भारतकोश
सुश्रुत संहिता

सुश्रुत संहिता

Sushruta Samhita

महर्षि सुश्रुत (व्याख्याकार: अत्रिदेव गुप्त) द्वारा

स्रोत: मोतीलाल बनारसीदास - अत्रिदेव गुप्त कृत हिन्दी व्याख्या · मोतीलाल बनारसीदास, वाराणसी (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished872 पृष्ठ

पृष्ठ 234, कुल 872 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 234

१८8 सुश्रतसं हिता । [ भ० ४६ ॥

मोठ- कृमि को उदज्ञ करते है, कलाय (मटर) वायु को गुक्रारमरीगुल्म निषूद नश्च ।

बद़ाते हं ॥२०] साग्राहिकः पीनसकासहन्ता ॥३५७॥ आढकी कफपित्तघ्नी नातिवातप्रकोपणी । कुरतथी--उष्णवीय, कषायरस, विपाक मे कटु, कफ

अरहर-कफ-पित्तनाञ्क, वायु को थोड़ा प्रकुपित करती हे | शुक्र, अश्मरी रुल्मना्क; संग्राही, पीनस - एवं |

वातलाः शीतमधुराः सकषाया विरूक्षणाः ॥२५॥ काखनाशक हँ ॥२७॥

कफशोणितपित्तप्नाश्चणकाः पुंत्वनाशनाः । आनाहमेदोगुदकीखहिक्का-

त एव धृतसंयक्ताखिदोषशमनाः परम्‌ ॥२२॥ सापः शोणित पित्तच्च ।

चने के गुण--वातनाशचक) शीतवीयं, मधुर, कषाय्रस, कफस्य हन्ता नयनामयष्नो

रुख, कफनाशक, रक्त-पित्तनाशक; पुंस्त्व (पुरषत्व) नाशक विशेषतो वभ्य्ङ्कखत्थ उक्तः ॥३८॥

हे । चनो को यदि घी के साथ मिलाकर वरता जये तो त्रिदोष वन्‌ कुरुत्थी (च।कसू)-- यानाह (अफारा), मेद, गुदकील

नाशक होते हं ।॥३१,२२॥ (अश), दिचकौ--श्वासरोग नाशकः रक्तपित्तकारक, कफनाशक

हरेणवः सतीनाश्च विज्ञेया बद्धवचंसः । अध्चिरेगों को खाघकर नष्ट करती है ॥३८॥

छते अद्गमसुराभ्यामन्ये स्वाध्मानकारकाः-॥ २२ ईषत्कषायो मधुरः सतिक्तः

रेणु ओर खतीन--मल को रोके हं । भए ओर मद्र साग्राहिकः पित्तकरस्तथोष्णः |.

को छोड़कर सब वैदर (दाल) आध्मान (पर मे अफारा) उन्न तिधा ल |

करते है, (भृङ्घ-मसूर थोड़ा आध्मान उन्न करते दँ) ॥१३।। न

माषो गुरुभिन्नपुरीषमूत्रः (व |

स्निग्धोष्णवरृष्यो मधुरोऽनिरष्नः । .मर्मघाज्नन्‌।~लपमू स्त्वच्योऽथ केश्योऽनिख्हा गुरुश्च ।

तिल- कुक कषाय-अनुरख, मधुर, ईषत्‌ तिक्त, सं्राही,

पित्तकारक, उष्ण, विपाक मे मधुर, बल्कारक, स्निग्ध, तरण प्र

लेप करने के व्यि हितकारी है| दान्तों के ल्थि हितकारी,

अग्निजनक, मेधाजनक; मूत्र को थोड़ा बढाता द, दूधवधक,

बालों के लियि हितकारी, वायुनाशक ओर गुर हे ॥३६॥

संतर्पणः स्तन्यकरो विशषाद्‌

बलप्रदः शुक्रकफावहश्च 11३४)

माष (उडद)-गरु, मलमूत्र को प्रदत्त करलेवाठे, स्निग्ध;

उष्ण, इष्य (शुक्रवधंक), मधुरः वायुनाशकः; सन्त५क, (तपि-

कारक), दुग्धवधक, खासकर बल्वधकः; शुक्रप्रवत्तंक एवं कफ

प्रवत्तक हँ ।1 ३४ कषायथावान्न पुरीषभेदी तिरेषु स्॑ष्वसितप्रधानो

` न मूत्रलो नैव कफस्य कतौ । मध्यः सितो हीनतरास्तथाऽन्ये ॥४०॥

स्वादुर्विपाके मधुरोऽख्सान्द्रः ्‌ तिलो मे कारे तिर खबसे अधिक श्रेष्ठ है, सफेद तिक

मध्यम ओर अन्य (हरे, पीठे, खा) दीन गुणवाे हें ॥४०॥ ` संतपेणः स्तन्यरुचिप्रदश्च ॥२५॥। यवः कषायो मधुरो हिमश्च - राजमाष (अल्खान्द्र)-कषायरस होने से- मर का बिरेचक नदीं, मत्र मी नहीं, कफ को उतपन्न नहीं करता, कटुविपाके कफपिन्तहारी ।

मधुरविपाक, मधुररख, सन्तपण (वरपिकारक), दुग्धवर्धक ओर व्रणे तु पथ्यस्तिख्वच्च नित्यं - ` =

खचि कारक है । (कफर होने से अद्ष्य मी है) ॥३५॥ यौ प्रबद्धमूत्रो बहुवातव चोः ॥४१॥

| माषैः समानं फएठमात्मगुप्र- “ स्थेयोम्निमेधारवरवणेङ्च्च

ह | मुक्तं च काकाण्डफरं तथव ¶ । ` सपिच्छिखः स्थुरुविरेख नश्च ।

आत्मगुसा (कच) ओर काकाण्डफल (शक-शिम्बी) के मेदोमरत्तडहरणोऽतिरूश्चः | | गुण भी माष (उन्द्‌) केख्मान ह । _ ` प्रसादनः शोणितपिन्तयोश्च ॥४२॥।

` आरण्यमाषा गुणतः प्रदिष्टा सि 8 यव-जौ कषाय, मधुर, शीतवीर्यं, विपाक मे कड, रक्ताः कषाया अ वदा्दनश्च ॥२३६॥ पित्तनाशक, ब्रणरोग मे छेपन्‌ के ल्यि पथ्य (बात, पित्त, 42

जज्गरी उद़द्‌--रूख, कषायरख ओर अविदाही होते ह | जन्य वरणो म तिर के समान पथ्य दै), मूल कोः कम करेवा (अन्य उदो कौ उपे से) ॥२६॥ | | (इसौष्यिपरमेहरोगियो के छथि पथ्य), कुकिवाव जीर मछ.

उष्णः कुर्त्थो रसतः कषायः अरि वण बढाता हे । स्थिरेता (आयु कौ), अग्नि-मेधा-परर र - कटुर्विपाके कफमारतष्नः । - ` । को वदता ३ | कछ पिच्छिल दै ओौर सथू का कर्षण (पत)