 'उफीरडा' इति लोके
२ राहुम्
३ परोपतापाय
४ मत्स्यजीविधीवराणाम्
५ कुटिल
१ अशिरस्क कलेवरम्
२ पांसुपुञ्ज
३ वान्ति कारयति.
४ नि शङ्कम्
५ वैपरीत्ये
६ सर्पबन्धु
७ श्वेतसर्षपाणाम्, पक्षे,-सिद्धोऽर्थ कार्य येषा ते
८ तैलम्; पक्षे,-स्नेहभाव
९ बाष्पाणि
१० उष्ट्र
११ वीथीषु
१२ रजोयुक्त
१३ भार्यायाम्.

Here is the transcription of the page into clean Markdown in Unicode Devanagari:

---

दुर्जननिन्दा । ५७

---

सः। बाल. पयसा दग्धो दध्यपि फूत्कृत्य भक्षयति ॥ १२४ ॥ विषधरतोऽप्यतिविषमः खल इति न मृषा वदन्ति विद्वांसः। यदय नकुलद्वेषी स कुलद्वेषी पुनः पिशुनः ॥ १२५ ॥ अतिमलिने कर्तव्ये भवति खलानामतीव निपुणा धीः। तिमिरे हिं कौशिकाना रूप प्रतिपद्यते दृष्टिः ॥ १२६ ॥ लब्धोच्छ्रायो नीचः प्रथमतर स्वामिनं पराभवति । भूमिरजो रथ्यादानुत्थापकमेव सवृणुते ॥ १२७ ॥ उपकृतमनेन सुहृदयमित्यसतामस्ति न कचिदपेक्षा । होतुः स्वहस्तमाश्रितमुद्धुतोऽग्निर्दहत्येव ॥ १२८ ॥ परवादे दशवदन. पररन्ध्रनिरीक्षणे सहस्राक्षः । सद्वृत्तवित्तहरणे बाहुसहस्रार्जुनः पिशुन.॥ १२९ ॥ परिशुद्धामपि वृत्ति समाश्रितो दुर्जनः परान्भ्यथते । पर्बनाशिनोऽपि भुजगाः परोपतापं न मुञ्चन्ति ॥ १३० ॥ प्रेरयति परमनार्यः शक्तिविहीनोऽपि जगदभिद्रोहे । तेजयति शस्त्रधारा स्वयमसमर्था शिला छेत्तुम् ॥ १३१ ॥ शिरसि निहितोऽपि नित्य यत्नादपि सेवितो बहुस्नेहैः । तरुणीकच इव नीचः कौटिल्य नैव विजहाति ॥ १३२ ॥ व्योम्नि स वास कुरुते चित्रं निर्माति सुन्दर पवने । रचयति रेखाः सलिले चरति खले यस्तु सत्कारम् ॥ १३३ ॥ अतिपेलवमतिपरिमितवर्ण लघुतरमुदाहरति शठः । परमार्थतः स हृदय वहति पुनः कालकूटघटितमिव ॥ १३४ ॥ मृद्घटवत्सुखभेद्यो दुःसंधानश्च दुर्जनो भवति । सुजनस्तु कनकघटवद्दुर्भेद्यश्चाशुसंधेयः ॥ १३५ ॥ मृगमीनसज्जनाना तृणजलसंतोषविहितवृत्तीनाम् । लुब्धकधीवरपिशुना निष्कारणवैरिणो जगति ॥ १३६ ॥ रे खल तव खलु चरितं विदुषामग्रे विविच्य वक्ष्यामि । अथवात्वं पापात्मन् कृत्या कथयापि ते हतया ॥ १३७ ॥ विध्वस्तपरगुणाना भवति खलानामतीव मलिनत्वम् । अन्तरितशशिरुचामपि सैलिलमुचा मैलिनिमाभ्यधिकः ॥ १३८ ॥ परगुह्यगुप्तिनिपुणं गुणैर्मयमखिलैः समीहितं नितराम् । र्ललिताम्बरमिव सज्जनमाखव इव दूषयन्ति खलाः ॥ १३९ ॥ दूरेस्थापितहृदयो गूढरहस्यो निकामसंशङ्कः । आश्लेषो बालाना भवती खलाना च समेदः ॥ १४०॥ धर्मारम्भेऽप्यसता परहिंसैव प्रयोजिका भवति । काकानांम-भिषेकेऽकारणता वृष्टिरनुभवति ॥ १४१ ॥ यद्वीक्ष्यते खलाना माहात्म्यं क्वापि दैवयोगेन । काकानामिव शौक्ल्यं तदपि हि न चिरादनर्थाय ॥ १४२ ॥ यत्खलु खलमुखहुतवहविनिहितमपि शुद्धिमेत्र परमेति । तदनलशौचमिवाशुकमिह लोके दुर्लभं प्रेम ॥ १४३ ॥ वशावलम्बनं यद्यो विस्तारो गौणस्य या च नति. । तज्जालस्य खलस्य च निर्जाङ्सुसप्रणाशाय ॥ १४४ ॥ सुंगृहीतमलिनपक्षा लघ्वः परभेदिनस्तीक्ष्णा. । पुरुषा अपि विशिखा अपि गुणैर्युताः कस्य न भयाय ॥ १४५ ॥ स्वैर्कपोलेन प्रकटीकृतं प्रमत्तत्वकारणं किमपि । द्विरदस्य दुर्जनस्य च मद चकोरैव दानमपि ॥ १४६ ॥ सतापमोहकम्पा-न्संपादयितु निहन्तुमपि जन्तून् । सखि दुर्जनस्य भूतिः प्रसरति दूर ज्वरस्येव ॥ १४७ ॥ अर्थग्रहणे न तथा व्यथयति कटुकूजितैर्यथा पिशुन. । रुधिरादानादधिकं दुनोति कर्णे कुणैन्मेशकः ॥ १४८ ॥ क्षुद्रोद्भवस्य कटुता प्रकटयतो विदधतश्च र्मर्दमुच्चैः । मधुनोऽद्यमपुरुषस च गरिमा लघिमा च मेदाय ॥ १४९ ॥ त्यजति च गुणान्मुदूर तेंदैमपि दोष निरीक्ष्य गृह्णाति । मुक्ताव्वलंकृतकेशान् यूकामिव वानरः पिशुनः ॥ १५० ॥ दोर्षालोकननिपुणाः परुषगिरो दुर्जनाश्च घूकाश्च । दर्शनमपि भयजनन येषामनिमित्तपिशुनानाम् ॥ १५१ ॥ पिशुनत्वमेव विद्या परदूषणमेव भूषण येषाम् । परदुःखमेव सौख्यं शिव शिव ते केन वेधसा सृष्टाः ॥ १५२ ॥ हस्त इव भूतिमलिनो लङ्घयति यथा यथा खल. सुजनम् । दर्पणमिव तं कुरुते तथा तथा निर्मलच्छायम् ॥ १५३ ॥ अन्यस्य लगति कर्णे जीवितमन्यस्य हरति बाण इव । हृदयं दुनोति पिशुनः कण्टक इव पादलग्नोऽपि ॥ १५४ ॥ खरसेन बद्धता करमादाने कण्टकोत्करैस्तुदताम् । पिशुनाना पनसौना कोशैर्भागोऽप्यविश्वास्यः ॥ १५५ ॥ वशे घुंण इव

