सामग्री पर जाएँ
भारतकोश
सुश्रुत संहिता

सुश्रुत संहिता

Sushruta Samhita

महर्षि सुश्रुत (व्याख्याकार: अत्रिदेव गुप्त) द्वारा

स्रोत: मोतीलाल बनारसीदास - अत्रिदेव गुप्त कृत हिन्दी व्याख्या · मोतीलाल बनारसीदास, वाराणसी (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished872 पृष्ठ

पृष्ठ 792, कुल 872 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 792

७३६

सुश्रुतसंहिता

[ अ० ४५ ]

अधःप्रवृत्तं वमनैरुध्वर्गं च विरेचनेः ।

जयेदन्यतरद्वादपि क्षीणस्य शमनैरसूक्त ॥१२॥

अधोगामि रक्तपित्त की वमनों से, ऊध्वर्गामि रक्तपित्त की विरेचनों से चिकित्सा करे । क्षीण-निर्वल पुरुष के ऊध्वर्गामि या अधोगामि किसी एक रक्तपित्त को शमन चिकित्सा से शान्त करे ॥१२॥

अतिप्रवृद्धदोषस्य पूर्व लोहितपित्तिनः ।

अक्षीणबलमांसाग्नेः कर्तव्यमपतर्पणम् ॥१३॥

रक्तपित्ता रोगी के यदि दोष बहुत अधिक बड़े हुए हों, बल मांस और अग्नि क्षीण न हो तो उसे लंघन कराये । “प्रायेण हि समुत्कलधमामदोषाच्छरीरिणाम् । बृद्धिं प्रयाति पित्तास्सृग् तस्मात् तत् लंघ्यमादितः” ॥१३॥

छङ्गितस्य ततः पेयां विदध्यात् स्वल्पतण्डुलाम् ।

रसयूषौ प्रदातव्यौ सुरभिस्तेहसंस्कृतौ ॥

तर्पणं पाचनं लेहात् सर्पीषि विविधानि च ॥१४॥

लंघन करने के उपरान्त थोड़े चावलों से बनाई पेया देवे । सुगन्धित और स्नेह से संस्कृत मांसरस और यूप देवे । तर्पण, पाचन, लेह, नानाप्रकार के घृत देवे ।

वक्तव्य-मूढीकामधुकादिसाधितजलेन सशर्करेणालोडिताः समुत्तौद्राः लाजशक्तवः तर्पणम् । पाचनं हृवेरचन्दनोशीरप-पैटमुस्तसाधितजलमानम् ॥ चरक में-मागौ दोषानुबन्धं च निदानं प्रसमीद्य च । लंघनं रक्तपित्तादौ तर्पणं वा प्रयोजयेत् ॥ ऊध्वर्गे तर्पणं पूर्व पेया पूर्वमधोगतेः । कालसाल्यानुबन्धज्ञो दद्यात् प्रकृतिकल्पितम् ॥१४॥

द्राक्षामधुककाश्मर्यसितायुक्तं विरेचनम् ।

यष्टीमधुकयुक्तं च सखौद्रं वमनं हितम् ॥१५॥

द्राक्षा, मुलेहटी, गम्भारी, सितामिश्रित विरेचन द्रव्य-कल्पोकत मृदु विरेचन देवे । मुलेहटी मधुमिश्रित वमन विकल्पोकत मृदु वमन देवे ॥१५॥

पयसि शीतानि रसाश्च जाङ्गलाः

सतीनयूषाश्च ससालिषष्टिकाः ।

पटोलशैलसुनिषण्णयुधिका-

वटातिमुक्ताङ्गुरसिन्दुवारजम् ॥१६॥

हितं च शाकं घृतसंस्कृतं सदा

तथैव धात्रीफलदाडिमान्वितम् ।

१ बलमांसपरिक्षीणं शोकभाराध्वकशितम् । ज्वलनादित्य-संतप्तन्यैर्वा क्षीणमामयेः ॥ गर्भिणौ स्थविरं बालं रूचालप्रभिता-शिनम् । अवाम्यमविरेच्यं वा यं पश्येद् रक्तपित्तिनम् ॥ शोषेण सानुवर्धं वा तस्य संशमनो क्रिया ॥ चरक चि० अ० ४, ६२-६४ ॥

