सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

४४	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ १ प्रकरणम्

ज्वरपावकेन च तनौ तान्ते हृषीकव्रजे । दूने बन्धुजने कृतप्रलपने धैर्यं विधातुं पुनः कः शक्तः कलितामयप्रशमनो वैद्योत्तरो विद्यते ॥ ५ ॥ श्रान्ता वेदान्तिनः किं पठथ शततयाद्यापि चाद्वैतविद्यां पृथ्वीतत्त्वे लुठन्तो विमृशथ सततं कर्कशास्तार्किकाः किम् । वेदैर्नानागमैः किं ग्लपयथ हृदयं श्रोत्रियाः श्रोत्रशूलैर्वैद्यं सर्वानवद्यं विचिनुत शरणं प्राणसम्प्रीणनाय ॥ ६ ॥

कुवैद्यनिन्दा

वैद्यराज नमस्तुभ्यं यमराजसहोदर । यमस्तु हरति प्राणान्वैद्यः प्राणान्धनानि च ॥ १ ॥ वैद्यराज नमस्तुभ्यं क्षपिताशेषमानव । त्वयि विन्यस्तभारोऽय कृतान्तः सुखमेधते ॥ २ ॥ चिता प्रज्वलितां दृष्ट्वा वैद्यो विस्मयमागतः । नाहं गतो न मे भ्राता कस्येदं हस्तलाघवम् ॥ ३ ॥ कषायैरुपवासैश्च कृतामुल्लाघता नृणाम् । निजौषधकृतां वैद्यो निवेद्य हरते धनम् ॥ ४ ॥ अज्ञातशास्त्रसद्भावाञ्छास्त्रमात्रपरायणान् । त्यजेद्दूराद्भिषकपाशान्पाशान्वैवस्वतानिव ॥ ५ ॥ मिथोऽवधैर्यैस्तै मृषाकषायैरस्रह्रस्रैहैर्यैस्तथातैस्तैः । वैद्या इमे वर्द्धितरोगवर्गाः पिंचेण्डेभाण्डं परिपूरयन्ति ॥ ६ ॥ नटोऽपि दद्याद्गणकोऽपि दद्यात्तत्प्रार्थितः पाशुपतोऽपि दद्यात् । वैद्यः कथं दास्यति याचमानो यो मर्तुकामादपि हर्तुकामः ॥ ७ ॥ न धौतोर्विज्ञानं न च परिचयो वैद्यकनये न रोगाणां तत्त्वावगतिरपि नो वस्तुगुणधीः । तथाप्येते वैद्या इति तैर्लयन्तो जडजनैर्नसूनु॑र्मूलो॒धृत्या इव वैसुं हरन्ते र्गद॑जुषाम् ॥ ८ ॥ सत्कोण लोलनेत्रं कुलयुवतिमुखं दृश्यते सानुकम्पै रण्डानांमर्थलञ्जश्चितमधिपुलकं स्पृश्यते पीनमङ्गम् । क्लीबाना खाद्यतेऽन्तश्चिरनिहितधन काष्ठमूलाभितोयै. पूर्वा सिद्धा कलाना सकलगुणनिधिर्वैद्यविद्याभिधन्वा ॥ ९ ॥

गणकप्रशंसा

चतुरङ्गबलो राजा जगतीं वशमानयेत् । अहं पञ्चाङ्गबलवानाकाशं वशमानये ॥ १ ॥ एकासनस्था जलवायुभक्षा मुमुक्षवस्त्यक्तपरिग्रहाश्च । पृच्छन्ति तेऽप्यम्बरचारिचारं दैवज्ञमन्ये किमुतार्थचित्ताः ॥ २ ॥ न दैवं न पित्र्यं च कर्मावसिद्धयेन्न यत्रास्ति देशे ननु ज्योतिषज्ञः । न तारा न चारा नवानां ग्रहाणां न तिथ्यादयो वा यतस्तत्र बुद्धाः ॥ ३ ॥ दूतो न सञ्चरति खे न चलेच्च वार्ता पूर्वं न जल्पितमिदं न च सगमॊऽस्ति । व्योम्नि स्थितं रविशशिग्रहणं प्रशस्तं जानाति यो द्विजवरः स कथं न विद्वान् ॥ ४ ॥ वृद्धिह्रासौ कुमुदसुहृदः पुष्पैवन्तोर्पराग. शुकादीनामुदयविलयावित्यमी सर्वदृष्टा । आविष्कुर्वन्त्यखिलवचनेष्वत्र कुम्भीपुलाकन्यायाज्ज्योतिर्नयगतिविदा निश्चलं मानभावम् ॥ ५ ॥ भानोः शीतकरस्य वापि भुजगर्भासे पुरो निश्चिते तीर्थानामटनं जनस्य घटते तापत्रयोच्चाटनम् । इष्टे प्रागवधारिते सति धृतेस्तुष्टेश्च लाभो भवेद्दुष्टे तु व्यंसनेऽत्र तर्पिरिहिति. कर्तुं जपायै. क्षमा ॥ ६ ॥

