सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

लक्ष्मीस्वभावः	६३

किं कथयामि ते गुणान् । अनुरज्यसि हा जडे जने गुण- गौरवे पुरुषे विरज्यसि ॥ २० ॥ वीक्षितानि तव वारिधि- कन्ये यत्र पालितजगन्ति लगन्ति । चित्रमत्र च परञ्च च देहो देहिशब्दमपहाय चकास्ति ॥ २१ ॥ यद्वदन्ति चप- लेत्यपवादं नैव दूषणमिदं कमलायाः । दूषणं जलनिधेर्हि भवेत्तद्यत्पुराणपुरुषाय ददौ ताम् ॥ २२ ॥ चाञ्चल्यमुच्चै- श्श्रवस्तुरगात्कौटिल्यमिन्दोर्विषतो विमोहः । इति श्रिया- शिक्षि सहोदरेभ्यो न वेद्मि कस्माद्गुणद्विरोधः ॥ २३ ॥ श्वश्रू विना वृत्तिरिह स्वतन्त्रा प्रायः स्नुषाणामपवादहेतुः । यद्वाणि लोके रमया विहीना सतीमपि त्वामसतीं वदन्ति ॥ २४ ॥ उत्साहसपन्नमदीर्घसूत्रं क्रियाविधिज्ञं व्यसने- ष्वसक्तम् । शूरं कृतज्ञं दृढसौहृदं च लक्ष्मीः स्वयं याति निवासहेतोः ॥ २५ ॥ हालाहलो नैव विषं विषं रँमा जनार्द- पर व्यैत्ययमत्र मन्यते । निपीय जागर्ति सुखेन तं शिवः स्पृशन्निमा मुह्यति निद्रया हरिः ॥ २६ ॥ तापापहे सुहृदये रुचिरे प्रबुद्धे मित्रानुरागनिरते धृतसद्गुणौघे । स्वाङ्गप्रधानप- रिपूरितषट्पदोघे युक्तं तवेह कमले कमले स्थितियत् ॥२७॥ रत्नाकरस्तव पिता कमले निवासो भ्राता सुधामयतनूः पतिरौदिदेवः । केनापरेण कमले बत शिक्षितानि साङ्ग- शृङ्गकुटिलानि विचेष्टितानि ॥ २८ ॥ लक्ष्मि क्षमस्व वच- नीयमिदं दुरुक्तमन्धीभवन्ति पुरुषास्त्वदुपासनेन । नो चेत्कथं कमलपत्रविशालनेत्रो नारायणः स्वपिति पन्नगभो- गतल्पे ॥ २९ ॥ अँसौभाग्यं धत्ते परमसुखभोगस्पदंमय विचित्रं तद्गेहं भवति पृथुकार्तस्वैरमयम् । निविष्टं पत्यङ्के कलयति स कौन्तारतरण प्रसादं कोप वा जननि भवती यत्र तनुते ॥ ३० ॥ समुद्रस्यापत्यं प्रथितमहिमामुद्रित- भुवः स्वसा प्रौलेयांशोर्न्नयनशिरोधामवसतेः । मुरैरा- तेर्योत्सत्त्वैरसिरुहकिञ्जल्कानिलया तथापि श्री स्त्रीत्वात्प्रकृ- तिचपलाऽऽलिङ्गति खलान् ॥ ३१ ॥ तीक्ष्णादुद्विजते मृदौ परिभवत्रासान्न सत्तिष्ठते मूर्खान्द्वेष्टि न गच्छति प्रणयिता- मत्यन्तविद्वत्स्वपि । शूरेभ्योऽप्यधिकं बिभेत्युपहसत्येकान्त- भीरूनपि श्रीर्लब्धप्रसरेव वेश्यैववनिता दुःखोपचर्या भृशम् ॥ ३२ ॥ कस्यैचित्कपटाय कैटभरिपुः पीठदीर्घालया देवि त्वामभिवाद्य कुप्यसि न चेत्तत्किंचिदाचक्ष्महे । यत्ते मन्दिरमम्बुजन्म किमिदं विद्यागृहं यच्च ते नीचान्नीचतरो- पसर्पणमपामेतत्किमाचार्यकम् ॥ ३३ ॥ पद्मे मूढजने ददासि विभवं विद्वत्सु किं मत्सरो नाहं मत्सरिणी न चापि चपला नैवास्ति मूर्खे रति । मूर्खेभ्यो द्रविणं ददामि नितरां तत्कारणं श्रूयता विद्वान्सर्वगुणेषु पूजिततनुर्मूर्खस्य नान्या गतिः ॥ ३४ ॥ तिर्यक्त्वं भजतु प्रतारयतु वा धर्मक्रियाकोविदं हन्तु स्वा जननीं पिबत्वपि सुरा शुद्धा वधूमुज्झतु । वेदान्निन्दतु वा हिनस्तु जनतां किं वाऽनया चिन्तया लक्ष्मीर्यस्य गृहे स एव भजति प्रायो जगद्व- न्द्यताम् ॥ ३५ ॥ आलस्यं स्थिरतामुपैति भजते चापल्य- मुद्योगिता मूकत्वं मितभाषिता वितनुते मौढ्यं भवेदार्जवम् । पात्रापात्रविचारणाविरहिता यच्छत्युदारामता मातर्लक्ष्मि तव प्रसादवशतो दोषा अमी स्युर्गुणाः ॥ ३६ ॥ हे लक्ष्मि क्षणिके स्वभावचपले मूढे च पापेऽधमे न त्वं चोत्तमपात्रमिच्छसि खले प्रायेण दुश्चारिणी । ये देवार्चन- सत्यशौचनिरता ये चापि वर्मे रतास्तेभ्यो लज्जसि निर्दये गतमतिनाचो जनो वल्लभः ॥ ३७ ॥ नाहं दुश्च- रिणी न चापि चपला मूर्खो न मे रोचते नो शूरो न च पण्डितो न च शठो हीनाक्षरो नैव च । पूर्वैस्सिन्कृतपुण्य- योगविभवो भुङ्क्ते स मे सत्फलं लोकाना किमबद्धता सखि पुनर्द्वेष्टा परा संपदम् ॥ ३८ ॥ हन्तुर्बन्धुजनान्धनाधर्मेंन- धान्गन्तु परस्त्रीशत रन्तुर्जन्तुविहिँसकैः सह जनैः सतु- ष्यतो वञ्चनैः । वक्तुर्वतीक्षणमयुक्तमेव वचन पैक्तुर्मित चौदन नित्यं नृत्यसि मन्दिरेषु कमले कॅल्यं तवैतन्मतम् ॥ ३९ ॥ यत्राभ्यागतदानमानचरणप्रक्षालन भोजन सत्सेवा पितृदेवतार्चनविधिः सत्यं गवा पालनम् । धान्या- नामपि सग्रहो न कलहश्चित्तानुरूपा प्रिया हृष्टा प्राह हरि वसामि कमला तस्मिन्गृहे निश्चला ॥ ४० ॥ येषामन्यै- कलत्रदर्शनकलाव्युत्पत्तिशून्ये दृशौ मूढ ह्रुच्च परार्थचिन्तन- विधौ मिथ्यात्वभिज्ञ मुखम् । अप्राज्ञातपशून्बुभुक्षितशिशून्- श्रोदकैस्ताम्यतस्तेषा लक्ष्मि गृहान्दशापि भयभीतेवेह नो वीक्षसे ॥ ४१ ॥ नो जानाति कुलीनमुत्तमगुण सत्त्वान्वितं धार्मिकं नाचारप्रवर्ण न कार्यकुशल न प्रज्ञयालंकृतम् । नीचं क्रूरमपेतसत्त्वमदय यस्मादिय सेवते तद्वंशाद्युगुण पेयोधिसुतया लक्ष्म्या प्रमाणीकृतम् ॥ ४२ ॥ पीतोऽग-

