सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

६४	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ २ प्रकरणम्

स्त्येन तातश्चरणतलहतो वल्लभोऽन्येन रोषाद्बाल्याद्विप्रवर्यैः स्ववदनविवरे धारिता वैरिणी मे । गेह मे छेदयन्ति प्रतिदिवसमुमाकान्तपूजानिमित्तं तस्मात्खिन्ना सदाह द्विजकुलसदन नाथ नित्य त्यजामि ॥ ४३ ॥

धनप्रशंसा

अहो कनकमाहात्म्य वक्तु केनापि शक्यते । नामसाम्यादहो चित्र धत्तूरोऽपि मदप्रदः ॥ १ ॥ न वित्त दर्शयेत्प्राज्ञः कस्यचित्स्वल्पमप्यहो । मुनेरपि यतस्तस्य दर्शनाच्चलते मनः ॥ २ ॥ धनमर्जय काकुत्स्थ धनमूलमिद जगत् । अन्तर नैव पश्यामि निर्धनस्य मृतस्य च ॥ ३ ॥ ब्रह्मघ्नोऽपि नरः पूज्यो यस्यास्ति विपुल धनम् । शशिना तुल्ययशोऽपि निर्धनः परिभूयते ॥ ४ ॥ कुत आगत्य घटते विघट्य क्व नु याति च । न लक्ष्यते गतिश्चित्रा धनस्य च घनस्य च ॥ ५ ॥ स्त्रीरूप मोहक पुसो यून एव भवेत्क्षणम् । कनक क्लीबालवृद्धषण्ढानामपि सर्वदा ॥ ६ ॥ न नरस्य नरो दासो दासश्चार्थस्य भूपते । गौरव लाघव वापि धनाधननिबन्धनम् ॥ ७ ॥ विभवो हि यथा लोके न शरीराणि देहिनाम् । चाण्डालोऽपि नरः पूज्यो यस्यास्ति विपुल धनम् ॥ ८ ॥ यस्यास्ति वित्तं स नरः कुलीनः स पण्डितः स श्रुतवान्गुणज्ञः । स एव वक्ता स च दर्शनीयः सर्वे गुणाः काञ्चनमाश्रयन्ति ॥ ९ ॥ त्यजन्ति मित्राणि धनैर्विहीन पुत्रारच दाराश्च सुहृज्जनाश्च । तमर्थवन्त पुनराश्रयन्ति ह्यर्थो हि लोके पुरुषस्य बन्धुः ॥ १० ॥ बुभुक्षितैर्व्याकरणं न भुज्यते पिपासितैः काव्यरसो न पीयते । न च्छन्दसा केनचिदुद्धृत कुल हिरण्यमेवार्जय निष्फला गुणाः ॥ ११ ॥ धनैर्निष्कुलीनाः कुलीना भवन्ति धनैरापद मानवा निस्तरन्ति । धनेभ्यः परो बान्धवो नास्ति लोके धनान्यर्जयध्व धनान्यर्जयध्वम् ॥ १२ ॥ दुन्दुभिस्तु सुतरामचेतनस्तन्मुखादपि धैनं धन धनम् । इत्थमेव निनदः प्रवर्तते कि पुनर्यदि जनः सचेतनः ॥ १३ ॥ त्यक्त्वा युवा स्वयुवति सुविलासयोग्या दूर विदेशवसतौ निवसन्धनार्थी । राज्यंगमे खरति ता न समेति तस्मात्कान्ताप्रासादपि वरः कनकाश्रमोऽयम् ॥ १४ ॥ जातिर्यातु रसातलं गुणगणस्तस्याप्यधो गच्छतु शील शैलतटात्पतत्वभिजनः सदह्यता वह्निना । शौर्ये वैरिणि वज्रमाशु निपतत्वर्थोऽस्तु नः केवल येनैकेन विना गुणास्तृणलवप्रायाः समस्ता इमे ॥ १५ ॥ माता निन्दति नाभिनन्दति पिता भ्राता न संभाषते भृत्यः कुप्यति नानुगच्छति सुतः कान्ता च नालिङ्गते । अर्थप्रार्थनशङ्कया न कुरुते संभाषण वै सुहृत्तस्माद्द्रव्यमुपार्जयस्व सुमते द्रव्येण सर्वे वशाः ॥ १६ ॥

