सुश्रुत संहिता
Sushruta Samhita
महर्षि सुश्रुत (व्याख्याकार: अत्रिदेव गुप्त) द्वारा
स्रोत: मोतीलाल बनारसीदास - अत्रिदेव गुप्त कृत हिन्दी व्याख्या · मोतीलाल बनारसीदास, वाराणसी (उद्गम)
पृष्ठ 500, कुल 872 में से
संदर्भ में पढ़ें४४४
सुश्रुतसंहिता
[ अ० १४ ]
उदर रोगी-गुरु, अभिष्यन्दि, लूख, विदाही, स्निग्ध पदार्थ मांस, स्नान, अवगाहन को छोड़ देवे। शाली, सांठी, जौ, गेहूँ, नीवार को सदा खाये ॥४॥
तत्र वातोदरिणं विदारिगन्धादिसिद्धेन सर्पिषा स्नेह-यित्वा, तिल्वकविपक्वेनानुलोम्य, चित्राफलतैलप्रगाढेन विदारिगन्धादिकषायेणास्थापयेदनुवासयेच्छ, साल्वणेन चोपनाहयेदुदरं, भोजयेच्चैनं विदारिगन्धादिसिद्धेन क्षीरेण जाङ्गलरसेन च, स्वेदयेच्छाभीक्ष्णम् ॥५॥
उनमें वातोदर रोगों को विदारिगन्धादि गण से सिद्ध घृत से स्नेहन देकर, तिल्वक से पकाये घी से विरेचन देकर, विदारिगन्धादि के कषाय में एरण्ड तैल प्रचुर मात्रा में मिलाकर आस्थापन और अनुवासन देवे। उदर पर साल्वण उपनाह बाँधे। विदारिगन्धादि से सिद्ध दूध से या जाङ्गलमांस-रस से इसको भोजन कराये। बार-बार स्वेद देवे।
वि० मन्तव्य—साल्वण उपनाह चि० अ० ४ श्लो० १४-१५ में देखिये ॥५॥
पित्तोदरिणं तु मधुरगणविपक्वेन सर्पिषा स्नेह-यित्वा, श्यामात्रिफलात्रिवृद्धिपक्वेनानुलोम्य, शर्करामधु-घृतप्रगाढेन न्यग्मोधादिकषायेणास्थापयेदनुवासयेच्छ, पायसेनोपनाहयेदुदरं भोजयेच्छैनं विदारिगन्धादिसिद्धेन पयसा ॥६॥
पित्तोदर रोगी को काकोल्यादि मधुर गण से पकाये घृत से स्नेह करके, निशोथ से पकाये घी से विरेचन देकर, न्यग्मोधादि गण के कषाय में प्रचुर मात्रा में, शर्करा, मधु, घृत मिलाकर आस्थापन और अनुवासन देवे। उदर पर खीर बाँधे। विदारिगन्धादि गण से सिद्ध दूध से इसको खिलाये ॥६॥
श्लेष्मादरिणं तु पिप्पल्यादिकषायसिद्धेन सर्पिषोप-स्नेह, स्तुहीक्षीरविपक्वेनानुलोम्य, त्रिकटुकमूत्रक्षारतैल-प्रगाढेन मुष्ककादिकषायेणास्थापयेदनुवासयेच्छ, शणत-सीधातकीकिण्वसर्पमूलबीजकल्कैक्षोपनाहयेदुदरं, भोज-येच्छैनं त्रिकटुकप्रगाढेन कुलस्थयूषेण पायसेन वा, स्वेद-येच्छाभीक्ष्णम् ॥७॥
कफोदर रोगी को पिप्पल्यादि कषाय से सिद्ध घृत से स्नेहन करके, स्तुही दूध से पकाये घी से विरेचन देकर, मुष्क-कादि गण के कषाय में त्रिकटु, गोमूत्र, यवक्षार, तैल प्रचुर मात्रा में मिलाकर आस्थापन और अनुवासन वस्ति देवे। सन, अलसी, घाय के फूल, सुराबीज, सरसों, मूली के बीज इनके कल्क से उदर पर उपनाह करे। त्रिकटु बहुत कुलस्थी के यूष से या खीर से इसको भोजन खिलाये। बार-बार स्वेद देवे ॥
