सुश्रुत संहिता
Sushruta Samhita
महर्षि सुश्रुत (व्याख्याकार: अत्रिदेव गुप्त) द्वारा
स्रोत: मोतीलाल बनारसीदास - अत्रिदेव गुप्त कृत हिन्दी व्याख्या · मोतीलाल बनारसीदास, वाराणसी (उद्गम)
पृष्ठ 818, कुल 872 में से
संदर्भ में पढ़ें७€२
समान माग मेँ लेकर तेर से चाटे, दहित भोजन करे ।४१॥।
गवां पुरीषस्वरसं मधुसर्पिःकणायुतम् ॥४२॥
लिद्यारछंवासेषुकासेषु वाजिनां वा अङ्द्रसम्।
गाय के गोबर के स्वरसमें धी, मधु, पिप्पली मिखाक्रर
या घोडे की. लीद मे घी मधु-पिप्यली मिलाकर श्वा ओर कास
मे चाटे ॥४२॥
पाण्डुरोगेष ओथेषु ये योगाः खंप्रकोतितः ।४३॥
स्वासकासापहास्तेऽपि कासध्ना ये च कोतिताः।
पाण्डु रोगों मँ ओर शोथ म जो योग कदे ई, तथा कास
नाशक जो योग के है, वे खव श्वास, कास नाशक ई ।४३॥
भार्गीतवक् उयुषणं तैर हर्रा कटुरोहिणीम् ॥४४॥
पिप्पलीं मरिचं चण्डां गोशकृद्रसमेव च ।
भार्गी की छाल, निकटु, तेर, हल्दी, कुटकी, पिप्यली,
मरिच, चण्डा ओर गोबर का रस इनको चाट ॥४४॥
तर्कोटस्य बोजेषु पचेदुर्कारिकां शुभाम् ।४५॥
सेव्यमाना निहन्तयेषा इवासानाश सदुस्तरान् ।
अंकोट के वीजो से रप्ठी बनाकर खाने पर भयंकर श्वास
भी शीघ्र नष्ट हो जाते ह ॥४५॥
पुराणसर्पिः पिप्पल्यः कोत्या जाज्जखा रसाः ॥४६॥
सुरा सौवीरकं दिङ्क मातुलुङ्गरसो मधु ।
द्राक्षामखकबिल्बानि शस्तानि इवासिहिक्िनाम् । ४७]
पुरातन. घृत, पिप्पटी, कुरुत्थी का यूष, जांगक मास रस,
सुरा, कांजी, हींग, विजोरे का रख, मधु, द्राश्चा, आंवला, बिल्व
ये श्वास ओर हिक्छा रोगियों के ल्थि उतम हं ।४६,४७]।
श्वासदहिक्छापरिगतं स्निग्धः स्वेदेरुपाचरेत् | आक्तं खव णतेखाभ्यां तेरस्य प्रथितः कफः ॥४८॥।
खस्थो विख्यनं याति मारुतश्च प्रजास्यति । `
श्वास ओर दिष्छा से पीड़ित रोगियों को स्नेहन देकर
स्वेदन देवे । रोगी को सैन्धव भिश्चित तिढ वेक से अभ्यंग
करके स्वेदन देवे । इससे रोगी का खोता मे स्थित जमा कफ
पिषलता है, ओर वायु शान्त होती दे ।
वि० मन्तव्य- तेर ८ तो° सैन्धव अथवा कोई भी ल्वण॒
१ तो° एक साथ पीसकर वश्चस् + पाश्वं एवं पीठ पर अभ्यंग
` करे ओर द्रव स्वेद करे। इससे फुप्ुषों एवं श्वासमागं मे का
कफ पिघल्कर सुपे निकलना प्रारम्भ हो जाता है ओर वायु- ` श्वासप्रश्वास की गति होने ख्गती दै। तेम १तो० मोम
