तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

१ प्रपाठके २ अनुवाकः । ११

⁽⁴⁾ए॒वं ना॒नास॑मुत्था॒नाः । का॒लाः सं॑वत्स॒र ँ श्रि॑ताः । अ॒णुश॑श्च म॑ह॒शश्च॑ । सर्वे॑ समव॒यन्वि॑तं⁽⁴⁾ । ⁽⁵⁾स तैः सर्वैः सं॒मावि॑ष्टः । उ॒रुः सं॒न् निव॑र्त्तते । अधि॑ संवत्स॒रं वि॒- द्यात् । तदे॒व॑ लक्ष॒णे⁽⁵⁾ ॥ २ ॥

‘न निवर्त्तते’ कदाचिदपि न शुष्यति, किन्तु निरन्तरं प्रवहति ॥

अथ चतुर्थीमाह । ⁽⁴⁾“एवं नानासमुत्थानाः ॰ सर्वे सम- वयन्वितं”⁽⁴⁾ इति । अत्र दार्ष्टान्तिकोऽभिधीयते । यथा- दृष्टान्ते क्षुद्रा नद्यः सर्वा महानदीमेकामभिसमायन्ति । एवमेव नानासमुत्थाना नानासमाकाराः ‘अणुशः’ ‘महशश्च’ क्षणमुहूर्त्तादिरूपाः क्षुद्रकालाश्च, दिवसपक्षादिरूपा महा- कालाश्च, ‘संवत्सरं श्रिताः’ । ते क्षुद्रा महान्तश्च ‘सर्वे’, ‘सम- वयन्वितं’ रेफस्य छान्दसत्वात् प्राप्नुवन्तीत्यर्थः ॥

अथ पञ्चमीमाह । ⁽⁵⁾“स तैः सर्वैः समाविष्टः ॰ तदेव लक्षणे”⁽⁵⁾ इति । संवत्सरः ‘तैः’ अणुभिर्महद्भिश्च कालावयवैः, ‘सर्वैः’, ‘सम्यगाविष्टः’, ‘उरुः’ विस्तीर्णः, ‘सन् निवर्त्तते’ । कदाचिदपि न विच्छिद्यते किन्तु प्रभवविभवादिरूपेणानुवर्त्तत एव । तस्मात् ‘अधिसंवत्सरं’ संवत्सरस्यापरि सर्वं कालाधीनं जगदाश्रितमिति ‘विद्यात्’ । ‘लक्षणे’ काललक्षणे निरूप्यमाणे सति, ‘तदेव’ संवत्सररूपमेव, व्यावहारिककालस्य तत्त्वमवगम्यत इति शेषः ॥