---

धननिन्दा

अर्थार्थी जीवलोकोऽयं श्मशानमपि सेवते । जनितारमपि त्यक्त्वा निःस्व गच्छति दूरत ॥ १ ॥ लक्ष्मीवन्तो न जानन्ति प्रायेण परवेदनाम् । शेषे धराभरक्लान्ते शेते नारायणः सुखम् ॥ २ ॥ वरं हालाहल पीतं सद्यः प्राणहर विषम् । न तु दृष्ट धनान्धस्य भ्रूभङ्गकुटिलं मुखम् ॥ ३ ॥ भैक्ते द्वेषो जडे प्रीतिररुचिर्गुरुल्लङ्घने । मुखे च कटुता नित्य धनिना ज्वरिणामिव ॥ ४ ॥ आलिङ्गिताः पर्य्यान्ति प्रस्खलन्ति संमे पथि । अव्यक्तानि च भाषन्ते धनिनो मद्यपा इव ॥ ५ ॥ आजन्मानुगतेऽप्यस्मिन्नाले विमुखमम्बुजम् । प्रायेण गुणपूर्णेषु रीतिर्लक्ष्मीवतामियम् ॥ ६ ॥ धन तावदसुलभ लब्धं कृच्छ्रेण रक्ष्यते । लब्धनाशो यथा मृत्युस्तस्मादेतन्न चिन्तयेत् ॥ ७ ॥ जनयन्त्यर्जने दुःख तापयन्ति विपत्तिषु । मोहयन्ति च संपत्तौ कथमर्थाः सुखावहाः ॥ ८ ॥ यथामिष जले मत्स्यैर्भक्ष्यते श्वापदैर्भुवि । आकाशे पक्षिभिश्चैव तथा सर्वत्र वित्तवान् ॥ ९ ॥ राजतः सलिलादग्नेश्चोरतः स्वजनादपि । भयमर्थवता नित्य मृत्योः प्राणभृतामिव ॥ १० ॥ धनाशया खलीकारः कस्य नाम न जायते । दूरादामिषलोभेन बध्यते खेचरः खगः ॥ ११ ॥ बधिरयति कर्णविवर वाच मूकयति नयनमन्धयति । विकृतयति गात्रयष्टिं रूपद्रोगोऽयमद्भुतो राजन् ॥ १२ ॥ लक्ष्म्या परिपूर्णोऽह न भय मेऽस्तीति मोहनिद्रैषा । परिपूर्णस्यैवेन्दोर्भवति भयं सिंहिकासूनोः ॥ १३ ॥ अर्जुनीयति यदर्जने जनो वर्जनीयजनैर्त्तर्जनादिभिः । मँङ्क्षु नश्यति चिराय सचिता वञ्चिता जगति के न सपदा ॥ १४ ॥ अर्थार्थी जीवलोकोऽय ज्वलन्तमुपसर्पति क्षीणक्षीरा निराजीव्या वत्सस्त्यजति मातरम् ॥ १५ ॥ अर्थार्थी यानि कष्टानि मूढोऽय कुरुते जनः । शतांशेनापि मोक्षार्थी तानि चेन्मोक्षमाप्नुयात् ॥ १६ ॥ अर्थानामर्जने दुःखमर्जिताना च रक्षणे । आये दुःखं व्यये

---

पादटिप्पण्यः

१ समुद्र २ भृगुणा. ३ सरस्वती. ४ कमलम् ५ 'धत्तरकनवाह्वय' इति कोश ६ परिभव प्राप्नोति ७ शङ्खश्च ८ प्रेक्षणीय • ९ 'धन धन धनम्' इत्यनुकरणशब्द, पक्षे,-वित्तम्

१ मनाक्प्रियम् २ भ्रुकुटिमोटनेन वक्रम् ३ भक्ता सेवकास्तेषा द्वेष, पक्षे,-भक्तमन्न तद्वेष ४ जडेषु मूर्खेषु प्रीति, (पक्षे डलयो सावर्ण्यात्) जले रुचि. ५ गुरूणा पित्र। दीनामुल्लङ्घने, पक्षे,-गुरु यल्लङ्घनमुपवासस्तस्मिन्. ६ कटुभाषिण्वम्, पक्षे,-कटुत्वम्. ७ अविषमे ८ आकाशे चरन्नपि ९ विलक्षण १० राहोः ११ महताबाहुवदाचरति १२ भयत्रासादिभि १३ झटिति.