---

१ काक जाने कृते वृष्टिर्न भवतीति वृद्धव्यवहार २ कुलस्य, पक्षे,-वेणो ३ अन्यत्वम्, पक्षे,-आश्रितत्वम् ४ आधिक्यम्, पक्षे,-दैर्घ्यम् ५ पाण्डित्यशोर्यादे पक्षे,-रजो ६ विश्वस्तनाशा येत्यर्थ ७ सम्यग्गृहीतो दुष्टाना पक्षोऽङ्गीकारो यैः, पक्षे,-झटिति निष्कासनार्नां श्यामपक्षवन्त इत्यर्थ ८ नीचा, पक्षे,-अल्पपरिमाणवन्त ९ परान्भेदयन्ति ते अन्येषा परस्परभेदजननेन कलहप्रर्वतका इत्यर्थ पक्षे,-इतरच्छेदकारक १० क्रूरकमोण, पक्षे,-यथाश्रुतम् ११ साधुत्वादिगुणहीना ; पक्षे,-ज्यायाश्च्युता १२ स्वस्य गण्डस्थलेन प्रकटीकृतम् दानस्य तत उत्पत्तेरिति भावः; पक्षे,-स्वमुखे नाभिक्षितम् एव मया दान कृतमिति. १३ गुणगुणेति शब्दं कुर्वन् १४ मधुमक्षिका, पक्षे,-नीच १५ रूक्षताम्, पक्षे,-कटुभाषिताम् १६ उन्मादम्, पक्षे,-गर्वम् १७ सूक्ष्मम्, १८ दूषणानि, पक्षे,-रात्रि १९ मनोगतप्रयत्ना, पक्षे,-अन्त सार २० काष्ठकृमि..

