सुश्रुत संहिता
Sushruta Samhita
महर्षि सुश्रुत (व्याख्याकार: अत्रिदेव गुप्त) द्वारा
स्रोत: मोतीलाल बनारसीदास - अत्रिदेव गुप्त कृत हिन्दी व्याख्या · मोतीलाल बनारसीदास, वाराणसी (उद्गम)
पृष्ठ 841, कुल 872 में से
संदर्भ में पढ़ेंअ० ५८ ] ६६
उत्तरतन्त्रम्
७८५
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि मूत्रदोषे क्रमं हितम् ॥४६॥ स्नेहस्वेदोपपन्नानां हितं तेषु विरेचनम् । ततः संशुद्धदेहानां हितान्मोक्षरस्यतयः ॥४७॥ अब्दसके आगे मूत्र दोष में चिकित्सा विधि को कहूँगा ।
स्वेदन देकर रोगी को विरेचन देवे । इससे शरीर का शोधन हो जाने पर उत्तार बस्ति या देनी चाहिये ॥४६, ५०॥
क्षीणामतिप्रसङ्गेन शोणितं यस्य दृश्यते । मैथुनोपरमस्तस्य बृंहणश्च विधिः स्मृतः ॥४९॥ स्त्रियों के अतिसंग करने से जिस पुरुष में रक्त प्रवृत्ति हो, वह मैथुन से निवृत्त होकर बृंहण विधि (मांस-क्षीर आदि का सेवन) को करे ।
वि० मन्तव्य—उत्तर बस्ति की विधि सु० चि० अ० ३७ श्लो० १०८-११३ में देखिये ॥५१॥
ताम्रचण्डवसा तैलं हितं चोत्तरबस्तिषु । विधानं तस्य पूर्वं हि व्यासतः परिकीर्तितम् ॥५२॥
मुर्गों की वसा और तैल इनको उत्तरबस्ति में देना हितकारी है । उत्तरबस्ति की विधि विस्तार से पहले कह दी है ॥
क्षौद्रार्धपात्रं दत्त्वा च पात्रं तु क्षीरसर्पिषः । शर्करायाश्च चूर्णं च द्राक्षाचूर्णं च तत्समम् ॥५३॥
स्वयङ्कुमाफलं चैव तथैवेलुरकस्य च । पिप्पलीचूर्णसंयुक्तमर्धभागं प्रकल्पयेत् ॥५४॥
तद्वैकध्वं समानीय खजेनाभिप्रमन्थयेत् । ततः पाणितलं चूर्णं लीडवा क्षीरं ततः पिबेत् ॥५५॥
एतत् सर्पिः प्रयुञ्जानः शुद्धदेहो नरः सदा । मूत्रदोषाज्यते सर्वानन्ययोगैः सुदुर्जयान् ॥५६॥
जयेच्छोणितदोषांश्च वन्ध्या गर्भं लभेत् च । नारी चैतत् प्रयुञ्जाना योनिदोषात् प्रमुच्यते ॥५७॥
मधु आधा आदक, दूध को मथकर निकाला घी एक आदक, शर्करा का चूर्ण, द्राक्षा चूर्ण प्रत्येक एक आदक, कौंच का, तालमखाने का, पिप्पली का चूर्ण प्रत्येक आधा भाग (आधा आदक) मिलाये । इन सबको एक करके मन्थन दण्ड से मये । इसमें एक कर्ष (या हथेली में आनेवाली) मात्रा चाट कर ऊपर से दूध पीये । वमनादि से शुद्ध शरीर होकर इस घृत का सेवन सदा करने से, मूत्रदोष जन्म सब रोगों को, जो कि दूसरे योगों से शान्त नहीं हो सकते, वे सब शान्त होते हैं । रक्तजन्म दोष भी शान्त हो जाते हैं । वन्ध्या स्त्री गर्भ धारण करती है । इस घी के सेवन में स्त्री योनि दोषों से मुक्त हो जाती है ॥५३-५७॥
