तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

१२ तैत्तिरीये आरण्यके

(६)अ॒णुभि॑श्च म॒हद्भि॑श्च । स॒मारू॑ढः प्र॒दृश्य॑ते । सं॑व॒त्सरः प्र॒त्यक्षे॑ण । नाधि॑सत्त्वः प्र॒दृश्य॑ते^(६) । (७)प॒टरो॑ वि॒क्लिधः॑ पि॒ङ्गः । ए॒तद॑रुणलक्षणं॑ । यच्चै॒तदुप॑दृश्यते ।

---

अथ षष्ठीमाह। (६)“अणुभिश्च महद्भिश्च ० नाधिसत्त्वः प्रदृश्यते”(१) इति। ‘अणुभिश्’ स्वल्पैः क्षणमुहूर्त्तादिभिरपि, ‘महद्भिश्च’ दिवसपक्षादिभिरप्यवयवैः, ‘समारूढः’ सम्यक् प्राप्तः, ‘संवत्सरः प्रत्यक्षेण दृश्यते’। आविपालगोपालं हि सार्वजनोनेनानुभवेन व्यवह्रियमाणत्वात् ‘अधिसत्त्वं’ सत्त्वात् सर्वप्राणिनां अस्तित्वेन प्रतीयमानात् संवत्सररूपात् कालादधिको नित्यो निरवयवः परमात्मरूपो व्यावहारिककालस्याप्युत्पादकः कालात्मा ‘अधिसत्त्वः’। योऽयं शास्त्रदृष्टिमन्तरेण ‘न दृश्यते’ ॥

अथ सप्तमीमाह। (७)पटरो विक्ग्लिधः पिङ्गः ० सहस्रं तत्र नीयते”(७) इति। योऽयमधिसत्त्वनामको व्यावहारिककालस्याप्युत्पादकः परमात्मरूपश्चैतन्यात्मकः, कालोऽस्ति। यः कालकाल इति श्रुत्यन्तरात्। तस्य कालस्य शास्त्रदृष्टिवर्जितैरदर्शने कारणमुच्यते। पटो वस्त्रसदृशश्चर्मविशेषोऽस्यास्तीति ‘पटरः’, ‘विक्लिधः’ विविधक्लेदनयुक्तः, ‘पिङ्गः’ पिङ्गलवर्णः, ‘एतत्’ शुक्लकृष्णादेरुपलक्षणं, एतैः सर्वैर्विशेषणैर्मांसमयोऽस्थिगोलकविशेषो विभज्यते। अस्ति हि तस्य पश्चात्पटलाख्य-

ः पटसदृशः विक्लेदनमप्यस्ति यदा तदा चक्षुषि जल-