---

१ फूत्कार कृत्वा २ नकुलद्वेषी, पक्षे,-न कुल द्वेषी ३ अलन्त-मलदूषिते ४ पूर्णा ५ तमसि ६ घूकानाम् ७ व्यथां करोति ८ वायुभक्षका ९ बहुप्रकारै स्नेह्रै सुगन्धतैलादिभि, पक्षे,-बह्व्या प्रीत्या १० दुखेन सधातु शक्य. ११ न्याय १२ निष्कारणशत्रव १३ नाशिता १४ मेघानाम् १५ मालिन्यम् १६ गुह्यगोपने निपुणम् १७ तन्तुप्रचुरम्, पक्षे,-दयादाक्षिण्यादिप्रचुरम् १८ मूल्यवद्वस्त्रमिव १९ दूरे स्थापित हृदय येन, पक्षे,-दूरे स्थापितमन्त करण येन २० अन्त करणविषयीभूतम्, पक्षे,-मन्त्रादि २१ भीति, पक्षे,-विश्वासाभाव

८ सु र भा

---

५८	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ २ प्रकरणम्

न विशति दोषो रसभाविते सतां मनसि । रसमपि तु न प्रतीच्छति बहुदोष. संनिपातीव ॥ १५६ ॥ परपरितापनकुतुकी गणयति नात्मीयमपि तापम् । परहितेहेतोः पिशुनः सदंशं इव स्वपीडनं सहते ॥ १५७ ॥ सगुणापि हन्त विगुणा भवति खलात्साद्विचित्रवर्णापि । आखुमुखादिव शाटी पदपरिपाटी कवेः कापि ॥ १५८ ॥ कतिपयदिनपरमायुषि मदकारिणि यौवने दुरात्मानः । विदधति तथापराधं जन्मैव यथा वृथा भवति ॥ १५९ ॥ दुश्चरितैरेव निजैर्भवति दुरात्मा विशङ्कितो नित्यम् । दर्शनपथमापन्नं पन्नगकुलमाकुलीभवति ॥ १६० ॥ स्वयमपि भूरिच्छिद्रश्चापलमपि सर्वतोमुखं तन्वन् । तिर्तउस्तुषस्य पिशुनो दोषस्य विवेचनेऽधिकृतः ॥ १६१ ॥ पिशुनः खलु सुजनानां खलमेव पुरो निधाय जेतव्यः । कृत्वा ज्वरमात्मीयं जिगाय बाणं रणे विष्णुः ॥ १६२ ॥ वक्राः कपटस्निग्धा मलिनाः कर्णान्तिके प्रसज्जन्तः । क भेदयंति न सखे खलाश्च गणिकाकटाक्षाश्च ॥ १६३ ॥ कस्तूरिकामृगाणामण्डद्वन्द्वगुणमखिलमादाय । यदि पुनरहं विधिः स्यां खलजिह्वाया निवे-शयिष्यामि ॥ १६४ ॥ आचरति दुर्जनो यत्सहसा मनसोऽप्यगोचरानर्थान् । तन्न न जाने जाने स्पृशति मनः किं तु नैव निष्ठुरताम् ॥ १६५ ॥ नष्टमपात्रे दानं नष्टं हितमफल-बुद्ध्यवज्ञाने । नष्टो गुणोऽगुणज्ञे नष्टं दाक्षिण्यमकृतज्ञे ॥ १६६ ॥ रोगोऽण्डजोऽङ्कुरोऽग्निर्विषमश्चतरो गुणाः कुमयः । प्रकृतिकृतघ्नश्च नरः स्वाश्रयविनाशाय नैधन्ते ॥ १६७ ॥ आदौ लज्जयति कृतं मध्ये परिभवति रिक्तमनसा ने । खलसंगतस्य कथयत यदि सुस्थितमस्ति किंचिदपि ॥ १६८ ॥ परमर्मदिव्यदर्शिषु जात्यैवोचितनिगूढवैरेषु । क. खलु खलेषु शङ्का श्लथयिष्यति दृग्मनिरतेषु ॥ १६९ ॥ अस्थानाभिनिवेशी प्रायो जड एव भवति नो विद्वान् । बालादन्यः कोऽम्भसि जिघृक्षतीन्दोः स्फुरद्विम्बम् ॥ १७० ॥ लब्धोदयोऽपि हि खल. प्रथमं स्वजनं तनोति परितापम् । उद्धृच्छन्दवदहनो जन्मभुवं दारु निर्दहति ॥ १७१ ॥ अल्प-श्रुतलव एव प्रायः प्रकटयति वाग्विभवमुच्चैः । सर्वत्र कु-नट एव हि नाटकमधिकं विडम्बयति ॥ १७२ ॥ प्रखला एव गुणवतामाक्रम्य धुरं पुरः प्रकर्षन्ति । तृणकाष्ठमेव जल-धेरुपरि प्लवते न रत्नानि ॥ १७३ ॥ महता यदेव मूर्धसु तदेव नीचास्तृणाय मन्यन्ते । लिङ्गं प्रणमन्ति बुधाः काकः पुनरासनीकुरुते ॥ १७४ ॥ सह वसतामप्यसता जलरु- | हजलवद्भवत्यसंश्लेष. । दूरेऽपि सतां वसता प्रीतिः कुमुदे-न्दुवद्भवति ॥ १७५ ॥ साधयति यत्प्रयोजनमज्ञस्तत्तस्य काकतालीयम् । दैवात्कथमप्यक्षरमुत्किरति घुणोऽपि काष्ठेषु ॥ १७६ ॥ प्रायः खलप्रकृतयो नापरिभूता हिताय कल्पन्ते । पुष्यत्यधिकमशोको गणिकाचरणप्रहारेण ॥ १७७ ॥ परमर्मघट्टनादिषु खलस्य यत्कौशलं न तत्कृत्ये । यत्साम-र्थ्यमुपहर्तौ विषस्य तन्नोपकाराय ॥ १७८ ॥ अतिसत्कृता अपि शठाः सहभुवमुज्झन्ति जातु न प्रकृतिम् । शिरसा महे-श्वरेणापि ननु धृतो वक्र एव शशी ॥ १७९ ॥ वायुरिव खलजनोऽयं प्रायः पररूपमेति सर्कात् । सन्तस्तु रविकरा इव सदसद्योगेऽप्यसंश्लिष्टा. ॥ १८० ॥ दूरेऽपि परस्यागांसि पटुर्जर्नो नात्मनः समीपेऽपि । स्वं व्रणमक्षि न पश्यति श-शिनि कलङ्कं निरूपयति ॥ १८१ ॥ साधुश्वेवातितरामरुतुदाः स्वा विवृण्वते वृत्तिम् । व्याधा निघ्नन्ति मृगान्मृतमपि न तु सिह्ममाददते ॥ १८२ ॥ अविकारिणमपि सज्जनमनिश-मनार्य. प्रवाहतेऽत्यर्थम् । कमलिन्या किमिह कृतं हिमस्य यत्तां सदा दहति ॥ १८३ ॥ स्वगुणानिव परदोषा-न्वक्तुं न सतोऽपि शक्नुवन्ति बुधा. । स्वगुणानिव परदोषान-सतोऽपि खलास्तु कथयन्ति ॥ १८४ ॥ कृत्वापि येन लज्जा-मुपैति साधुः परोदितेनापि । तद्वृत्त्यैव खलजन. स्वय-मुद्भिरतीति धिग्लघुताम् ॥ १८५ ॥ प्रकृतिकखलत्वादसतां दोष इव गुणोऽपि बाधते लोकान् । विषकुसुमानां गन्ध. सुरभिरपि मनांसि मोहयति ॥ १८६ ॥ मृगमदकर्पूरागुरु-चन्दनगन्धाधिवासितो लशुनः । न त्यजति गन्धमशुभं प्रकृ-तिमिव सहोत्थितां नीच. ॥ १८७ ॥ उपकृतिरेव खलानां दोषस्य गरीयसो भवति हेतुः । अनुकूलाचरणेन हि कुप्यन्ति व्याधयोऽत्यर्थम् ॥ १८८ ॥ न परं फलति हि किंचि-त्खल एवानर्थमावहति यावत् । मारयति सपदि विषतरु-राश्रयमाणं श्रमापनुदे ॥ १८९ ॥ स्वार्थनिरपेक्ष एव हि परोपघातोऽसतां व्यसनमेव । अशनायोदन्या वा विरमति फणिनो न सदशत. ॥ १९० ॥ एकीभावं गतयोर्जल्प-यसोर्मित्रचेतसोश्चैव । व्यतिरेककृतौ शक्तिर्हंसानां दुर्जनानां च ॥ १९१ ॥ शल्यमपि स्खलदन्तः सोढुं शक्येत हालहलदिग्धम् । धीरैर्न पुनरकारणकुपितखलालीकदुर्वच-नम् ॥ १९२ ॥ प्रारम्भतोऽतिविपुलं भृशकुशमन्ते विभेदक-न्मलिनम् । महिषविषाणमिवावज्ञु पुरुषं भयदं खलप्रेम ॥ १९३ ॥ हेपयति प्रियवचनैरादरमुपदर्शयन्खलीकुरुते । उत्कर्षयंश्च लघयति मूर्खसुहृत्सर्वथा वर्ज्यः ॥ १९४ ॥ अगुण-कणो गुणराशिरिद्वयमपि दैवेन खलमुखे पतितम् । प्रसरति तैल-मिवैक. सलिले घृतवज्जडत्वमेत्यन्यः ॥ १९५ ॥ तस्मिन्गता-

---

पादटिप्पण्यः (Footnotes):

१ यन्त्रविशेष , 'चिमटा' 'साडसी' इति लोके
२ परिधानवस्त्रविशेष
३ बहुवाच्य , पक्षे, -बहुरन्ध्र
४ मौखर्यम् , पक्षे, -चापल्यम्
५ सकलजनसमक्षम्, पक्षे,-सर्वदिग्विषयम्
६ चालनी
७ निर्णये, पक्षे,-स्वीकारे
८ 'खेचर' इति लोके, मातरं विनिहत्यैवास्य जन्म भवति
९ दावानल
(दक्षिणस्तम्भटिप्पणी) १ पिपासा.