रसाश्च पारावतगङ्गकूर्मजा-

स्तथा यवाग्वो विहित्वा घृतोत्तराः ॥१७॥

सन्तानिकाश्चोत्पलवर्गसाधिते

क्षीरे प्रशस्तां मधुशर्करोत्तराः ।

हिमाः प्रदेहा मधुरा गणाश्च ये

घृतानि पथ्यानि च रक्तपित्तिनाम् ॥१८॥

उत्पलादि द्रव्य कवथित शीतल बनाये दूध ( पित्त प्रधान रक्त पित्त में ), जांगलमांस ( वायु में ), मटर का यूप ( कफ में ) इनको शाली एवं सांठी चावलों के साथ देवे । परवल, लसूडा, चौलाई, जूही, बरगद, अतिमुक्ता ( माधवी लता ) इनके अंकुर ( कोमल पत्ते ), सभ्मालु के कोमल पत्ते, इनका शाक घी से संस्कृत करके आँवले और अनारदाने के साथ मिलाकर देना सदा पथ्य है । पारावत, शंख का कीड़ा, कलुआ इनके मांसरसों को तथा यवागुओं को प्रजुषवृत्त में सिद्ध करके देवे । उत्पलवर्ग से सिद्ध किये दूध में से उतारी मलाई को मधुर मधु और शर्करा के साथ देवे । शीतल प्रदेह, मधुरगण ( काकोल्यादिगण ) पीने में, मधुरगण से सिद्ध किये घृत पथ्य हैं । मूलानि पुष्पाणि च वारिजानां प्रलेपनं पुष्करिणामुदश्च । उदुम्बरारुच्यमधूकलोष्णः कषायवृक्षाः शिशिराश्च सर्वे ॥ प्रियंगुकाचन्दनरूपितानां सर्पाः प्रियाणां च वरांगनानाम् । दाहे प्रशस्ताः सजलाः सुशीताः पञ्चोत्पलानां च कलापवाताः ॥ सरिदृहदानां हिमवद्वरीणां चन्द्रोदयानां कमलाकराणाम् । मनोद-नुकूलाः शिशिराश्च सर्वाः कथाः सरकतं शमयन्ति पित्तम् ॥ चरक-चि० अ० ४ ॥१६-१८॥

मधूकशोभाञ्जनकोविदारजैः

प्रियङ्गुकायाः कुसुमैश्च चूर्णितैः ।

भिषग्विदध्याच्छतुरः समाश्विकान्

हिताय लेहानसूजः प्रशान्तये ॥१९॥

लिह्याच्च दूर्वावटजांश्च पल्लवान्

मधुद्वितीयान् सितकर्णिकस्य च ।

हितं च खजूरफलं समाश्विकं

फलाणि चान्यान्यपि तद्गुणान्यथ ॥२०॥

महुआ, सहजन, कोविदार ( कचनार ), प्रियंगु इनके फूलों में मिलाकर वैद्य रक्तपित्त की शान्ति के लिये चार लेहों को बनाये । दूर्वा, बरगद, तथा श्वेतकर्णिकार इनके पत्तों को ( अलग अलग ) मधु के साथ खजूर को मधु के साथ खजूर के समान गुणबाले दूसरे फलों को भी मधु के साथ खाये ।

“खदिरस्य प्रियंगूनां कोविदारस्य शालमलेः ।

पुष्पचूर्णानि मधुना लिह्यानना रक्तपित्तिकः ॥

शृंगाटकानां लाजानां मुस्तलज्जुं रथोरपि ।

लिह्याच्चूर्णानि मधुना पद्मानां केधरस्य च ॥