वक्त्रा कोलास्थि मधुकं र्वदंष्ट्राद्य शतावरी । सुणालं च कशेरुश्च बीजानीलुरकस्य च ॥५८॥
सहस्रवीर्याऽशुमती पयस्या सह कालया । शृणाल्विन्नाऽतिबला बृंहणीयो गणस्तथा ॥५९॥
एतानि समभागानि मतिमान् सह साधयेत् । चतुर्गुणेन पयसा गुडस्य तुलया सह ॥६०॥ द्रोणावशिष्टं तत् पूतं पचेत्तेन घृताढकम् । तत् सिद्धं कलशे स्थाप्यं क्षौद्रप्रस्थेन संयुतम् ॥६१॥
सर्पिरेतत् प्रयुञ्जानो मूत्रदोषात् प्रमुच्यते । तुगाक्षीर्याश्च चूर्णानि शर्करायास्तथैव च ॥६२॥
क्षौद्रेण तुल्यान्यालोड्य शस्तेऽहनि लेहयेत् । तस्य खाद्येयथाशक्ति मात्रां क्षीरं ततः पिबेत् ॥६३॥
शुक्रदोषाज्येनमृत्यः प्राश्य सम्यक् सुयन्त्रितः । वयवायक्षीणरेतास्तु सद्यः संलभते सुखम् ॥६४॥
ओजस्वी बलवान्मृत्यः पिवन्नेव च हृष्यति । बलाधृत—बला, बेर की मज्जा, मुलेहटी, गोखरू, शतावरी
कमलनाल, कशेरू, तालमखाने बीज, दूर्वा, शालपर्णी, विदारी, कालानुसारिवा, पुश्पिपर्णी, अतिबला, काकोल्यादिगण (गिलोय को छोड़कर), इनको परस्पर समान भाग लेकर चार गुणे जल में, एक तुला (एक सौ पल) गुड के साथ पकाये । द्रोण परिमाण (चार आदक) शेष रहने पर उतार कर, इससे एक आदक घृत सिद्ध करे । इस घृत के सेवन से मनुष्य मूत्र दोषों से मुक्त हो जाता है । (डल्हन ने पय का अर्थ दूध किया है । परन्तु पानी के बिना औषधियों का रस नहीं आता) । वंश-लोचन का चूर्ण, शर्करा का चूर्ण इनको समान भाग लेकर सबके बराबर मधु मिलाकर प्रशस्त दिन में चाटना प्रारम्भ करे । इसमें से यथाशक्ति मात्रा खाकर पीछे से दूध पीये । जितेन्द्रिय बनकर इसके खाने से मनुष्य शुक्रदोषों से मुक्त हो जाता है । मैथुन से क्षीण मनुष्य शीघ्र ही आरोग्य लाभ करता है । ओजस्वी बलवान् मनुष्य इसके पीने से ही उत्तेजित हो जाता है ॥५८-६४॥
चित्रकः सारिवा चैव बला कालानुसारिवा ॥६५॥ द्राक्षा विशाळा पिप्पल्यस्तथा चित्रफला भवेत् ।
तथैव मधुकं पथ्यां दद्यादा मलकानि च ॥६६॥ घृताढकं पचेदेभिः कर्त्तुं कर्षसमन्वितैः ।
क्षीरद्रोणे जलद्रोणे तसिद्धमवतारयेत् ॥६७॥ शीतं परिष्कृतं चैव शर्कराप्रस्थसंयुतम् ।
तुगाक्षीर्याश्च तत् सर्वं मतिमान् परिमिश्रयेत् ॥६८॥ ततो मितं पिवेत्काले यथादोषं यथाबलम् ।
वातरेताः श्लेष्मरेताः पिचरेतास्तु यो भवेत् ॥६९॥ रक्तरेता प्रन्थिरेताः पिबेदिच्छन्नरोगताम् ।
जीवनीयं च वृष्यं च सर्पिरेतद्बलावहम् ॥७०॥ प्रह्लाहितं च धन्यं च सर्वरोगापहं शिवम् ।
सर्पिरेतत् प्रयुञ्जाना स्त्री गर्भं ऊभतेऽचिरात् ॥७१॥ असुरदोषाज्येयपि योनिदोषांश्च संहतान् ।
मूत्रदोषेषु सर्वेषु कुर्यादेतच्चिकित्सितम् ॥७२॥