दुर्जननिन्दा ५९

र्द्रभावे वीतरसे शुण्ठिशकल इव पुरुषे। अपि भूतिभाजि मलिने नागरशब्दो विडम्बाय ॥ १९६ ॥

परितोषयिता न कश्चन स्वगतो यस्य गुणोऽस्ति देहिनः। परदोषकथामिरेत्यकः स्वजनं तोषयितुं किलेच्छति ॥ १९७ ॥

सहजान्धदृशः खलु दुर् नये परदोषेक्षणदिव्यचक्षुषः । स्वगुणोच्चगिरो मुनिव्रताः परवर्णग्रहणेष्बसाधवः ॥ १९८ ॥

सुकुमारमहो लघीयसां हृदयं तद्गतमप्रियं यतः । सहसैव समुद्धिरन्त्यमी क्षमयन्त्येव हि तन्मनीषिणः ॥ १९९ ॥

उपकारपरः स्वभावतः सततं सर्वजनस्य सज्जनः । असतामनिशं तथाप्यहो गुरुहृद्रोगकरी तदुन्नतिः ॥ २०० ॥

परितप्यत एव नोत्तमः परितप्तोऽप्यपरः सुसंवृतिः । परवृद्धिभिर्हितव्यथः स्फुटनिर्भिन्नदुराशयोऽधमः ॥ २०१ ॥

अनिराकॄततापसंपदं फलेहीनां सुमनोभिरुज्झिताम् । खलतां खलतामिवोसतीं प्रतिपद्येत कथं बुधो जनः ॥ २०२ ॥

अपि वेत्ति षडक्षराणि चेदुपदेष्टुं शितिकण्ठमिच्छति । वसनाशनमात्रमस्ति चेद्धैर्नादादप्यतिरिच्यते खलः ॥ २०३ ॥

अहमेव गुरुः सुदारुणानामिवि हालाहल मा स्म तात दृप्यः । ननु सन्ति मवादृशानि भूयो भुवनेऽस्मिन्वचनानि दुर्जनानाम् ॥ २०४ ॥

वदने विनिवेशिता भुजंगी पिशुनानां रसनामिषेण धात्रा । अनया कथमप्यथावलीढा नहि जीवन्ति जना मनागमन्त्राः ॥ २०५ ॥

अमरैरमृतं न पीतमब्धेर्न च हालाहलमुल्बणं हरेण । विधिना निहितं खलस्य वाचि द्वयमेतद्धरिरेकमन्तरन्यत् ॥ २०६ ॥

वहति विषधरानेयटीरजन्मा शिरसि मषीपटलं दधाति दीपः । विधुरपि भजतेतरां कलङ्कं पिशुनजनं खलु बिभ्रति क्षितीन्द्राः ॥ २०७ ॥

मधुरिमरुचिरं वचः खलानामतृतमहो प्रथमं पृथु व्यनक्ति । अथ कथयति मोहहेतुमन्तर्गतमिव हालहलं विषं तदेव ॥ २०८ ॥

प्रकटमपि न संवृणोति दोषं गुणलवलम्पट एष साधुवर्गः । अतिपरुषरुषं विनापि दोषैः पिशुनशुनां भषतां प्रयाति कालः ॥ २०९ ॥

अन्तर्वाणिमन्यमानः खलोऽयं पौरोभाग्यं सूक्तिमुक्तासु धत्ते । सर्वानन्दिन्द्यङ्के कामिनीनामिवर्मे मार्गल्येष वै बम्भरालिः ॥ २१० ॥

बोधितोऽपि बहुसूक्तिविस्तरैः किं खलो जगति सज्जनो भवेत् । स्नापितोऽपि बहुशो नदीजलैर्गर्दभः किमु हयो भवेत्कचित् ॥ २११ ॥

विद्यया विमलयाप्यलंकृतो दुर्जनः सदसि मास्तु कश्चन । साक्षरा हि विपरीतां गताः केवलं जगति तेऽपि राक्षसाः ॥ २१२ ॥

