तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

१५४ तैत्तिरीये आरण्यके

$^{(८)}$दिक्षूप॑दधाति । दिक्षु वा आप॑: । अन्नं॒ वा आप॑: । अ॒द्भ्यो वा अन्नं॒ जाय॑ते । यदे॒वाद्भ्योऽन्नं॒ जाय॑ते । तदव॑रुन्द्धे$^{(८)}$ । $^{(९)}$तं वा ए॒तम॑रु॒णाः केत॑वो॒ वात॑रश॒ना ऋष॑यो चिन्वन् । तस्मा॑दारुणकेतुकः$^{(९)}$॥ $^{(१०)}$तदे॒षाऽभ्यनू॑क्ता$^{(१०)}$ । $^{(११)}$के॒तवो॑ अरु॒णास॑श्च । ऋष॑यो॒ वातरशनाः । प्रति॒ष्ठाः श॒तधा॑ हि । समा॑हितासो सहस्र-

यथोक्तं दिक्षूपधानं प्रशंसति । $^{(८)}$“दिक्षूपदधाति ॰ तदवरुन्धे$^{(८)}$” इति । दिक्ष्वपां जातत्वात् अद्द्भ्यश्चान्नोत्पत्तेर्दिक्षूपदधानेनान्नं प्राप्नोति ॥

अस्य चितस्याग्नेरारुणकेतुकनाम निर्वक्ति । $^{(९)}$“तं वा एतमरुणाः ॰ तस्मादारुणकेतुकः”$^{(९)}$ इति । अरुणादिभिस्त्रिविधैर्मुनिभिश्चितत्वात् तत्सम्बन्धेनारुणकेतुकत्वं । यद्यपि वातरशनैरप्ययञ्चितः तथाप्यरुणानां केतूनाञ्च मुख्यत्वात्तन्नाम्नैव व्यवहारः॥

उक्तार्थप्रतिपादिकां ऋचमवतारयति । $^{(१०)}$“तदेषाऽभ्यनूक्ता”$^{(१०)}$ इति । ‘तत्’ तस्मिन्, आरुणकेतुकसम्बन्धोऽयमग्निरित्यस्मिन्नर्थे, काचिदृक् शाखान्तरे पठिता ॥

तामेतामृचं दर्शयति । $^{(११)}$“केतवो ॰ सहस्रधायममिति”$^{(११)}$ इति । एषा च आपमापामित्यनुवाके व्याख्याता । इत्यनेन मन्त्रेणापि काञ्चिदिष्टिकामुपदध्यात् । तथाच बौधायन आह । केतव इत्येकेति ॥