सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

सज्जनप्रशंसा । ४७

---

सत्यं न साधुवृत्तस्य दृश्यते पुनरुक्तता ॥ ७८ ॥ सत्पक्षा ऋजवः शुद्धाः सफला गुणसेविनः । तुल्यैरपि गुणैश्चित्रं सन्तः सन्तः शराः शराः ॥ ७९ ॥ लाभप्रणयिनो नीचा मानकामा मनस्विनः । मङ्गुः सरसि मत्स्यार्थी हंसस्येष्टा प्रसन्नता ॥ ८० ॥ परदुःखं समाकर्ण्य स्वभावसरलो जनः । उपकारासमर्थत्वात्पामोति हृदये व्यथाम् ॥ ८१ ॥ वित्ते त्यागः क्षमा शक्तौ दुःखे दैन्यविहीनता । निर्दम्भता सदाचारे स्वभावोऽयं महात्मनाम् ॥ ८२ ॥ न कदाचित्सता चेत प्रसरत्यधकर्मसु । जलेषु द्रुतमप्यन्तः सर्पिराश्योनता व्रजेत् ॥ ८३ ॥ सांगसेऽपि न कुप्यन्ति कृपया चोपकुर्वते । बोध स्वस्यैव नेच्छन्ति ते विश्वोद्धरणक्षमाः ॥ ८४ ॥ साभिमानमसम्भाव्यमौचित्यच्युतमप्रियम् । दुःखवामवानदीन वा न वदन्ति गुणोन्नताः ॥ ८५ ॥ आपत्स्वेव हि महता शक्तिरभिव्यज्यते न सपत्सु । अगुरोस्तथा न गन्धः प्रागस्ति यथाग्निपतितस्य ॥ ८६ ॥ शून्येऽपि च गुणवत्तामातन्वानः स्वकीयगुणजालैः । विवराणि मुद्रयन्द्राग्गूर्णायुरिव सज्जनो जयति ॥ ८७ ॥ तरुमूलादिषु निहित जलमाविर्भवति पल्लवाग्रेषु । निर्भृत यदुपक्रियते तदपि महान्तो वहन्त्युच्चैः ॥ ८८ ॥ सपदि यस्य न हर्षो विपदि विषादो रणे च धीरत्वम् । त भुवनत्रयतिलकं जनयति जननी सुत विरलम् ॥ ८९ ॥ दुर्जनवचनाङ्गारैर्दग्धोऽपि न विप्रिय वदत्यार्यः । अगुरुरपि दह्यमानः स्वभावगन्ध परित्यजति कि नु ॥ ९० ॥ अप्रियवचनदरिद्रैः प्रियवचनाढ्यैः स्वदारपरितुष्टैः । परपरिवादनिवृत्तैः क्वचित्क्वचिन्नैर्मण्डिता वसुधा ॥ ९१ ॥ पतितोऽपि राहुवदने तरैणिर्बोधयैति पद्मखण्डानि । भवति विपद्यपि महतामङ्गीकृतवस्तुनिर्वाहः ॥ ९२ ॥ छिन्नोऽपि रोहति तरुश्चन्द्र क्षीणोऽपि वर्धते लोके । इति विमृशन्तः सन्त सतप्यन्ते न लोकेऽस्मिन् ॥ ९३ ॥ वासरगम्यैर्मयूरौरम्बरमवनी च वामनैकपदा । जलधिरपि पोतैर्लङ्घ्यः सता मनः केन तुलयामः ॥ ९४ ॥ गौरीपतेर्गरीयो गरलं गत्वा गले जीर्णम् । जीर्यति कर्णे महता दुर्वादो नाल्पमपि विशति ॥ ९५ ॥ निजपैदलतिगुणरञ्जितजगता करिणा च संत्कवीना च । वहतामपि महिमान शोभायै सर्जना एव ॥ ९६ ॥ बाण हरिरिव कुरुते सुजनो बहुदोषमप्यदोषमिव । यौवदोष जाग्रति मैलिम्लुचा इव पुन पिशुनाः ॥ ९७ ॥ महतोः सुवृत्तयोः सखि हृदयग्रहणयोग्योः समस्थितयोः । सज्जनयोः स्तनयोरपि निरन्तर सगत भवति ॥ ९८ ॥ महतोऽपि हि विश्वासान्माहाशया दधति नाल्पवति लघैवे. । सवृणुतेऽद्रीनुदधिर्निदाघनद्यो न मेकपि ॥ ९९ ॥ वैगुण्यॆऽपि हि महता विनिर्मित भवति कर्म शोभायै । दुर्वह नितम्बमन्थरमपि हरति नितम्बिनीनृत्यम् ॥ १०० ॥ सज्जन एव हि विद्या शोभायै भवति दुर्जने मोघा । न विदूरदर्शनतया कैश्चिदुपादीयते गृध्रः ॥ १०१ ॥ भवति सुभगवमधिक विस्तारितपरगुणस्य सुजनस्य । वहति विकासितकुमुदो द्विगुणरुचि हिमकरोद्द्योतः ॥ १०२ ॥ वदन प्रसादसदनं सदय हृदय सुधासुचो वाचः । करण परोपकरण येषा केषा न ते वन्द्याः ॥ १०३ ॥ उपकारमेव तनुते विपद्गत सद्गुणो महताम् । मूर्च्छा गतो मृतो वा निदर्शन पारदोऽत्र रसः ॥ १०४ ॥ गिरयो गुरुवंस्तेभ्योऽप्युर्वी गुर्वी ततोऽपि जगदण्डम् । तस्मादप्यतिगुरवः प्रलयेऽप्यचला महात्मान ॥ १०५ ॥ अनवरतपरोपकरणव्यग्रीभवदमलचेतसा महताम् । आपातकाटवानि स्फुरन्ति वचनानि भेषजानीव ॥ १०६ ॥ न भवति भवति च न चिर भवति चिर चेत्फले विसवादी । कोप सत्पुरुषाणा तुल्य स्नेहेन नीचानाम् ॥ १०७ ॥ इक्षोरग्र्यात्क्रमश पर्वणि पर्वणि यथा रसविशेषः । तद्वत्सज्जनमैत्री विपरीताना च विपरीता ॥ १०८ ॥ उपचरितव्याः सन्तो यद्यपि कथयन्ति नैकमुपदेशम् । यास्तेषा स्वैरकथास्ता एव भवन्ति शास्त्राणि ॥ १०९ ॥ सुजनो न याति वैर परहितनिरतो विनाशकालेऽपि । छेदेऽपि चन्दनतरुः सुरभयति मुख कुठारस्य ॥ ११० ॥ अतिकुपिता अपि सुजना योगेन मृदूभवन्ति न तु नीचाः । हेम्नः कठिनस्यापि द्रवणोपायोऽस्ति न तृणानाम् ॥ १११ ॥ अनुकुरुतः खलसुजनावग्रिमपाश्चात्यभागयोः सूच्याः । विदधौति रन्ध्रमेको गुणवानन्यस्तु पिदधाति ॥ ११२ ॥ आस्तामन्य-