दोषपोषमभियाति परं यो बाधमेति बहुसज्जनयोगात् । संमतौ विमतिमात्रसहायी दुर्जनो भ्रम इवातिचकास्ति ॥ २१३ ॥

उत्तुंगतं पदमवाप्य यो लघुर्हेलयैव स पतेदिति ब्रुवन् । शैलशेखरगतः पृषद्कणश्चारुमारुतधुतः पतेत्यधः ॥ २१४ ॥

भस्मकुम्भशकलेन वै मलं बालकस्य जननी व्यपोहति । तद्द्रोहोद्यवनेन दुर्जनो मातुतः शतगुणाधिको भवेत् ॥ २१५ ॥

एवमेव नहि जीव्यते खलात्तत्र का नृपतिवल्लभे कथा । पूर्वमेव हि सुदुःसहोऽनलः किं पुनः प्रबलवायुनेरितः ॥ २१६ ॥

अकरुणत्वमकारणविग्रहः परधने परयोषिति च स्पृहा । सुजनबन्धुजनेष्वसहिष्णुता प्रकृतिसिद्धमिदं हि दुरात्मनाम् ॥ २१७ ॥

इतरदेव बहिर्मुखमुच्यते हृदि तु यत्स्फुरतीतरदेव तत् । चरितमेतदधीरवितारकं धुरि पयःप्रतिबिम्बमिवासताम् ॥ २१८ ॥

क्व पिशुनस्य गतिः प्रतिहन्यते दशति दृष्टमपि श्रुतमप्यसौ । अतिसुदुष्करमव्यतिरिक्तदुच्छ्रुतिमरप्यथ दृष्टिविषैरिदम् ॥ २१९ ॥

नमः खलेभ्यः क इवाथवा न तानलं नमस्येदिह यो जिजीविषुः । विनैव ये दोषमृषिप्रकाण्डवन्नयन्ति शापेन रसात्लं नरान् ॥ २२० ॥

अकारणाविष्कृतवैरदारुणादसज्जनात्कस्य भयं न जायते । विषं महाहेरिव यस्य दुर्वचः सुदुःसहं संनिहितं सदा मुखे ॥ २२१ ॥

तथारिभिर्न व्यथते शिलीमुखैर्हतो दिगन्ते हृदये न दूरतः । यथा खलानां कुधियां दुरुक्तिभिर्दिवानिशं तप्यति मर्मताडितः ॥ २२२ ॥

गुणापवादेन तदन्यरोपणाद्द्बृशाधिरूढस्य समञ्जसं जनम् । द्विधेव कृत्वा हृदयं निगूहGenericतः स्फुरन्नसाधोर्विवृणोति वागसिः ॥ २२३ ॥

न दुर्जनः सज्जनतामुपैति बहुप्रकारैरपि सेव्यमानः । भूयोऽपि सिक्तः पयसा घृतेन न निम्बवृक्षो मधुरत्वमेति ॥ २२४ ॥

न लज्जते सज्जनवर्जनीयया भुजंगवक्रक्रिययापि दुर्जनः ।

---

पादटिप्पण्यः (Footnotes)

[वामभागः] १ तुच्छः. २ स्वाभाविकी अन्धा अपश्यन्ती दृग्येषां ते. ३ स्वदोषे. ४ आत्मप्रशंसायां प्रगल्भवाच इत्यर्थः. ५ मौनव्रतिनः. ६ परस्तुतिवचनेषु. ७ शोभना संवृतिः परितापगोपनं यस्य सः. ८ उत्पादितसंतापः. ९ स्फुटे निर्भिन्नः प्रकाशितो दुराशयः परशुभद्वेषलक्षणो दुरभिप्रायो यस्य सः. १० अनिराकॄता न निवारिता तापसंपत्तापातिशयो यया ताम्; पक्षे संतापजननैकस्वभावात्परत्रासतच्छायाविरहात्. ११ इहामुत्र चोपकारशून्याम्; पक्षे,-सर्वार्थरहिताम्. १२ बुधैरूज्झिताम्; पक्षे,-पुष्पैर्वर्जिताम्. १३ खस्य लताम्. गगनलतिकामित्यर्थः १४ दुष्टाम्; पक्षे,-निरुपाख्याम्. १५ शिवम्. १६ कुबेरात्. १७ श्रेष्ठः. १८ अतितीव्राणाम्. १९ गर्वोद्धतो मा भव. २० जिह्वाच्छलेन. २१ सर्पान्. २२ चन्दनम्. २३ शास्त्रवित्, सज्जनो वा.

