सामग्री पर जाएँ
भारतकोश
सुश्रुत संहिता

सुश्रुत संहिता

Sushruta Samhita

महर्षि सुश्रुत (व्याख्याकार: अत्रिदेव गुप्त) द्वारा

स्रोत: मोतीलाल बनारसीदास - अत्रिदेव गुप्त कृत हिन्दी व्याख्या · मोतीलाल बनारसीदास, वाराणसी (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished872 पृष्ठ

पृष्ठ 857, कुल 872 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 857

१०९

चतुःषष्टितमो.ऽ्यायः

अथातो स्वस्थवृत्तमभ्यायं व्याख्यास्यामः ॥१॥ यथोवाच भगवान्‌ धन्वन्तरिः ॥२॥

अ० ६४ |

अव इसके आगो स्वस्थन्रत्त अध्यायुका व्यास्यान करगे नखा कि भगवान्‌ धन्वन्तरि ने कहा या ॥१,२॥ सू त्स्थाने सञुदिष्ठः स्वस्थो भवति यादृशः । तस्य यद्रक्षणं तद्धि चिकि्सायाः भ्रयोजनम्‌ ॥३॥ सूत्रस्थान मं समदोषः समाग्निश्च' इ्यादि (सू० अ० १५) से जो स्वस्यव्यक्ति कहा दै, उखकी जो रक्षा करनी है, वही चिकित्सा का प्रयोजन है।

वक्तन्य--चिक्रि्वा का प्रयोजन यही है कि स्वस्थ मसुष्य के स्वास्थ्य को रक्ता हो सके | इषी से आयुवेद का प्रयोजन बताते हुए कहा दे धव्वाध्युपदश्टानां व्याधिपरिमोक्षः सवास्थयस परिरक्षणं च ॥” रोगचिकित्छा कह दी, अब्र स्वास्थ्यरश्चा कहते ह ।।२।। तस्य यदुवृत्तसुक्तं हि रक्षणं च मयाऽऽदितः। तस्मिन्नथोः समासोक्ता विस्तरेणेह बद्यते ॥४॥ उस स्वस्य व्यक्ति की रक्षाके ल्ि अनागत बाधा प्रति षष अध्याय मेँ जो विषय खंञेपसेर्मँने कदे दै उनको यहं प्र विस्तार से करहरगा ।[४।] यस्मिन्‌ यस्मिन्तरतो ये ये दोषाः कुप्यन्ति देहिनाम्‌ ।

तेषु तेषु प्रदातव्या रसस्ते ते विजानता ॥५॥ जिस जिस ऋतु से मनुष्यों के जो जो दोष प्रकुपित ते हे, उन उन श्छूठओं मे वे-वे रख जाननेवाला वैद्य देवे ।

वि° मन्तग्य-देखिये-अ० ६३ के श्लो०. १५ का विशेष- बचन ॥५॥। स प्रकिठननतबाच्छरीराणां बषासु भिषजा खदु ।

मन्देऽग्नौ कोपमायान्ति सवषां मारुतादयः ॥६॥ तस्मात्‌ क्डेद विुद्धयथं' दोषसंहरणाय च ।

कषायतिक्तकटुके रसेयुक्तयुपद्रवम्‌ ॥७॥

नातिस्निग्धं नातिरूक्षयुष्णं दौपनमेव च॑ ।

देयमन्नं च॒पतये यज्ञं चोक्तमा दितः ॥८॥

तप्रावरतमस्भो वा पिबेन्मघुसमायुतम्‌ । अहि मेघानिखाविष्टेऽव्यथंशीताम्बुसङ्क@े ॥€॥ तरुणत्वाद्विदाहं च गच्छन्त्योषधयस्तदा ।

मतिमांस्तन्तिमित्तं च नातिग्यायाममाचरेत्‌ ॥१०॥

अस्यम्बुपानावश्यायम्रास्यध मोतपासस्यजेत्‌ ।

भूबाष्पपरिहाराथे' शयीत च विहायसि ॥१९॥ शीते खाग्नौ निवति च गुरुप्रावरणे गृहे । ` यायान्नागवधूमिश्च परशस्ताणरुभूषितः ॥१२॥ दिबास्वप्तमजौणे' च बजयेन्तत्र यत्नतः । . वधां ऋतु में शरीरो मे अतिशय आद्रता रहने के कारण