दूष्योदरिणं तु ब्रह्माख्याय समलाशङ्खिनीस्वरससि-द्धेन सर्पिषा विरेचयेन्मासमर्थमासं वा, महावृक्षक्षीरसु-
रागोमूत्रसिद्धेन वा; शुद्धकोष्ठं तु सद्योत्तमभ्रमारकगुञ्जाका-कादनीमूलकल्कं पाययेत् ; इक्षुकाण्डानि वा कृष्णसर्पेण दंशयित्वा भक्ष्येद्वल्लीफलानि वा, मूलजं कन्दजं वा विषमासेवयेत् तेनागदो भवत्यन्यं वा भ्रावमापद्यते ॥८॥
दूष्योदर रोगी को असाध्य कहकर समला, शंखिनी, इनके स्वरस से सिद्ध घृत से एक मास तक या पन्द्रह दिन विरेचन देवे। थोर का दूध, सुरा, गोमूत्र में सिद्ध घृत से विरेचन देवे। कोष्ठ शुद्ध हो जाने पर मद्य के साथ, कनेर, रत्ती, काकादनी, इनके मूल के कल्क को पिलाये। अथवा गन्ने के टुकड़े को काले साँप से कटवाकर या, ककड़ी, खीरा आदि साँप से कटवाकर खिलावे। मूलज या कन्दज विष का सेवन करे। एवं इससे या तो रोगी नौरोग हो जाता है, या मर जाता है।
“क्रियातीते त्रिदोषे च जठरे चोपशाम्यति । श्वातीन्समुद्भूदो दारुगन्धाहाणान् वृषतीन् गुरुन् ॥ अनुज्ञाप्य भिषककर्म विदध्यात्संशयं व्रुवन् ॥ अक्रियायां भ्रुवो मृत्युः क्रियायां संशयो भवेत् ॥ एवमाख्याय तस्यैदमनुज्ञातः सुहृदगणैः । पानभोजनसंयुक्तं विषमस्मै प्रदापयेत् ॥
यस्मिन्वा कुपितः सर्पां विख्येज्जि फले विषम् । तद्भोजयेदुदरिणं प्रविचार्य भिषग्वरः । तेनास्य दोषसंघातः स्थिरो लीनो विमार्गणः ॥ विषेणाशुप्रमास्थित्वात् आशुभिन्नः प्रवर्त्तते । विषेण हृतदोषं तं शीताम्बु परिषेचितम् ॥” चरक । वि० मन्तव्य—इसके नीचे लिखे चरकोक्त सन्दर्भ को पूर्णरूप से देखिये। च० चि० अ० १३ में ॥८॥ भवति चात्र—
कुपितानिलमूलत्वात् संचितत्वान्मलस्य च । सर्वोदरेषु संसन्ति बहुशस्तवनुलोमन्तम् ॥९॥
इस विषय में श्लोक है—उदर रोगों में मुख्यकारण कुपित वायु तथा मलों का एकत्रित होना है। इसलिये सब उदरों में बहुत बार विरेचन देना उत्तम माना जाता है, बहुत बार विरेचन देवे।
अतिसंचितदोषाणां, पापं कर्म च कुर्वताम् । उदराण्युपजायन्ते मन्दाग्नीनां विशेषतः ॥ मलवृद्धया प्रवर्त्तन्ते विशेषेणोदराणि तु ॥
चरक० चि० अ० ११ ॥९॥ अत ऊर्ध्वं सामान्ययोगान् वदयामः । तद्यथा—एरण्ड-तैलमहरहर्मांसं द्रौ वा केवलं मत्रयुक्तं क्षीरयुक्तं वा सेवे-तोदकवर्ज्जी, माहिषं वा मत्रं क्षीरेण निराहारः समरात्रम्, उर्ध्वक्षीराहारो वाऽन्तवारिवर्ज्जी पक्षं, पिप्पली वा मांसं पूर्वोक्तैन विधानेनासेवेत्, सैन्धवाजमोदायुक्तं वा निकुम्भ-तैलम्, आद्रं शृङ्गवेररसपात्रशतसिद्धं वा वातशुल्लेखवर्ष्यं, तैलम्, आद्रं शृङ्गवेररसपात्रशतसिद्धं वा वातशुल्लेखवर्ष्यं, शृङ्गवेररसविपक्वं क्षीरमासेवेत्, चण्डशृङ्गवेरकल्कं वा