[दक्षिणभागः] १ दोषैकदृक्त्वम्. २ सूक्तय एव मुक्ताफलानि तासु. ३ सर्वेषामाह्लादके. ४ व्रणम्. ५ शोधयति. ६ मक्षिका. ७ सभायाम्. ८ उत्कर्षम्; पक्षे,-उच्चस्थानम्. ९ अल्पबुद्धिः; पक्षे,-अल्पपरिमाणः. १० अम्बुकणसमुदायः. ११ मन्देन. १२ कम्पितः. १३ उत्कर्षाद्दीयते; पक्षे,-अधोदेशे पतति. १४ भिन्नशरावखण्डेन. १५ निरर्थकविरोधः. १६ इच्छा. १७ असहनशीलता. १८ स्वभावसिद्धम्.

६० सुभाषीतरत्नभाण्डागारम् [२ प्रकरणम्

---

धियं कुमायासमयभिचारिणी विदग्धतामेव हि मन्यते खलः ॥ २२५ ॥ समर्पिताः कस्य न तेन दोषा हठाद्गुणा वा न हृताः खलेन । तथापि दोषैर्न वियुज्यतेऽसौ स्पृष्टो- ऽपि नैकैन गुणेन चित्रम् ॥ २२६ ॥ आराध्यमानो बहुभिः प्रकारैर्नाराध्यते नाम किमत्र चित्रम् । अय त्वपूर्वः प्रतिभा- विशेषो यत्सेव्यमानो रिपुतामुपैति ॥ २२७ ॥ विद्वांसु- पालम्भमत्राप्य दोषान्निवर्ततेऽसौ परितप्यते च । ज्ञातस्तु दोषो मम सर्वथेति पापो जन पापतर करोति ॥ २२८ ॥ विद्या विवादाय धनं मदाय शक्तिः परेषां परिपीडनाय । खलस्य साधोर्विपरीतमेतज्ज्ञानाय दानाय च रक्षणाय ॥ २२९ ॥ १ सँद्वशजात २ गुणैकोटियुक्तं धनुः कथ पार्थिववामहस्ते । ३ शरः परप्राणविहारदक्षः सपक्षपातोऽप्य- धमो गरीयान् ॥ २३० ॥ दृष्टो वा सुकृतशतोपलालितो वा श्लिष्टो वा व्यसनशताभिरक्षितो वा । दौःशील्याजनयति नैव जात्वसाधुर्विश्वम्भ भुजग इवाङ्गमध्यसुप्तः ॥ २३१ ॥ एकः खलोऽपि यदि नाम भवेत्सभाया मोघीकरोति विदुषा निखिलप्रयासम् । एकापि पूर्णसुदर मधूरैः पदार्थैरालोढ्य रेचयति हन्त न मक्षिका किम् ॥ २३२ ॥ हालाहल खलु पिपासति कौतुकेन कालानल परिचुचुम्बिषति प्रका- मम् । व्यालाधिपं च यतते परिरब्धुमद्धा यो दुर्जनं वश- यितु कुरुते ४ मँनीषाम् ॥ २३३ ॥ ते दृष्टमात्रपतिता अपि कस्य नात्र क्षोभाय पक्ष्मसदृशामलकाः खलाश्च । नीचाः सदैव सविलाससलीकलग्ना ये कालतां कुटिलता- मपि न त्यजन्ति ॥ २३४ ॥ प्राक्पादयोः पतति खादति पृष्ठमासं कर्णे कल किमपि ५ रौति शनैर्विचित्रम् । छिद्रं निरूष्य सहसा प्रविशत्यशङ्कः सर्व खलस्य चरित मशकः करोति ॥ २३५ ॥ हित्वा मद सममसजनसज्जनौ तौ वन्दे नितान्तकुटिलप्रगुणस्वभावौ । एक मिया निरभिसंहित- वैरिभाव प्रीत्या पर परमनिवृतिपात्रभूतम् ॥ २३६ ॥ पादाहतोऽपि दृढदण्डसमाहतोऽपि य दष्ट्या स्पृशति तं किल हन्ति सर्पः । हर्षाद्विवैष पिशुनोऽत्र मनुष्यधर्मा कर्णे पर स्पृशति हन्ति पर समूलम् ॥ २३७ ॥ ७ उद्ध्रासिताखिल- खलस्य विशुद्धवृत्तस्य प्राग्जातविस्मृतनिजाधमकर्मवृत्तेः । दैवादवाप्तविभवस्य गुणद्विषोऽस्य नीचस्य ८ गोचरगतैः सुखमप्यते कैः ॥ २३८ ॥ सवर्धितोऽपि भुजगः पयसा न वश्यस्तपालकानपि निहन्ति बलेन सिंहः । दुष्टः परैरुप- कृतस्तदनिष्टकारी विश्वासलेश इह नैव बुधैर्विधेयः ॥२३९॥