भ्न के मन्द्‌ हो जाने से वायु आदि दोष कुपित हो जाते

    • &.-

उत्तरतन्त्रम्‌ ८०१ द । इसलिये किलन्नता की शुद्धि क ल्यि, जर दोष के नाश के लिय कषाय, तिक्त, कटु से मित, द्रवदहीन -मोजन मैच देवे । न तो बहुत सिनग्ध, न बहुत रूक्ष, उष्ण, अग्निदीपक अन्नष्राजा को वेदय देवे । पानीयवगं मे-वर्षालान्तरि्ष का जल पीने को देषे | अथवा गरम करके ठण्डां किया जटं मधु मिलाकर पीये । दिन के बादङ वायु सै भरे आक्रान्त रहने से, अतिशयशीत जल से व्याप्त एवं नूतन उत्पन्न होने से, ओषधियो मे अम्नता आ जाती ३ । इस कारण विद्वान्‌ मनुष्य वधांकाक में बहुत व्यायाम न करे। पानी का ब्त पीना, ओस, मेथुन, धुप से चता रंहे । जमीन की वाष्प (सीन) से बचने के ल्थि-छत पर (अधिका में दुमंजिले पर) सये । ठण्ड होने पर, भारो वस्र ओदृकर अग्नि से गरम क्रिये वायु रदित षर में रहे । उत्तम-अगर का शरीर प्र छेप करके इथि- नियो द्वारा आना जाना करे । दिन में. सोना ओर अजीर्ण इससे वषा ऋत मे कोशिश करके बचता रहे । "“भृवाष्पान्मेषनिष्यन्दाखाकादम्जलस्य च । वघांस्वग्निभले क्षीणे कुप्यन्ति पवनादयः ॥ तस्मात्खधारणः सर्वो विधिवषांसु शस्यते 1? चरक ॥ सेव्याः शरदि यत्नेन कशयस्वादुतिक्तकाः ।१३॥ कषीरे्विकतिक्षोद्रशादियुद्गादिजाङ्गगाः! (सवेतसलजश्चन्द्रपादाः प्रदोषे छु चाम्बरम्‌ ॥ ९४) । सटिङं च प्रसन्नत्वात्‌ सवमेव तदा हितम्‌। सरःस्वाप्ठवनं चैव कमरोतटशादिषु ॥९५॥ प्रदोषे शशिनः पादाश्चन्दनं चाद रेषनप्‌ । तिक्तस्य सर्पिषः पानेरखषस्रावेश्च युक्तितः ॥१६॥ वषासूपचितं पित्त' हरेचापि बिरेचनेः।

नोपेयात्तीदणमभ्डोष्णं क्षारं स्वम्नं दिवाऽऽतपम्‌ ।९७। रात्री भजागरणं चैव सेथुनं चापि बजयेत्‌ ॥ (स्वादु्ीतजलं मेध्यं ुचिस्फरिकनिमेम्‌ ॥१८॥ सरच्चन्द्राुनिषोतमगस्त्योदयनिर्विषम्‌ । प्रसन्नस्वाच्च सखि सवमेव तदा हितम्‌ ॥१९९॥ सचन्दनं सकपूर वासश्चामञछ्तं रघु । भजेच्च शारदं माल्यं सीधोः पानं च युक्तितः ।२०। पित्तप्रशमनं यच्च तच्च सवं समाचरेत्‌ |) प्रयत्पूबकं शरद्‌ ल स कषायः, स्वादु, तिक्त रस, दूध, गन्ने के रस की बनावट, मधु, शाङ्षान्य, मूग आदिः एवं जांगज मांस सेवन करना चाहिये । श्वेत माला, रात के प्रथम प्रहर मं चन्द्रमा कौ किरणों का सेवन करे । हल्के-सूर्म बख्ञ ५ पहने । जर के नमल होने के कारण सब जल कुष आदि का सब स्थानो का) हितकारी है । कमलू-नील ह से शोभित तालो मे तेरना चादिये । रात्रि केयम्‌ ` रः ~ मे चन्प्रमा की किरणे एवं चन्दन का ५. लेप +> # शरीर ~~~ । ८

पर करे । वषा

वदन १६ क 8, +

प ^)