सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

४८	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ २ प्रकरणम्

त्सुजना परोपकारैककरणदुर्ललिता । संतापितपिशुनेषु स्व-
गुणेष्वपि हन्त खिद्यन्ते ॥ ११३ ॥ गर्ददि न वर्षति गर्जति
वर्षति वर्षासु निःस्वनो मेघः । नीचो वदति न कुरुते न
वदति सुजनः करोत्येव ॥ ११४ ॥ यदमी दशन्ति दशना
रसना तत्स्वादमनुभवति । प्रकृतिरियं विमलानां क्लिश्यन्ति
यदन्यकार्येषु ॥ ११५ ॥ तदपकृतं विधिनाधिषु यल्लग्नं
स्वल्पसपदो विहिता । तुच्छे पयसि घनानां सीदति बत
जीवलोकोऽयम् ॥ ११६ ॥ अमृतं किरति हिमांशुर्विषमेव
फणी समुद्विरति । गुणमेव वक्ति साधुर्दोषमसाधुः प्रकाश-
यति ॥ ११७ ॥ गुणिनामपि निजरूपप्रतिपत्तिः परतः एव
संभवति । स्वमहिमदर्शनमक्षणोर्मुकुरतले जायते यस्मात्
॥ ११८ ॥ उत्कर्षवाञ्छिजैर्गुणो यथा यथा याति कर्णमन्वस्य ।
धनुग्वि सुवंशजन्मा तथा तथा सज्जनी नमति ॥ ११९ ॥
दुर्जनवदनविनिर्गतवचनभुजंगेन सज्जनो दष्टः । तद्विषनाश-
निमित्तं साधुः संतोषमौषधं पिबति ॥ १२० ॥ कमठकुला-
चलदिग्गजफणिपतिविभृतापि चलति वसुधेयम् । प्रतिपन्न-
ममलममना न चलति पुंसा युगान्तेऽपि ॥ १२१ ॥ अन्तः
कटुरपि लघुरपि सङ्घत्तं यः पुमाञ् सत्यजति । स भवति
मद्यो वन्द्यः सर्पप इव सर्वलोकस्य ॥ १२२ ॥ अद्यापि
दुर्निवारं स्तुतिकन्या भजति कौमारम् । सभ्यो न रोचते
सा सन्तोऽप्यस्यै न रोचन्ते ॥ १२३ ॥ मूकः परापवादे
परदारनिरीक्षणेऽप्यन्धः । पङ्गुः परधनहरणे स जयति
लोकत्रये पुरुषः ॥ १२४ ॥ पेशलमपि खलवचनं दहतिंतरा
मानसं सुतत्त्वविदाम् । परुषमपि सुजनवाक्यं मलयजरसव-
त्प्रमोदयति ॥ १२५ ॥ भक्तिर्भवे न विभवे व्यसनं शास्त्रे
न युवतिकामान्ने । चिन्ता यशसि न वपुषि प्रायः परिदृश्यते
महताम् ॥ १२६ ॥ उपरि करवालधाराकाराः क्रूरा भुजग-
मसदृक्षा । अन्तः साक्षान्द्राक्षाद्रीक्षागुरवो जयन्ति केऽपि
जनाः ॥ १२७ ॥ स्वस्थानादपि विचलति मज्जति जलधौ च
नीचमपि भजते । निजपक्षसंरक्षणमनाः सुजनो मैनाकशैल इव
॥ १२८ ॥ दुर्जनसहवासादपि शीलोत्कर्षं न सज्जनस्त्यजति ।
प्रतिपर्व तपनवासी निःसृतमात्रः शशी शीतः ॥ १२९ ॥
विप्रियमप्याकर्ण्य ब्रूते प्रियमेव सर्वदा सुजनः । क्षारं पिबति
पयोधेर्वर्षत्यम्भो धरो मधुरमम्भः ॥ १३० ॥ खलसख्यं
द्राङ्मधुरं नयोऽन्तराले निदाघदिनमन्ते । एकादिमध्यपरि-
णतिरमणीयां साधुजनमैत्री ॥ १३१ ॥ न विमोचयितुं शक्यः
क्षमा महान्मोचितो यदे कथंचित् । मन्दरगिरिरिव हि तलं
नियर्तते न तु स समवाप्य ॥ १३२ ॥ स्वाधीनैक समृद्धिजैर्नो-
पजीव्यत्वमुच्च्छ्रयश्छाया । मत्सृसो मरुभूरिव जीवनमात्रं समा-