---

१ कस्तूरिका तृणभुजामटवीमृगाणां निक्षिप्य नाभिषु चकार च तान्वधार्हान् । मूढो विधिः सकलदुर्जनलोलजिह्वामूले स निक्षिपति चेत्सकलोपकारः ॥ २४० ॥ रूक्ष विरौति परिकुप्यति निर्निमित्तं स्पर्शेन दूषयति वारयति प्रवेशम् । लज्जाकर दशति नैव च तृप्यतीति २ कौलेयकस्य च खलस्य च को विशेषः ॥ २४१ ॥ युक्त यया किल निरन्तर- लब्धवृत्तेरसस्वाभिमानतमसः प्रसर निरोद्धुम् । विद्वत्तया जगति तामवलम्ब्य केचित्तन्वन्त्यहङ्कृतिमहो शतशाखमा- न्ध्यम् ॥ २४२ ॥ प्रायः स्वभावमनिलो महता समीपे तिष्ठ- न्खलः प्रकुरुतेऽर्थजनोपघातम् । शीलादितैः सकललोक- सुखावहोऽपि धूमे स्थिते नहि सुखेन निषेव्यतेऽग्निः ॥ २४३ ॥ धूम्रः पयोधरपदं कथमप्यवाप्य वर्षाम्बुभिः शमयति ज्वलनस्य तेजः । दैवादवाप्य कलुषप्रकृति- र्महत्त्व प्रायः स्वबन्धुजनमेव तिरस्करोति ॥ २४४ ॥ नाश्रयेमेतदधुना हतदैवयोगादुच्चैःस्थितिर्र्यदधमो न महानुभावः । रथ्याकलङ्कशतसकरसकुलोऽपि पृष्ठे भवत्यवकरो न पुनर्निधानम् ॥ २४५ ॥ बिस- मल मशनाय स्वादु पानाय तोयं शयनमवनिपुष्ठे वल्कले वाससी च । नवधनमधुपानभ्रान्तसर्वेन्द्रियाणामविनयमनु- मन्तु नोत्सहे दुर्जनानाम् ॥ २४६ ॥ मलयभुवि विरूढ- श्चन्दनेनाभिवृद्धो न भजति किल वेणुः सौरमं चन्दनस्य । तदिह नहि विचित्रं सर्वदोषाकराणा नहि भवति खलाना साधुतागन्धलेशः ॥ २४७ ॥ हसति लसति हृर्षार्त्तीन्नद्रुःखे परेषा स्खलति गलति मोहादात्मनः क्लेशलेशे । नदति वदति निन्द्य मानिना किं च नीच परुषवचनमल्पं श्रावितो हन्तुमेति ॥ २४८ ॥ दिगन्ते खेलन्ती सरसहृदयानन्द- जननी मया नीता दुष्टप्रचुरनगरी कापि कविता । अकस्मा- दुन्मीलत्खलवदनवल्मीकरसनाभुजगीदष्टाङ्गी ३ शिव शिव समाप्ति गतवती ॥ २४९ ॥ अभूद्द्मभोराशेः सह वसति- रासीत्कमलया गुणानामाधारो नयनफलमिन्दुः ४ प्रथयति । कथ सिहीसूनुस्तमपि तुर्दति प्रौढदशनैर्गुणानामास्वादं पिशु- नरसना कि रसयति ॥ २५० ॥ वृथा दुग्धोऽनड्रान् स्तन- भरनता गौरिति चिरं परिष्वक्तः षण्ढो युवतैरिति लाव- ण्यसहिता । कृता वैडूर्याशा ५ विकटकिरणे काचशकले मया मूढेन त्वा कृपणमगुणज्ञ प्रणमता ॥ २५१ ॥ स्वपक्षच्छेदं वा समुचितफलभ्रशमथवा स्वमूर्तेर्भङ्गं वा पतनमशुचौ नाशमथवा । शरः प्राप्नोत्येतान्हृदयपथसंस्थोऽपि धनुष ऋजो- र्वक्राश्लेषाद्भवति खलु सुव्यक्तमशुभम् ॥ २५२ ॥ गुणा- ना सा शक्तिर्विपदमनुबध्नन्ति यदमी प्रसन्नास्तद्भेधा मम

---

पादटिप्पण्यः (Footnotes):

वामभागः	दक्षिणभागः
१ वेणु, पक्षे,-कुलम्	१ वनम्
२ मौर्वी, पक्षे,-विद्याविनयादि	२ श्वानस्य
३ अग्रम्, पक्षे,-संख्याविशेष	३ राहु
४ मतिम्	४ ग्रसति, पीडयतीत्यर्थः.
५ शब्द करोति	५ प्रसूतकिरणे
६ पक्षे,-प्राप्य
७ आविष्कृतसकलदुष्टस्य
८ अमर्यादस्य