तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

१७२ तैत्तिरीये आरण्यके

तः॑ । येऽच॑स्थाः पु॑रा॒णा ये च॒ नूत॑नाः । अहो॑भिर॒द्भिर॒- क्तुभि॒र्व्यक्त॑म् ॥ ५ ॥ य॒मो द॑दात्ववसा॒नम॑स्मै^(१५) । ^(१६)नृ मु॑ण॒न्तु नृ पा॒- त्वर्यः॑ । अ॒कृष्ट॑ा ये च॒ रुष्ट॑जाः । कु॒मारी॑षु क॒नीनी॑षु ।

भूमौ व्याप्य वर्त्तन्ते तान् सम्बोध्येदमुच्यते हेयमदूताः ‘ये’ यूयं, ‘पुराणाः’ अत्र अग्निचेचे ये पूर्वं स्थिताः, ‘ये च नूतनाः’, ‘ये अचस्थाः’, ते सर्वे यूयं ‘अपेत’ अस्मात् स्थानादपगच्छत, ‘वीत’ परस्परं वियुज्य गच्छत, किञ्च ‘अतः’ ‘विसर्पत’ अस्मात् स्थानाद्दिदूरं गच्छत, ‘अहोभिः’ दिवसैः, ‘अक्तुभिः’ रात्रि- भिश्च, ‘अद्भिः’ अबीष्टकाभिः, ‘व्यक्तं’ विशेषेण सम्बद्धं, ‘अव- सानं’ इदं स्थानं, ‘अस्मै’ यजमानाय, ‘यमो ददातु’, यमेन दत्ते सति केषुचिदहोरात्रेष्वत्रावीष्टकोपधानं कुर्म इत्यर्थः ॥

अथ त्रयोदशीमाह । “(१६)नृमुणन्तु ० च ये हिताः”(१६) इति। अविभक्तिको नृशब्दो मनुष्यजातिमात्रे ज्ञेयः, परपोडा- दिना परभृत्यभावादिना जीवन्तो गर्हिताः पुरुषाः ते जातिमा- त्रान्वयवन्तो नृशब्देनात्र विवक्षिताः । तादृशाः पुरुषाः ‘मुण- न्तु’ अस्मात् स्थानादपगच्छन्तु, ‘नृ’ तादृशानां मनुष्याणां, ‘अर्यः’ स्वामी, च ‘पातु’ इतः स्थानादपेत्यास्मान् पातु, ‘अकृष्टाः’ अक- र्मयोग्याः, दुष्कृतप्रसूताः, ‘ये च रुष्टजाः’ विशुद्धवंशजाता एव