तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

१६० तैत्तिरीये आरण्यके

सर्वो॒ग्निरित्य॑न॒नुष॒ङ्गं म॑न्यामहे । नाना॒ वा ए॒तेषां॒ वीर्या॑णि^(२) । ^(३)कम॒ग्निं चि॑नुते ॥ १ ॥

अस्यारुणकेतुकस्य स्वातन्त्र्येण क्रत्वङ्गत्वमाक्षेपसमाधाना- भ्यामुपपादयितुं मतद्वयमुपन्यस्यति । ^(२)“अथ ह स्माहारुणः • एतेषां वीर्याणि”^(२) इति । स्वयम्भुवः पुत्रः कश्चित् ‘अरुण- नामको मुनिरेवं ‘आह स्म’, काठकेषु योऽयं विचितः ‘अग्निः’, सावित्रादिरारुणकेतुकान्तः सः ‘सर्वः’, अपि ‘सावित्रः’, एव उत्तरोत्तरेषु पूर्वपूर्वानुषङ्गस्य विद्यमानत्वात् । यो नाचिकेतः स सावित्रपूर्वक एवानुष्ठेयः । चातुर्होत्रीयस्तदुभयपूर्वकः । वैश्व- सृजस्तत्त्रितयपूर्वकः । आरुणकेतुकस्तच्चतुष्टयपूर्वकः । एवमनु- षङ्गे सत्यारुणकेतुकस्येतरनिरपेक्षस्य स्वातन्त्र्यं नास्ति । सावित्रस्य तु तद्विद्यते । तस्मात् सर्वेष्वनुषक्तत्वात् सर्वोऽपि सावित्र इत्येव व्यवहार्यः । अतस्तस्यैव क्रत्वङ्गत्वं न त्वारुणकेतुकस्य स्वतन्त्रस्येत्यारुणस्य मुनेर्मतं तदिदं दूष्यते । ब्रह्मवादिनो वदन्ति ‘सावित्रः सर्वोऽग्निरित्यनुषङ्गं मन्यामहे’, न कोऽप्यग्निरितर- त्रानुषज्जति । ‘एतेषां’ अग्नीनां, ‘वीर्याणि’ फलानि, ‘नाना’- पृथगुक्तान्येव, तानि च योऽपां पुष्पमित्यनुवाके संवत्सरं प्रत्य- क्षेणामुमादित्यं प्रत्यक्षेणेत्यादिना निरूपितानि ॥

तदेतत्फलनानात्वं प्रपञ्चेन प्रदर्शयति । ^(३)“कमग्निं चिनुते • चिन्वान इति”^(३) इति । द्वादशाहादिसत्त्राङ्गत्वेन