तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

२ प्रपाठके १५ अनुवाकः। २६१

प्र॒वेदा॑ सु॒कृत॒स्य पन्था॒मिति॑⁽१⁾। ⁽७⁾तस्मा॑त् स्वाध्यायोऽध्ये॑त-

द्विविधं हि पुरुषेणार्थ्यते ऐहिकजीवनमामुष्मिकौ च भोगमोक्षौ। तत्र जीवनस्य कार्य्यादेरपि कृषिवाणिज्यादिकमेव महत् साधनं, आमुष्मिकमार्गन्तु वेदमन्तरेण सर्वतो न जानाति, अतः शास्त्रान्तराणि शृण्वतः कण्ठशोष एव परिशिष्यते। न केवलं सुकृतज्ञानमात्राभावः, प्रत्युत दुरितञ्च महत् सम्पद्यते। अत एव मनुना स्मर्य्यते। योऽनधीत्य द्विजो वेदानन्यत्र कुरुते मतिं। स जीवन्नेव शूद्रत्वमाशु गच्छति सान्वय इति ॥

इत्थं स्वाध्यायपरित्यागे बाधं दर्शयित्वा तदनुष्ठाने श्रेयो दर्शयति। ⁽७⁾“तस्मात् ॰ तदेषाभ्युक्ता”⁽७⁾ इति। यस्मात् स्वाध्यायव्यतिरेकेण सुकृतमार्गो न ज्ञायते ‘तस्मात्’, ‘स्वाध्यायोऽध्येतव्यः’, इति ग्रहणाध्ययनं ब्रह्माध्ययनञ्च* कर्त्तव्यं। एतदुभयं परमपुरुषार्थत्वेन साधनमिति उपनिषदि पुरुषोपनिषदि बहनामृषीणां मतभेदोपन्यासप्रसङ्गेन विस्पष्टमाम्नातं। स्वाध्यायप्रवचने एवेति नाको मौद्गल्यः, तद्धितपस्तद्धितपः इति। सत्यवदनमेव परमपुरुषार्थसाधनमिति राथीतरस्य मतं। कृच्छ्रचान्द्रायणादिरूपं तप एव तत्साधनमिति पौरिशिष्टेर्मतं। मौद्गल्यस्त्वन्तररहस्यदर्शी रहस्यार्थत्वात् तदेतदुभयमुवाच। तत्र ग्रहणार्थमध्ययनं† गृहीतस्य वेदस्य

---

* इत्यध्ययनं ब्रह्मयज्ञाध्ययनञ्चेति तै० पाठः।
† स्वाध्यायो ग्रहणार्थमध्ययनं इति तै० पाठः