सुश्रुत संहिता
Sushruta Samhita
महर्षि सुश्रुत (व्याख्याकार: अत्रिदेव गुप्त) द्वारा
स्रोत: मोतीलाल बनारसीदास - अत्रिदेव गुप्त कृत हिन्दी व्याख्या · मोतीलाल बनारसीदास, वाराणसी (उद्गम)
पृष्ठ 777, कुल 872 में से
संदर्भ में पढ़ेंअ० ४२ ]
उत्तरतन्त्रम्
७२१
पथ्याभिर्वा युतं चूर्णं गर्वां मूत्रयुतं पचेत् ॥१०॥ गुटिकास्तद्वनीभूतं दृक्त्वा खादेदभुक्तवान् । गुल्मप्लीहाग्निंसादांश्चा नाशयेत्पुरशेषतः ॥११॥ हृद्वोगं ग्रहणीदोषं पाण्डुरोगं च दारुणम् ।
पाठा, दन्ती, हल्दी, त्रिकटु, त्रिफला, चित्रक, सैन्धव, इन्द्रधव, प्रत्येक समानभाग, और सबके बराबर एक साल पुराना गुड़ मिलाकर खाये । अथवा सम्पूर्ण चूर्ण से आधे परिमाण में हरड का चूर्ण मिलाकर इसको (चार गुणे) गोमूत्र में एकाकर घट होने पर गोळियाँ बनाकर खाली पेट-बिना भोजन किये खाये । ये गोळियाँ गुल्म, प्लीहा, अग्निंसाद को निःसदेह नष्ट करती हैं । हृद्वोग, ग्रहणीरोग, भयानक पाण्डुरोग को नष्ट करती हैं ॥१५०,५२॥
सगुले सोत्रतेऽस्पन्दे दाहपाकहृगन्विते ॥१२॥ गुल्मे रक्तं जलौकोभिः सिरामोक्षेण वा हरेत् ।
शुल्कयुक्त, उन्नत हुए, स्पन्दन रहित (अचल), दाह, पाक, वेदना युक्त गुल्म में रक्त को जाँक या सिरामोक्षण से बाहर करे । (कफ जन्म गुल्म में अलाबु पान न करे) ॥५२॥
सुखोष्णा जाङ्कलरसाः सुस्निग्धा न्यक्कसैन्धवाः ॥१३॥ कटुत्रिकसमायुक्ता हिताः पाने तु गुलिमनाम् ।
गुल्म रोगियों को पीने के लिये जांगलमांस रस को घी आदि से भली प्रकार स्निग्ध करके, प्रसुर सैन्धव नमक, त्रिकटु मिलाकर, सुहाते गरम-गरम पिलाये । (जांगलमांसरस, जंघाल-विस्किर मांसरस) ॥५३॥
पेया वातहरैः सिद्धाः कौलस्थाः संस्कृता रसाः ॥१४॥ खलाः सपञ्चमूलाश्च गुलिमनां भोजने हिताः ।
भद्रदव्यादि वातहर द्रव्यों से सिद्ध कुलस्थी के रसों को घी आदि से संस्कृत करके देवे । बृहत्पंचमूल के साथ बनाये खल (कपित्थ दाडिम तक शाकादि से संस्कृत ) गुल्म रोगियों के भोजन के लिये हितकारी हैं ॥५४॥
बद्धवर्चाऽनिलानां तु सार्द्रकं क्षीरमिष्यते ॥१५॥ जिनको मल और वायु का अवरोध रहता हो, वे अदरख के साथ दूध भोजन में लें ॥५५॥
कुम्भीपिण्डेष्टकास्वेदान् कारयेत् कुशलो भिषक् । चतुर वैद्य स्वेद अध्याय में कहे कुम्भीस्वेद, पिण्डस्वेद, हृष्टकास्वेद करे ।
गुलिमनः सर्वं एवोक्ता दुर्विरेच्यतमा भृशम् ॥१६॥ अतश्चेतांस्तु सुविन्नान् संसनेनोपपादयेत् ।