कुगणकनिन्दा

गणयति गगने गणकश्चन्द्रेण समागम विशाखायाः । विविधभुजङ्गक्रीडासक्ता गृहिणीं न जानाति ॥ १ ॥ गणिकागणकौ समानधर्मौ निजपञ्चाङ्कनिदर्शकावुभौ । जनमानसमॊहकारिणौ तौ विधिना चित्तहरौ विनिर्मितौ ॥ २ ॥ असुखमथ सुख वा कर्मणा पक्तिवेलास्वहह नियतमेते भुञ्जते देहभाजः । तदिह पुरत एव प्राह मौहूर्तिकश्चेत्कथय फलममीषामन्ततः किं ततः स्यात् ॥ ३ ॥ विलिखति सदसद्वा जन्मपत्रं जनानां फलति यदि तदानीं दर्शयत्यात्मदाक्ष्यम् । न फलति यदि लब्धद्दष्टरेवाह मोहं हरति धनमिहैवं हन्त दैवज्ञैपाशः ॥ ४ ॥ प्रमोदे खेदे वाप्युपनमति पुसा विधिवशान्मयैवं प्रागेवाभिहितमिति मिथ्या कथयति । जनानिष्टानिष्टाकलनपरिहारैकनिरतानसौ मेषादीना परिगणनयैव भ्रमयति ॥ ५ ॥ ज्योतिःशास्त्रमहोदधौ बहुनरोत्सर्गोऽपवादात्मभिः कल्लोलैर्निबिडे कतान्कतिपयॉल्लुब्ध्वा कृतार्था इव । दीर्घायुःसुतसपदादिककथनैदैवज्ञैपाशा इमे गेह गेहमनुप्रविश्य धनिना मोह मुहुः कुर्वते ॥ ६ ॥

पौराणिकनिन्दा

पौराणिकाना व्यभिचारदोषो नाशङ्कनीयः कृतिभिः कदाचित् । पुराणकर्ता व्यभिचारजातस्तत्स्यापि पुत्रो व्यभिचारजातः ॥ १ ॥

---

टिप्पण्यः (Left Footnotes):

१ ग्लाने
२ इन्द्रियससमूहे
३ दु खिते
४ वेदाध्यायिन
५ कर्णकटुभि
६ सर्वेषा मध्ये निर्दोषम्
७ नीरोगताम्
८ वास्तवानर्थान्
९ कुत्सिता भिषजो भिषक्पाशास्तान्
१० यम संबन्धिन
११ रोगिसमूह
१२ उदरभाण्डम्
१३ पारदादे
१४ भ्रामयन्त
१५ प्राणान्
१६ यमस्य
१७ द्रव्यम्
१८ रोगिणाम्
१९ मोक्षेच्छव
२० त्यक्त परिग्रह कलत्र यैस्ते
२१ आकाशसञ्चारिग्रहगतिम्

टिप्पण्यः (Right Footnotes):

१ क्षयवृद्धी
२ चन्द्रस्य
३ सूर्याचन्द्रमसो
४ ग्रहणम्
५ स्थालीपुलाकन्यायेन
६ ग्रहणे
७ दु खे
८ परिहार
९ परिपाककालेषु
१० स्वचातुर्यम्
११ कुदैवज्ञ
१२ हर्षे
१३ भ्रम करोत
१४ सामान्यनियम, अपवाद प्रसिद्ध
१५ कुज्योतिषिका
१६ व्यास