तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

१६४ तैत्तिरीये आरण्यके

ल्याः । यो रस॑ः । सोऽपां॑^(४) । ^(५)अ॒न्तरतः॑ कू॒र्मं भू॒तꣳ सर्प॑न्तं । तम॑ब्रवीत् । मम॒ वै त्वङ्माꣳसा॑ । सम॑भूत् ॥ ३ ॥

नेत्य॑ब्रवीत् । पूर्व॑मे॒वाहमि॒हास॒मिति॑ । तत् पुरु॑षस्य पुरु॑ष॒त्वं । स स॒हस्र॑शीर्षा॒ पुरु॑षः । स॒ह॒स्रा॒क्षः स॒हस्र॑पात् । भू॒त्वोद॑तिष्ठत् । तम॑ब्रवीत् । त्वं वै पूर्व॒ꣳ सम॑भूत् । त्वमि॒दं पूर्व॑ः कु॒रुष्वेति॑^(५) । ^(६)स इ॒त आ॒दायापः॑ ॥ ४ ॥

यः', उदपद्यन्त । प्रजापतेः सत्यसङ्कल्पत्वात् तत्सङ्कल्पानुसारेण तत्तद्वस्त्वपद्यते । तस्य शरीरस्य 'ये नखाः', आसन् 'ते', वैखानसनामका मुनयोऽभवन् । 'ये', च शरीरे 'बालाः' केशाः, 'ते', बालखिल्यनामका मुनयोऽभवन् । 'यः' शरीरस्य 'रसः' सारांशः, 'सोऽपां', मध्ये कश्चित् कूर्मोऽभूदिति शेषः ॥

तेन कूर्मेण सह प्रजापतेः संवादं दर्शयति । ^(५)"अन्तरतः • पूर्वः कुरुष्वेति"^(५) इति । 'अन्तरतः' जलस्य मध्ये, कूर्माकारेण निष्पन्नं तत्रैव सञ्चरन्तं 'तं' पुरुषं, स प्रजापतिः 'अब्रवीत्' । हे कूर्म 'मम वै', 'त्वङ्माꣳसा', त्वचो मांसस्य च सम्बन्धिनो रसात् 'समभूत्' । त्वं समुत्पन्नोऽसीति तदा स कूर्मो 'नेत्यब्रवीत्' यत् त्वयोक्तं तन्न त्वदीयशरीररसान्नाहमुत्पन्नः, किन्तु कूर्माकारं शरीरमेव निष्पन्नं, अहं तु सर्वगतनित्यचैतन्यस्वरूपत्वात् 'पूर्व-