सामग्री पर जाएँ
भारतकोश
सुश्रुत संहिता

सुश्रुत संहिता

Sushruta Samhita

महर्षि सुश्रुत (व्याख्याकार: अत्रिदेव गुप्त) द्वारा

स्रोत: मोतीलाल बनारसीदास - अत्रिदेव गुप्त कृत हिन्दी व्याख्या · मोतीलाल बनारसीदास, वाराणसी (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished872 पृष्ठ

पृष्ठ 674, कुल 872 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 674

` ~ षट

४. ॥

सर्पिः पेयं फट तैल्वकं बा

पेयं वा स्यात्‌ कैवं यत्‌ पुराणम्‌ ।

~ फलघृत, तिल्वकधृत (खंशोधनघत) पीये, या ॒पुरातनध॒त पीये]

| दोषेऽधस्ताच्छक्तिकायामपास्ते

शीतेद्रन्यैरञ्जनं कायंमाय ॥१४।

शुक्तिका मे विरेचन द्वारा दोषों को नीचे से निकालकर

तुरन्त शीतल द्रव्यो से अंजन करे 1} ९४॥

वदूय' यत्‌ स्फाटिकं वेद्रमं च , स।क्त गाह्खं राजत ज्ञातङ्कम्भम्‌ । चण सुमं रशकेराक्ोद्रयुक्तं `

शक्ति हन्यादञ्नं चेतदाश ॥११५॥ “ विल्लोर, स्फयिकं (मणि); मू गा, मोती, . शंख, सुवण चांदी इनका. सूर्म चूण करके (धिसकर)-शकरा मधु मिलाकर ` अंजन करने से शुक्ति शीघ्र नष्ट होती है ॥१५॥

युञ्ज्यात्‌ सर्पिधूमद्जीं नरस्तु

शेषं कुयो रक्तपित्तं विधानम्‌ । ~ यच्चैवान्यत्‌ पित्तहच्चापि सवं तद्वीसप पेत्तिके वे दिघानम्‌ ॥१६॥। धूमदशो रोगी घी का उपयोग करे, रक्तपित्त की चिकित्सा ब्रते । पित्तनाशक जो अन्य चिकित्सा रै. वह करे पित्तजवी . ` सप को विधि बरते ॥१६॥

इति सुश्ुतसंहितायाघुत्तरतन्तान्तगते ~ शालाक्यतन्ते पित्तामिष्यन्दप्रतिषेधो नाम दशमोऽध्यायः ॥१०॥

एकादशोऽध्यायः

अथातः इरष्माभिष्यन्दभ्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ॥१॥ यथोवाच भगवान्‌ धन्वन्तरिः 11२॥ अब इसके आगे शठेष्माभिष्यन्द्‌ अरतिषेध का व्याख्यान करगे-जेखा कि मगवान्‌ धन्वन्तरि ने कदा था ॥१,२॥ स्यन्दाधिमन्थौ कफजं पबद्धौ जयत्‌ सिराणोमंथ मोक्षणेन ॥| स्वेदावपीडाञ्जनधूमंसेकम्ररेपयोगेः कवख््रहेश्च ॥३॥ ~“ ~ रूधेस्तथाऽऽ्च्योतनसेविधाने- (= स्तथेव रुक्षः पुटपाकयोगैः। (^ ~ उयदाख्यदाच्चाप्यपवपंणान्ते. र: प्रातस्तयोस्तिक्तघतं पश्नस्तम्‌ ॥४॥

छलेष्मणो नव करोति द्धम्‌ ।

कफजन्य अभिष्यन्द्‌ ओर अधिमन्थ के .बहुत वदु जाने | पर.सिरामक्ष करके इनको चान्त करे । स्वेदन, अवपीडन

अजन, धूम, परिषिक, प्रच एवं कवलग्रह वरते 1 रुक्ष आश्च्यो

सुश्रतसंहिता

| मेनसिल, (३) चमेली क पूल, करंज, संहांजने के

|.ओर लहसुन सव समानभागे लेकर पानी से -पीखक ४।६९ || | | रोगो मे खुद्धमान्‌ अंजन करने के वि इनसे वत्ति बनाय ।

.. *" न नामिः

५ < ^

1 “वे नि

॥ ४. + ' -/3। ज

( ३ ॥ +

च ५ न ॥ # च अह ४

१ ¶ ॥ हि ५

| 1

अन्तर से, प्रातःकाल मे तिक्तघृत का पान उत्त है | पान कफ कौ चद्धि नहीं करता, वह वरते ॥ ३.४]; कुट न्नटास्फोट फणिञ्च विल्व पत्तरबिल्वककपित्थभङ्गे; ॥५॥ स्वेद विदध्यान्‌ अथवाऽनुखेपं

बरहि एराण्ठीयुश्काष्टक्ुषठैः । कुट्ट (कवडी मोथा या तगर), आस्फोट (आोत सारिवा), फणिञ्क्चक (मरवा), बिल्व, पत्तर (मल्टी) पि आक, केथ इनके पत्तों से स्वेद देवे अथवा-बाल्क, सट, देवदारु, ओर कूठ से केप क सिन्धत्थहिङ्ग्चिषरामधक- ` प्रपण्डरीकाञ्जनतुत्थताग्रेः ॥६॥ पिज छनान्जनवतेयः स्यु पथ्याहरिद्रामधुकाज्ञनेवा।

त्रीण्युषणानि त्रिफला हरिद्रा विखङ्गसारश्च समानि च स्युः ॥७॥ वर्हि्ठुष्टामरकाष्टशङ्ख

पाठानख्न्योषमनः जिखाश्च । पिष्ठाऽम्बुना वा कुघुमानि जाति- । करञ्जरोभाञ्जनजानि युञ्ज्यात्‌॥८॥ | फलं प्रकीयोदथत्राऽपि शिभो । पुष्पं च तुल्यं चहतीद्वयस्य । रसाञ्जनं सेन्धव चन्दनं च | ५ - ~ -मनः शिरा छ्ञनं च तुस्यम्‌ ॥९॥

पिष्ठाञ्ज्ञनाथं कफजेष धीमान्‌ _ ५५ | वतींविदध्यान्नयनामयेष।. ˆ | सन्धव, दीग, त्रिफला, महमा, प्रपौण्डरीक, अंजन) द

५ |

.ताम्रचूणं (या ताश्नपाज मे) इनको जल में पीसकर वरसि बनाय। | \ अथवा, दर, हल्दी, सेठी, सुरमा इनको. जल मे पीप |

वत्ति बनाकर अंजन करे । ˆ (८ पाच योग-(१) त्रिकटु, त्रिफला, हल्दी, वाथविडंग ये समा |

ग्‌, (२) बालकं, कूट, देवदार, शंख, . पांडा, ५ |

| करंज के फल, सदहजन्‌ के फर, कटेरी ओरं बद्गीकटेरी के ¶" | समान भाग (५) रसौंत. ` सैन्धव, चन्दन, मनसि 6 | [

रोगे. बखासग्रथितेऽजनंज्ञःः ` - . | „ ““ . कतभ्यमेतत्‌ सुविशदधकीये ॥१०॥ 4

नीलान्‌ यवान्‌ गव्यपयोऽचुपीतान्‌

. ` शाकिनः शष्कतन्‌ न्‌ विदह्य । तथाऽजकार्फोत्तकंपिंस्थ ^ ९ 1.