मी पिघला च्या जाय तो उत्तम ई ॥[४८।
स्वभ जञात्वा ततु्चेव भोजयित्वा रसौदनम् ॥४९॥ वातश्ेषमविबन्धे बा भिषग् भूमं प्रयोजयेत् ।
` शोरूम ला बरवः” 1, केक ° दके गरि
सुश्व॒तसंहिता | अ०\। सेदनं देकर फिर मांस्रख के साय भात लिावे | आ कफ का अनुवन्ध होने पर वेच रोगी को वा देवे । सेनि
देवदार, हल्दी, तेजपत्र, गुम्युल, खाल, एरण्डमूढ, इनसे वाहि । बनाकर विधिपृवक्र धूम देवे }४९,५०॥। |
सर्पियव मधूच्छिष्टजाङनियोसजं तथा ॥५१॥ |
घी, जो, मोम, राङ इनसे धूम देवे |।५९१॥
शरङगबाटसुरस्नायुत्वक् समस्तं गवामपि । |
गाय के सींग-बाल-खुरस्नायु खाल इन स्वको धूमे ।
लि बरते।
तुरुष्कञल्छकीनां च गुग्गुरोः पद्मकस्य च ॥५२॥
तुरुष्क (सिह्वक), खल्छकी, गुग्ुलु ओर पद्माख इनका
धवा देव । अ । वि० मन्तव्य--उक्त धूमपान के पश्चात् पृतका पतग |
हलुवा खिकाना आवश्यक हे ।५२॥
प्ते सर्वे ससर्पिष्का धूमाः कायो विजानता । |
इन सब्र धूमां मे घृत मिलाकर प्रयोग करना चाहिय |
चरक मं-- र |
दिक्ाश्वासार्दितं सिनग्धेरादौ स्पेदेरुपाचरेत् ।
आक्तं कबणतेलेन नाडीप्रस्तरसंकरे; ॥
तेरस्य प्रथितः श्टेष्मा लोतःस्वभिविटीयते ।
खानि मादवमायान्ति ततो बाताुलोमता ॥
यथाद्विक्रुञ्जेष्वकांशुतपतं विष्यन्दते हिमम् । |
श्लेष्मा तप्तः स्थिरो देहे स्वेदैः विष्यन्दते तथा ॥
स्विन्नं ज्ञाता .ततस्तूणः मोजयेत् स्निग्धो दनम् ।
मद्यानां शकराणां वा रसेः दध्युत्तरेण वा ॥ _
निदे सुखमाप्नोति सकफे दुटविप्रहे । `
सोतःसु च विशुद्धषु चरत्यनिहतोऽनिखः ॥ लीनश्चेद् दोषशेषः स्थाद् धूमैसतं निहरेद् बुधः ।
हरिद्रायवमेरण्डमूलं छाक्चामनःशिल।म्.॥ | 6
न स्वेद्याः पित्िदाहातां रक्तस्वेदातिवर्तिनः । कषीणधादुब्रला- रुक्षा गर्भिण्यश्चापि पित्तलाः ॥ | बरीयसि कफप्रस्ते वमनं सविरेचनम् ॥५२॥
बलवान् एवं कफ से पीडित, रोगी को वमन `
चन देवै | ततः श्छेष्मणि संरुद्धे वमनं पाययेत्त तम् । =
दुबेके चेव र्ते च तपंणं हितयुच्यते। जाङ्गरोरभनेर्मासेरानूपेबा सुखंसकृतेः ॥५४॥
दुबल एवं रक्ष व्यक्ति का संतपण करना चादिये । ६
व्यि जांगठ मांस, ओरश्र (मेढे का मांस) मसि चा भलीप्रकार संस्कृत करके देवे ॥५४॥ ... ¦
निदिग्धिका चामख्कप्रमाणां ~ | दिङ्रवधेयुक्तां मधुना सुयुक्तः
ककव ति ४
रकं ॥
॥ न