---

१ जलकाक २ घनत्वम् ३ सापराधेष्वपि ४ व्यक्ता भवति ५ लूता ६ एकान्ते ७ श्रेष्ठम् ८ अनिष्टम् ९ दूषणम् १० शोभिता ११ सूर्य १२ विकासयति १३ सकटकाले १४ अरुणस्य १५ नौका १६ पादविन्यासा, पक्षे,-पदप्रयोगज्ञानम् १७ महत्परिमाणम्, पक्षे,-प्रतिष्ठाम् १८ सत्पुरुषा, पक्षे,-गजाना सज्जीकरणम् १९ बाणासुरम्

१ गुणमित्रो दोष, पक्षे,-बहुतरखड्गशालिनम् २ दोषशून्यम्, पक्षे,-बाहुरहितम् ३ समग्रदोषम्, पक्षे,-यावद्रात्रिम् ४ तद्विषयकगवेषणावन्तो भवन्ति, पक्षे,-निद्राभाववन्तो भवन्ति ५ तस्करा. ६ श्रेष्ठयो, पक्षे,-महापरिमाणशालिनो ७ सुचरितयो., पक्षे,-सुवर्तुलयो ८ आलिङ्गनयोग्यो, पक्षे,-वक्षःस्थले विराजमानयो ९ श्रेष्ठानपि, पक्षे,-महापरिमाणानपि १० श्रेष्ठा, पक्षे,-गभीरा ११ नीचा, पक्षे,-स्वल्पपरिमाणशालिन १२ सेव्या १३ स्वैरालापा १४सुगन्धयति. १५ परशो १६ अनुकरण कुरुत १७करोति. १८ सूत्रयुक्त., पक्षे,-विद्याविनयादिगुणयुक्त १९ आच्छादयति