सुश्रुत संहिता
Sushruta Samhita
महर्षि सुश्रुत (व्याख्याकार: अत्रिदेव गुप्त) द्वारा
स्रोत: मोतीलाल बनारसीदास - अत्रिदेव गुप्त कृत हिन्दी व्याख्या · मोतीलाल बनारसीदास, वाराणसी (उद्गम)
पृष्ठ 49, कुल 872 में से
संदर्भ में पढ़ेंN श्रीनिर्णयचर्या ॥
सुश्रुतसंहिता
सूत्रस्थानम्
प्रथमोऽध्यायः
अथोतो वेदोक्तिसंध्योर्येन्यदयाख्याम् ॥ १ ॥ एथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥ २ ॥
अब इसके आगे 'वेदोक्तिसं' नामक अध्याय की व्याख्या करने— जैसा कि भगवान् धन्वन्तरि ने कहा था ॥ १ ॥
यत्तस्य—वेदोक्तिसं के अभिप्राय आयुर्वेदोक्तिसं का है। यथा—“तस्यानुकृष्टुमतेमो वेदो वेदविदा मतः—” चरक में आयुर्वेद की उत्पत्ति के सम्बन्ध में स्पष्ट किया है, कि—
“न द्राक्षुर्वेदस्याभ्योत्पत्तिस्फलदभ्यं, अन्यत्रात्रयोशोपदे- वाभ्यामि ॥ एतेहे ह्यमधिकृत्योत्पत्तिमुपदिशन्त्येके ॥” च० सू० अ० ३० ॥ २७ ॥
भगवान् बालक का अभिप्राय—अतिशये जनवान् पुरुष से है, जैसा कि भगवान् का उल्लेख किया है—
उत्पत्तिकारणं चैव भूतानामागतं गतिम् । चैत्ति विद्यामविद्यां च स श्रेयं भगवदिति ॥
अथवा इसका दूसरा अर्थ—समस्त परवर्य, यथा, श्री आदि से युक्त को भगवान् कहा है। क्योंकि योगपुरुषों का यही परवर्य है—जैसा कि चरक में कहा है—
आवेशभतसौ मानमर्थात्तौ हृन्दतः क्रिया । दृष्टिः श्रोत्रं स्मृतिः कान्तिषिष्ठतश्चाप्यदण्डानम् ॥
१ भगवान् का लक्षण— भुजपातः, भुजनाञ्चैव धारणादव्यवहृतिः । द्रुवस्थानं समुदितम्— ॥ ३० सू० अ० ३ ॥
अथवा—यथा भुजपातः भुज संहरणं विद्योयते । उपहाय तक्षदयनिस्तृषिण उपहाः कृतः ॥ ४ ॥ चरक सू० अ० ३० ॥ २८ ॥
हिरण्यशना चोत्थि—फलां को भुजके के लिये-भुज की उपहाय होते हैं, यही पर शरीर को झुकाने के लिये भुज लाहिये।
इत्युक्तेष्वेमाख्याते योगिनो वृद्धेभ्यवसम् । शुद्धकृत्वसमाधानात् तत् संयमुपजयते ॥
चरक सू० अ० ११३० ॥ २९ ॥
परवर्यस्य समस्तस्य माहात्म्य-यशसाः प्रियः । वेमास्यथ प्रयत्नस्तदपण्णा भग इतीडना ॥
मानुषमताः ।
धन्वन्तरिः—धनुः सत्यं, वरयान्तिष्विचिन्ति गृह्णतेति फल- स्तरीः—शब्द मात्रा के पारंगत होने से 'धन्वन्तरि' ।
विशेष मन्तःय—यह सुश्रुत संहिता श्री नारायण (प्रति- हरेर्ज्योतिषो नारायण एव० ड० टी०) द्वारा प्रतिसंस्कृत (सम्पादित) है और प्रतिसंस्कृत ग्रन्थ में ४ प्रकार के सूत्र या वाक्य रहते हैं अथवा यों कहिये कि प्रतिसंस्कृत ग्रन्थ ४ प्रकार के वाक्यों से भरपूरित होता है, यथा—१—गुरुमत्र = आचार्य की वाक्य, २—शिष्येभ्यः या श्रेता की वाक्य (प्रश्न), ३—प्रतिहरेर्यकां का सूत्र जैसे यहाँ तथा वहाँ वहाँ “यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः” आदि ३ और ४—एकीय सूत्र अर्थात् किसी एक ऋषि (आचार्य) का मत, जिसका सुन न मानते हो परन्तु कुछ अवश्य मानते हो या उसमें उपवेष्टि हो, या सत्यांश हो, यथा—श्लो० स्थान० अ० ३ में रामसमभव में ऋषियों के अनेक मतों का वर्णन तथा श्लो० अ० ६ में “तत्र केचिद् आहुः” और यत्र तत्र “यद् आहुः एते” “इति केचित्” आदि वाक्य । इस प्रकार उनके चार प्रकार के वाक्यों से भरपू- रित ग्रन्थ सुगम, सरल एवं संक्षिप्त होता है ॥ ३ ॥
अथ सलु भगवन्तमप्यवरस्यपिगणपरिवृतमोक्षमस्य कागिराज दिवोदास धन्वन्तरिस्मोपधेनवचेतरेणीरधो- ष्टोषावतकरवीर्य (२) गोध्रुरक्षितसुश्रुतप्रभृतय उच्युः ॥३॥
देवताओं में श्रेष्ठ, ऋषियों के समूह से घिरे, वानप्रस्थाश्रम में रहते हुए—कागिराज, भगवान्, दिवोदास धन्वन्तरि की
१ जगदर्यसाम्नाद् भगवन्तः-तस्यान्तो व्याधिः प्रका- तस्यसम्भटकोऽयमः, तस्यातिः स्याप्यकालमुपनिवशतान् ॥
आयुष्यते ।