शास्यम् ॥ १३३॥ सर्वस्य सर्वदापि स्पर्शनयोगेन तापमपनेतुम् ।
सुजनस्य व्यजनस्य च शक्तिमसगृह्तः पश्य ॥ १३४ ॥ कि
मधुना कि विधुना किं सुधया कि च वसुधयाखिलया । यदि
हृदयहारिचरित्त पुरुषः पुनरेति नयनयोरैयनम् ॥ १३५ ॥
ते वन्द्यास्ते कृतिनः श्लाघ्या तेषा हि जन्मनोत्पत्ति । यैरु-
ज्झितात्मकार्यैः सुहृदामर्था हि साध्यन्ते ॥ १३६ ॥ स्व-
ल्पापि साधुसङ्गोम्या महता न पृथ्व्यपि खलश्रीः । सारसमेव
पप्रम्तृषमपहगति न वारिवेर्जातु ॥ १३७ ॥ दोषो गुणाय
गुणिना महदपि दोषाय दोषिणा सुकृतम् । तृणमिव दुग्धाय
गवा दुग्धमिव विषाय सर्पाणाम् ॥ १३८ ॥ विषमगता
अपि न बुधा परिभवमिश्रां श्रियं हि वाञ्छन्ति । न पिबन्ति
भौममम्भः सरसममिति चातका एते ॥ १३९ ॥ योग्यतयैव
विनाशः प्रायोऽनार्येषु यान्ति गुणवन्तः । स्फुटवचना एव
शुकाः पञ्जरबन्धं निषेवन्ते ॥ १४० ॥ निर्गुणमप्यनुरक्तं
प्रायो न समाश्रितं जहाति सन्तः । सह वृद्धिक्षयभाजो वहति
शशाङ्कः कलङ्कमपि ॥ १४१ ॥ अन्त्यावस्थोऽपि बुधः स्वगुण
न जहाति जातिशुद्धतया । न श्वेतभावमुज्झति शङ्खः शिखि-
मुक्तमुक्तोऽपि ॥ १४२ ॥ साप्तपदीनं सख्यं भवेत्प्रकृत्या
विशुद्धचित्तानाम् । किमुतान्योन्यगुणकथाविसम्भनिबद्धभा-
गानाम् ॥ १४३ ॥ स्पृहणीयाः कस्य न ते सुमेतेः सरला-
शया महात्मानः । त्रयमपि येषा सदृशं हृदयं वचनं तथा-
चारः ॥ १४४ ॥ गुणिनः समीपवर्ती पूज्यो लोकस्य गुणवि-
हीनोऽपि । विमलेक्षणप्रमज्जादञ्जनमामोति काणाक्षि ॥ १४५ ॥
सहसिद्धमिदं महता धनेष्वनास्था गुणेषु कृपणत्वम् । पर-
दुःखे कातरता महच्च धैर्यं खलु खेषु ॥ १४६ ॥ उपकृति-
साहसिकतया क्षतिमपि गणयन्ति नो गुणिनः । जनयन्ति हि
प्रकाशं दीपशिखाः स्वाङ्गदाहेन ॥ १४७ ॥ उपकर्तुमप्रकाश
क्षन्तु न्यूनेष्वयाचितं दातुम् । अभिसधातु च गुणैः शतेषु
केचिद्विजानन्ति ॥ १४८ ॥ मा भूत्सज्जनयोगो यदि योगो
मा पुनः स्नेहः । स्नेहो यदि विरहो मा यदि विरहो जीविताशा
का ॥ १४९ ॥ अम्बरमनूरुलङ्घ्यं वसुंधरा सापि वामनैक-
पदा । अब्धिरपि पोर्तलङ्घ्यः सता मनः केन तुल्यं स्यात्
॥ १५० ॥ किमपेक्ष्य फल पयोधरान्च्छैनतः प्रार्थयते मृगा-
धिपः । प्रकृतिः खलु सा महीयसः सहते नान्यसंमुन्नति

---

पादटिप्पण्यः :

१ शब्दरहितः. २ वर्षति ३ रज्जु, पक्षे,-विनयादि ४ कर्ण-
प्रदेशे, पक्षे,-श्रुतिगोचरताम् ५ वेणु, पक्षे,-कुलम्. ६ स्तुतिरेव
कन्या ७ कुमारिकात्वम् ८ कोमलम् ९ खड्गम् १० सदाऽविकृता

१ अमृतेन २ स्थानम् ३ खलेषु ४ अग्नि ५ लघुभिः, पक्ष्यादि-
कैरित्यर्थे ६ नौका ७ शब्दान्कुर्वतः . ८ स्वभाव ९ उत्कर्षम्.