मायः करके सभी गुल्मरोगियों को कठिनाई से विरेचन होता है । इसलिये इनका भलीप्रकार स्वेदन देकर, संसन विरेचन (अमलवेतस आदि) देवे ॥५६॥
विम्खापनाभ्यञ्जानानि तथैव दहनानि च ॥१७॥
उपनाहाश्च कर्तव्याः सुखोष्णाः साल्वणादयः । उद्वरोक्तानि सर्पाणि मूत्रवर्तिक्रियास्तथा ॥१८॥ लवणानि च योज्यानि यान्युक्तान्यनिलामये । विम्खापन, अर्धगं, दाहकर्म तथा साल्वण आदि सुहाते गरम उपनाह बांधने चाहिये, उद्वरोग में कहे वृत्त, मूत्र, वर्त्ति-क्रिया बरते । वातव्याधि में कहे लवण (पत्रलवण, स्नेहलवण, कल्याण लवण) देवे ॥५७,५८॥
वातवर्चोनिरोधे तु सामुद्रार्द्रकसर्पयेः ॥१९॥ कृत्वा पायी विधातव्या वर्तयो मरिचोत्तराः । वायु मल का अवरोध होने पर-समुद नमक सोंठ, सरसों, तथा मरिच की प्रसुर मात्रा मिलाकर वर्त्ति बनाकर गुदा में रखनी चाहिये ॥५९॥
दन्तीचित्रकमूलेषु तथा वातहरेषु च ॥६०॥ कुर्यादरिष्टान् सर्वाश्च श्लोकस्थाने यथेरितान् । सूत्रस्थान में कहीं विधि (विरेचन करण में) से दन्ती, चित्रकमूल एवं विदारीगन्वादि वातनाशक द्रव्यों से अरिष्टों को बनाये । (अथवा गुल्म अध्याय में कहे वृश्चिवाद्यरिष्ट विधि से अरिष्ट बनाये) ॥६०॥
खादेद्वाऽप्यङ्कुरान् भृष्टान् पूतीकनूपवृक्षयोः ॥६१॥ नाटाकरंज, अमलतास, इनके अंकुरों को (कोमल पत्तों को) घी में मलकर खाये ॥६१॥
ऊर्ध्ववातं मनुष्यं च गुलिमतं न निरूढयेत् । ऊर्ध्ववातयुक्त गुल्मरोगी को निरूढ वस्ति न देवे । पिवेत्त्रिवृत्रागर्वा वा सगुडां वा हरीतकीम् ॥६२॥ गुग्गुलुं त्रिवृतां दन्तीं द्रवन्तीं सैन्धवं वचाम् । मूत्रमद्यपयोद्वाक्षारसैर्बौध्य बठावञ्चम् ॥६३॥
निशोथ एवं सोंठ को या हरड को गुड़ के साथ खाये । गुग्गुलु, निशोथ, दन्ती, द्रवन्ती (मोगलाई एण्ड), सैन्धव, वच इनको मूत्र, मद्य, दूध, द्राक्षास्वरस, इनके साथ रोगी का बल-अवल देखकर देवे ॥६२,६३॥
एवं पीलूनि भृष्टानि पिवेत् सल्वणानि तु । घी आदि स्नेह में भूने पीलू को लवण मिलाकर मत्र-मद्य आदि के साथ खिलाये ।
पिप्पलीपिप्पलीमूलचः चित्रकसैन्धवैः ॥६४॥ युक्ता हन्ति सुरा गुल्मं शीघ्रं काले प्रयोजिता । आधमान आदि अवस्था में-पिप्पली, पिप्पलीमूल, द्रव्य, चित्रक, सैन्धव से मिलाकर दी हुई सुरा गुल्म को तुरन्त नष्ट कर देती है ॥६४॥
बद्धविणमारुतो गुल्मी सुञ्जीत पयसा यवान् ॥६५॥ कुल्माषान् वा बहुस्नेहान् भक्षयेन्नवणोत्तरान् । जिस गुल्मरोगी को मल-वायु का अवरोध रहता हो, वह