तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

१ प्रपाठके २४ अनुवाकः । १५३

ए॒वा॒स्योत्तर॒तो द॑धाति । तस्मा॑दुत्त॒रोऽर्ध॒ ओज॑स्वि-
तरः॑^(५) । ^(६)सं॒भार्या॑ गृ॒ह्णाति॑ । ता मध्य॒ उप॑दधा-
ति । इ॒यं वै सं॒भार्या॑ । अ॒स्यामे॒व प्रति॑तिष्ठति^(६) ।
^(७)प॒ल्ब॒ल्या गृ॑ह्णाति । ता उ॒परि॑ष्टा॒दुप॑दधाति ॥ ३ ॥
अ॒सौ वै प॑ल्ब॒ल्या॑ । अ॒मुष्या॑मे॒व प्रति॑तिष्ठति^(७) ।

शरीरस्य 'उत्तरः', भागः 'ओजस्वितरः', पूजाहोमादिकार्येषु दक्षिणहस्तस्य तेजस्वित्वं पूर्वमुक्तं, पादप्रक्षालनादिषु वामहस्तस्यौजस्वित्वमत्रोच्यते। चतुष्ट्य इत्यस्याः सञ्ज्ञाया उपलक्षणत्वात् षड्विधा आपो द्रष्टव्याः ॥

तत्र पञ्चमं जलविशेषं विधत्ते। ^(६)“सम्भार्या गृह्णाति ॰ प्रतिष्ठति”^(६) इति । गृहे घटेषु सम्पादनीया आपः ‘सम्भार्याः’, ‘ताः’, गृहीत्वा चतसृणां दिशां ‘मध्ये’, उपदध्यात् । सम्भार्याणां घटेष्ववस्थितत्वेन भूमिसदृशत्वादुपधानेन भूम्यामेव प्रतिष्ठितो भवति ॥

षष्ठं जलविशेषं विधत्ते । ^(७)“पल्बल्या गृह्णाति ॰ अमुष्यामेव प्रतिष्ठति”^(७) इति । यत्र कदाचिदपि जलशोषो नास्ति द्रवमात्रानुवृत्तिः सर्वदा दृश्यते तत् ‘पल्वलं’, तत्रोत्पन्ना आपो गृहीत्वा मध्ये स्थापितानामिष्टकानां ‘उपरिष्टात्’, उपदध्यात् । पल्बल्यानां कूपादिवत् खननमन्तरेण भूमेरुपर्येव वर्त्तनात् तदुपधानेन द्युलोके प्रतिष्ठितो भवति ॥