---

पादटिप्पण्यः (Footnotes)

वामभागस्थ-पादटिप्पण्यः : १ लक्ष्म्या २ नारायणाय, पक्षे,-वृद्धाय ३ विषभेद ४ लक्ष्मी ५ विपरीतभावम् ६ चन्द्र ७ नारायण ८ हरिणशृङ्गवद्रकाणि ९ सर्पशरीरशय्यायाम् १० हे जननि, भवति यत्र यस्मिन्पुरुषे प्रसाद तनुते करोत्यसौ पुरुषो भाग्यमैश्वर्यं धत्ते यत्र कोप तनुते सोऽसौभाग्य सौभाग्याऽभाव धत्ते अय प्रसादविषय परंमसुखभोगा नामास्पदम् अय कोपविषय परमत्यन्तमसुखभोगास्पदम् भवतीति शेष ११ तस्य पूर्वोक्तस्य पुरुषस्य गेह विविधचित्रयुक्त तथा पृथु महत्कार्तेस्वरं स्वर्णे तन्मय भवति, पक्षे,-चित्ररहित तथा पृथुकाना बालानामन्नाभावप्रयुक्तैनातस्वरैण प्रचुरम् १२ सुवर्णमयम् १३ सपूर्वोक्त पुरुष कान्ताया रत रमण तदेव रण युद्धम्, पक्षे,- कान्तार दुर्गमारण्य तत्तरण कलयति १४ चन्द्रस्य १५ विष्णो

दक्षिणभागस्थ-पादटिप्पण्यः : १ वैश्या २ प्रिय ३ निष्पापाम् ४ प्राणिविघातकै ५ अयोग्यम् ६ मितपचम् ; कृपणमिति भाव ७ क्षिप्रकारकम् ८ परस्त्री ९ पयो नीचैरेव गच्छति, समुद्रे क्रूरजलचरा प्रसिद्धा, अत एव सिद्धमस्य साधकत्वम् ।