तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

३ प्रपाठके १ अनुवाकः । २८१

(१)चित्ति॑ सुक्॒ । चित्त॒माज्य॑म् । वाग्वेदिः॑ । आधी॑तं ब॒र्हिः । केतो॑ अ॒ग्निः । विज्ञातम॒ग्निः । वाक्प॑ति॒र्होता॑ ।

ब्राह्मणग्रन्थस्य तृतीयकाण्डे द्वादशप्रपाठके ब्रह्म वै चतुर्हो- तार इत्यस्मिन्ननुवाके चातुर्होत्रचितेर्ब्राह्मणमुक्तं नतु तन्मन्त्रा- स्तत्रोक्ताः । तेषामरण्येऽध्येतव्यत्वात् । अतोऽस्मिन् प्रपाठके तन्मन्त्रा उच्यन्ते । तत्र प्रथमानुवाकोक्तमन्त्राणां विनियोगो ब्राह्मणे एवं समाम्नातः, पुरस्ताद्दशहोतारमुदञ्चमुपदधाति यावत्यदमिति । तत्पाठस्तु । (१)“चित्ति सुक् ॰ समाध्वर्युः”(१) इति । आदौ सिसृक्षुः प्रजापतिः सृष्ट्यर्थं केन विधानेन* आध्यात्मिकेनेष्टवान् । तद्यागवर्त्तिनः सुगादयः एतेषु मन्त्रेषु प्रतिपाद्यन्ते । अत्र ‘चित्तिचित्त’शब्दाभ्यां निर्विकल्पकसवि- कल्पकभेदजनकावन्तःकरणवृत्तिभेदौ विवक्षितौ । ‘वाक्’, प्रसिद्धा । ‘आधीतं’ उच्चार्यमाणं । ‘केतविज्ञात’शब्दाभ्यां नि- र्विकल्पकसविकल्पकज्ञानविषयावभिधीयेते । ‘वाक्पति’शब्देन वाचः प्रवर्त्तकः कण्ठताल्वादिस्थानेषु संयुज्यमानो वायुरुच्यते । ‘मनः प्राणौ’ प्रसिद्धौ । ‘साम’शब्देन तद्धेतुः स्वरोच्चारण- शक्तिरुच्यते†। एवं चित्त्यादयो दश शरीरगताः पदार्थविशेषाः सुगादयो दश पदार्था होमनिष्पादकाः । ‘अग्नि’शब्दद्वयेन चाहवनीयगार्हपत्यौ विवक्षितौ । ‘उपवक्तृ’शब्देनानुवचनकर्त्तृ-

---

* केनचिद्यागेनेति F पुस्तकपाठः ।
† तद्धेतुर्वर्णोच्चारणशक्तिरुच्यते इति तै० पाठः ।
२ M २