तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

१० तैत्तिरीये आरण्यके

शे॒षे॒ण । स्मृतं कालवि॒शेष॑णम्^(२) । ^(३)न॒दीव॒ प्रभ॑वात् का-
चित् । अक्ष॑य्यात् स्यन्द॒ते यथा॑ ॥ १ ॥
तां नद्यो॑ऽभिस॒माय॑न्ति । सो॒रुः सती॑ न निव॑र्तते^(३) ।

तदुच्यते, ‘सर्वस्माद्भुवनादधि’ सर्वस्य भूतजातस्योपरि, रस-
वीर्यविकारादिभिः सर्वभूतजातमनुग्रहीतुमित्यर्थः । ‘तस्याः’
मरीचेः, ‘पाकविशेषेण’ तत्कृतेन पदार्थपरिपाकतारतम्येन,
‘कालविशेषणं’, अस्माभिः ‘स्मृतं’, भवति । प्रथमं तावद्बीजं
मरीचिकृतेन केनचित्पाकेनाङ्कुरीभवति, सचाङ्कुरः पाकान्तरेण
काण्डीभवति, तच्च काण्डं पाकान्तरेण पत्रपुष्पाण्युत्पादयति,
तच्च पुष्पं पाकान्तरेण फलि भवति, एवं कालकृततत्तत्पदा-
र्थावस्था दृष्ट्वा । तदुचिताः क्षणमुहूर्त्तदिवसपक्षमासादिरूपाः
कालविशेषा अस्माभिर्निश्चीयन्ते । ईदृशकालरूपा त्वमसीति
दृष्टका स्तुतिः । एवं सर्वं सर्वत्र द्रष्टव्यं ॥

अथ तृतीयामाह । ^(३)‘‘नदीव प्रभवात् काचित् ० सोरुः
सती न निवर्त्तते’’^(३) इति । अत्र कालस्य दृष्टान्तोऽभिधीयते ।
प्रभवत्युत्पद्यते जलमस्मादिति गोदावर्याद्युत्पत्तिप्रदेशः प्रभवः
स च निरन्तरजलोत्पत्तिदर्शनादक्षय्यः, तस्मात् ‘अक्षय्यात् प्रभ-
वात्’, उत्पन्ना महा‘नदी’ ‘स्यन्दते’ प्रवहति । सा नदी यादृशी
तादृशोऽयं संवत्सरः। ‘यथा’, च ‘तां’ महानदीम्, अन्याः क्षुद्राः
‘नद्यः’, ‘अभिसमायन्ति’ आभिमुख्येन संयोगं प्राप्नुवन्ति, ‘सा’
च महानदी, बहुक्षुद्रनदीमेलनात् ‘उरुः’ विस्तीर्णा, ‘सती’,